Specustawa frankowa: pozew zatrzymuje raty, a sąd może orzekać bez rozprawy

Nowa ustawa o sprawach frankowych tworzy odrębny, przyspieszony reżim proceduralny dla sporów konsumentów z kredytodawcami. Jej najważniejszy skutek jest bardzo konkretny: po doręczeniu bankowi pozwu konsumenta obowiązek płacenia rat zostaje z mocy prawa wstrzymany aż do prawomocnego końca procesu. Warto jednak sprawdzić nie tylko moment złożenia pozwu, lecz także rodzaj umowy, status stron, zakres sprawy i sposób prowadzenia postępowania przez sąd.

Kontekst: nie każda sprawa „frankowa” wchodzi do nowego trybu

Ustawa z 29 maja 2026 r. o szczególnych rozwiązaniach w zakresie rozpoznawania spraw dotyczących zawartych z konsumentami umów kredytu denominowanego lub indeksowanego do franka szwajcarskiego (Dz. U. 2026 poz. 985) jest regulacją procesową. Innymi słowy: nie rozstrzyga sama, czy dana umowa jest nieważna ani czy jej postanowienia są abuzywne (niedozwolone, czyli nieuczciwe wobec konsumenta). Zmienia natomiast zasady prowadzenia sprawy w sądzie cywilnym.

Tło takich sporów dobrze pokazują wpisy do rejestru klauzul niedozwolonych. W sprawie o sygnaturze XVII AmC 426/09 zakwestionowano mechanizm, w którym wypłata kredytu była przeliczana według tabeli kursów stosowanej przez bank.

Kredyt jest indeksowany do CHF/USD/EUR, po przeliczeniu wypłaconej kwoty zgodnie z kursem kupna CHF/USD/EUR według Tabeli Kursów Walut Obcych obowiązującej w(...) w dniu uruchomienia kredytu lub transzy.

— Klauzula niedozwolona nr 3178, XVII AmC 426/09

Wpis nie przesądza rezultatu każdego indywidualnego procesu, ale pokazuje, dlaczego spory dotyczące sposobu przeliczania kredytów powstały na tak dużą skalę. Specustawa odpowiada na etap procesowy tych sporów: reguluje, co dzieje się po wniesieniu pozwu i jak sąd może sprawę rozpoznać.

Podstawową zasadą jest stosowanie Kodeksu postępowania cywilnego, czyli ogólnej ustawy regulującej proces cywilny. Specustawa ma pierwszeństwo wyłącznie tam, gdzie sama ustanawia rozwiązanie szczególne (art. 2 ust. 1).

Kogo obejmuje ustawa i czego dokładnie dotyczą jej przepisy

Zakres ustawy wyznacza art. 1 ust. 1–4. Chodzi o sprawy rozpoznawane w procesie cywilnym o roszczenia związane z umową zawartą z konsumentem, jeżeli jest to:

umowa kredytu denominowanego lub indeksowanego do franka szwajcarskiego albo
umowa pożyczki hipotecznej denominowanej lub indeksowanej do CHF.

Warunkiem jest to, aby konsument był stroną postępowania. Ustawa posługuje się przy tym własną, szeroką definicją „konsumenta”.

Przepisy niniejszej ustawy stosuje się również do spraw z udziałem:

spadkobiercy konsumenta, z którym została zawarta umowa, o której mowa w ust. 1, lub

konsumenta, który przystąpił do długu wynikającego z umowy, o której mowa w ust. 1, lub poręczył za ten dług, lub

osoby, która ponosi odpowiedzialność rzeczową za jego spłatę.

— art. 1 ust. 2 ustawy, Dz. U. 2026 poz. 985

W praktyce ustawa może więc objąć nie tylko pierwotnego kredytobiorcę. Dotyczy także spadkobiercy, osoby, która przystąpiła do długu (zobowiązała się spłacać go razem z dłużnikiem), poręczyciela oraz osoby odpowiadającej rzeczowo, np. majątkiem obciążonym na zabezpieczenie długu. Dla potrzeb ustawy wszyscy oni są traktowani jak „konsument”.

