Nowy wykaz miast i aglomeracji: jak czytać wskaźnik średniego narażenia na PM2,5

W Monitorze Polskim opublikowano aktualny podział miast i aglomeracji według tego, czy ich wskaźnik średniego narażenia na pył PM2,5 przekracza pułap stężenia ekspozycji. To nie jest ranking „najczystszych” i „najbrudniejszych” miejsc w Polsce, lecz urzędowy wynik oceny prowadzonej w konkretnym mechanizmie prawa ochrony powietrza. Warto umieć odczytać ten wykaz, aby nie wyciągać z niego zbyt daleko idących wniosków — i prawidłowo korzystać z aktualnej wersji listy.

Kontekst: po co minister ogłasza taki wykaz

Aktualny wykaz ogłoszono w obwieszczeniu Ministra Klimatu i Środowiska z 3 lipca 2026 r., M.P. poz. 671. Podstawą publikacji jest wskazany w jego treści art. 86b ustawy — Prawo ochrony środowiska.

Obwieszczenie jest aktem urzędowym, który ogłasza wynik kwalifikacji miast powyżej 100 tys. mieszkańców oraz aglomeracji. Nie ustanawia samodzielnie nowego limitu dla pyłu ani nie zmienia norm jakości powietrza. Jego rola jest informacyjna i porządkująca: wskazuje, które obszary znalazły się po jednej, a które po drugiej stronie prawnie określonego progu.

Już sama podstawa obwieszczenia precyzyjnie opisuje tę funkcję:

Na podstawie art. 86b ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska [...] ogłasza się wykaz miast o liczbie mieszkańców większej niż 100 tysięcy i aglomeracji.

— Obwieszczenie Ministra Klimatu i Środowiska z 3 lipca 2026 r., M.P. poz. 671

Sformułowanie „ogłasza się wykaz” ma znaczenie. Minister nie prowadzi w tym akcie postępowania przeciwko miastu ani nie nakłada na nie kary. Publikuje natomiast urzędową informację niezbędną do stosowania przepisów dotyczących oceny jakości powietrza.

W tle jest pył PM2,5, czyli drobne cząstki pyłu o średnicy aerodynamicznej do 2,5 mikrometra. W wykazie podano wartości wskaźnika średniego narażenia właśnie dla tego zanieczyszczenia, w jednostce mikrogramów na metr sześcienny (μg/m³).

Co dokładnie mówi obwieszczenie: dwie listy, nie jedna ocena

Konstrukcja aktu jest prosta, choć jego tytuł jest wyjątkowo długi. Obwieszczenie dzieli objęte nim miasta i aglomeracje na dwa załączniki:

załącznik nr 1 — obszary, gdzie wskaźnik średniego narażenia przekracza pułap stężenia ekspozycji;
załącznik nr 2 — obszary, gdzie wskaźnik tego pułapu nie przekracza.

Pułap stężenia ekspozycji jest progiem wskazanym w przepisach dotyczących poziomów niektórych substancji w powietrzu. Samo obwieszczenie odsyła w przypisie do rozporządzenia Ministra Środowiska z 24 sierpnia 2012 r. Nie podaje jednak w swojej treści liczbowej wartości tego pułapu — podaje za to rezultat porównania z nim poszczególnych wskaźników.

Treść rozstrzygająca obwieszczenia ujmuje ten podział wprost:

wartość wskaźnika średniego narażenia dla miasta o liczbie mieszkańców większej niż 100 tysięcy i aglomeracji przekracza wartość pułapu stężenia ekspozycji, stanowiący załącznik nr 1 do obwieszczenia;

wartość wskaźnika średniego narażenia dla miasta o liczbie mieszkańców większej niż 100 tysięcy i aglomeracji nie przekracza wartości pułapu stężenia ekspozycji, stanowiący załącznik nr 2 do obwieszczenia.

— § 1 pkt 1–2 obwieszczenia Ministra Klimatu i Środowiska z 3 lipca 2026 r., M.P. poz. 671

W praktyce kluczowe są trzy elementy każdej pozycji w tabeli:

województwo,
nazwa miasta albo aglomeracji,
wartość wskaźnika średniego narażenia na PM2,5 dla roku 2025.

Ostatni element wymaga szczególnej uwagi. Wykaz opublikowano w 2026 r., ale odnosi się on do wartości wskaźnika za rok 2025. Nie należy więc przedstawiać liczby z tabeli jako bieżącego odczytu jakości powietrza z dnia publikacji ani jako wyniku pojedynczego epizodu smogowego.

Częstochowa po stronie przekroczenia

Załącznik nr 1 jest bardzo krótki. W aktualnym wykazie wskazano w nim jedno miasto: Częstochowę, w województwie śląskim. Wartość jej wskaźnika średniego narażenia na PM2,5 dla 2025 r. wynosi 22 μg/m³.

Tytuł załącznika nie pozostawia wątpliwości, jakie znaczenie ma umieszczenie na tej liście:

WYKAZ MIAST O LICZBIE MIESZKAŃCÓW WIĘKSZEJ NIŻ 100 TYSIĘCY I AGLOMERACJI, W KTÓRYCH WARTOŚĆ WSKAŹNIKA ŚREDNIEGO NARAŻENIA DLA MIASTA O LICZBIE MIESZKAŃCÓW WIĘKSZEJ NIŻ 100 TYSIĘCY I AGLOMERACJI PRZEKRACZA WARTOŚĆ PUŁAPU STĘŻENIA EKSPOZYCJI

— Załącznik nr 1 do obwieszczenia Ministra Klimatu i Środowiska z 3 lipca 2026 r., M.P. poz. 671

Z prawnego punktu widzenia wpis Częstochowy do załącznika nr 1 oznacza więc, że dla danych przyjętych w obwieszczeniu jej wskaźnik znalazł się ponad pułapem stężenia ekspozycji. Nie oznacza natomiast automatycznie, że w każdej części miasta, każdego dnia i o każdej porze występuje identyczny poziom PM2,5. Wykaz operuje wskaźnikiem przypisanym do określonego miasta lub aglomeracji i konkretnego roku.

Jak to działa w praktyce

Jeżeli urząd, organizacja społeczna albo pełnomocnik przygotowuje analizę odnoszącą się do systemu oceny narażenia na PM2,5, powinien najpierw ustalić, czy analizowany obszar jest wymieniony jako:

miasto — jak Częstochowa, Toruń, Kielce czy Radom;
aglomeracja — jak aglomeracja krakowska, warszawska czy trójmiejska.

Nie wolno traktować tych określeń jako wymiennych. Obwieszczenie posługuje się dokładnie nazwami z tabel i to właśnie ta nazwa powinna zostać przeniesiona do pisma, analizy lub stanowiska.

Obszary bez przekroczenia: „nie przekracza” nie znaczy „problem nie istnieje”

Załącznik nr 2 obejmuje miasta i aglomeracje, dla których wskaźnik średniego narażenia nie przekracza pułapu stężenia ekspozycji. Wśród nich są m.in.:

aglomeracja wrocławska — 15 μg/m³,
aglomeracja krakowska — 16 μg/m³,
aglomeracja warszawska — 13 μg/m³,
aglomeracja górnośląska — 18 μg/m³,
aglomeracja rybnicko-jastrzębska — 19 μg/m³,
miasto Radom — 17 μg/m³,
aglomeracja białostocka, aglomeracja trójmiejska, aglomeracja szczecińska, miasto Koszalin — po 11 μg/m³.

Załącznik ten nie jest listą obszarów „wolnych od zanieczyszczenia”. Mówi tylko, że wskazany w nim wskaźnik nie przekracza konkretnego pułapu. To istotna różnica: pył PM2,5 może występować, a jego wartość może być zauważalnie różna między obszarami, mimo że wszystkie zostały zakwalifikowane do tej samej części wykazu.

Urzędowy opis tej grupy brzmi następująco:

WYKAZ MIAST O LICZBIE MIESZKAŃCÓW WIĘKSZEJ NIŻ 100 TYSIĘCY I AGLOMERACJI, W KTÓRYCH WARTOŚĆ WSKAŹNIKA ŚREDNIEGO NARAŻENIA DLA MIASTA O LICZBIE MIESZKAŃCÓW WIĘKSZEJ NIŻ 100 TYSIĘCY I AGLOMERACJI NIE PRZEKRACZA WARTOŚCI PUŁAPU STĘŻENIA EKSPOZYCJI

— Załącznik nr 2 do obwieszczenia Ministra Klimatu i Środowiska z 3 lipca 2026 r., M.P. poz. 671

Najważniejszy wniosek: przynależność do załącznika nr 2 jest wynikiem porównania z jednym ustawowo istotnym progiem. Nie jest ogólnym certyfikatem dobrej jakości powietrza ani oceną wszystkich zanieczyszczeń.

Na co uważać przy pracy z aktualną wersją listy

Po pierwsze, trzeba sprawdzić rok danych, a nie tylko rok publikacji. Obwieszczenie z lipca 2026 r. podaje wartości „dla roku 2025”. Posługiwanie się nim jako opisem aktualnego stanu chwilowego byłoby błędem.

Po drugie, należy odróżniać wartość wskaźnika od wyniku kwalifikacji. Liczba 18 μg/m³ przy aglomeracji górnośląskiej i 19 μg/m³ przy aglomeracji rybnicko-jastrzębskiej to wartości wskaźnika; ich umieszczenie w załączniku nr 2 oznacza jednocześnie, że według tej oceny nie przekraczają pułapu.

Po trzecie, wykaz obejmuje wyłącznie miasta o liczbie mieszkańców większej niż 100 tys. oraz aglomeracje. Brak miejscowości w tabeli nie pozwala sam w sobie powiedzieć, że nie występuje tam problem z PM2,5. Może po prostu oznaczać, że nie jest ona kategorią objętą tym obwieszczeniem.

Po czwarte, warto posługiwać się pełnym oznaczeniem aktu: obwieszczenie z 3 lipca 2026 r., Monitor Polski poz. 671. Samo hasło „lista PM2,5” jest za mało precyzyjne, zwłaszcza gdy w obiegu pozostają materiały z poprzednich lat.

Co to oznacza w praktyce

Dla samorządu: należy sprawdzić nie tylko, czy obszar znalazł się w wykazie, ale też czy został wskazany jako miasto czy jako aglomeracja oraz w którym załączniku.
Dla mieszkańca i organizacji społecznej: pozycja w załączniku nr 1 lub nr 2 dotyczy wskaźnika średniego narażenia na PM2,5 za 2025 r.; nie jest bieżącym komunikatem smogowym.
Dla pełnomocnika i autora opinii: w argumentacji warto cytować konkretną pozycję z tabeli, rok 2025 oraz numer Monitora Polskiego. Nie należy przypisywać wykazowi skutków, których obwieszczenie wprost nie ustanawia.
Dla przedsiębiorcy działającego lokalnie: wykaz może być użytecznym punktem odniesienia przy analizie otoczenia środowiskowego, ale nie zastępuje innych ocen jakości powietrza ani indywidualnych danych dotyczących konkretnej lokalizacji.
Dla każdego korzystającego z listy: „nie przekracza pułapu” to nie to samo co „powietrze jest czyste”. To wyłącznie wynik porównania wskaźnika z pułapem stężenia ekspozycji.

Źródła

Obwieszczenie Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 3 lipca 2026 r. w sprawie wykazu miast i aglomeracji dla wskaźnika średniego narażenia, M.P. poz. 671