To ważne szczególnie w sprawach już toczących się. Artykuł 1 mówi o sprawach „rozpoznawanych”, a nie wyłącznie o pozwach dopiero składanych. Przy ocenie konkretnej sprawy trzeba więc zacząć od ustalenia, czy proces rzeczywiście dotyczy roszczeń powiązanych z umową CHF oraz czy po stronie konsumenckiej występuje osoba wskazana w art. 1.

Ustawa przewiduje też wyłączenia. Nie stosuje się jej do:

spraw o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego dotyczącego świadczeń z umowy kredytu;
spraw o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym nieruchomości zabezpieczającej takie wierzytelności;
roszczeń dochodzonych w postępowaniu grupowym;
postępowań upadłościowych i restrukturyzacyjnych.

Nie wystarczy zatem, że u podstaw sporu leży kredyt frankowy. Liczy się jeszcze rodzaj postępowania oraz dokładne żądanie pozwu.

Raty po doręczeniu pozwu: automatyczne wstrzymanie, nie zabezpieczenie

Najbardziej doniosłe rozwiązanie wprowadza art. 3 ust. 1. Jeżeli konsument wnosi pozew przeciwko bankowi, skutek nie następuje już w dniu złożenia pisma w sądzie, ale z chwilą doręczenia odpisu pozwu pozwanemu. Podobnie działa to, gdy konsument wnosi pozew wzajemny, czyli własne roszczenie w odpowiedzi na pozew drugiej strony.

Z chwilą doręczenia pozwanemu pozwu wniesionego przez konsumenta albo z chwilą doręczenia powodowi pozwu wzajemnego wniesionego przez konsumenta obowiązek spełniania przez konsumenta świadczeń wynikających z umowy kredytu ulega wstrzymaniu z mocy prawa do czasu prawomocnego zakończenia postępowania.

— art. 3 ust. 1 ustawy, Dz. U. 2026 poz. 985

„Z mocy prawa” oznacza automatycznie: konsument nie musi najpierw uzyskać postanowienia sądu o zabezpieczeniu. „Prawomocne zakończenie” to natomiast moment, w którym rozstrzygnięcia nie można już podważyć zwykłym środkiem odwoławczym.

Ustawa wprost chroni konsumenta przed przedstawianiem takiego wstrzymania jako naruszenia umowy. Artykuł 3 ust. 2 stanowi, że powstrzymanie się od płatności nie może zostać uznane za niewykonanie albo nienależyte wykonanie umowy.

Dalej idzie art. 3 ust. 3. Kredytodawca nie może z tego powodu podejmować czynności związanych z niewykonaniem umowy, w szczególności rozwiązać umowy ani przekazywać informacji o nieopłaconych świadczeniach do wskazanych w przepisie instytucji: podmiotów działających na podstawie art. 105 ust. 4 Prawa bankowego, zależnych instytucji finansowych, biur informacji gospodarczej oraz instytucji pożyczkowych.

Z powodu niespełnienia przez konsumenta świadczeń, o których mowa w ust. 1, pozwany nie może podejmować czynności związanych z niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem umowy kredytu, w szczególności rozwiązać umowy kredytu ani zgłosić lub udostępnić informacji o niespełnieniu tych świadczeń.

— art. 3 ust. 3 ustawy, Dz. U. 2026 poz. 985

Jeżeli informacja o zaległości została przekazana jeszcze przed doręczeniem pozwu, art. 3 ust. 4 nakłada na kredytodawcę obowiązek powiadomienia odpowiednich podmiotów o skutku wstrzymania. Ma na to miesiąc od doręczenia pozwu lub pozwu wzajemnego. Odbiorcy informacji muszą następnie usunąć dane ze swojego zbioru nie później niż w miesiąc od otrzymania powiadomienia.

Ustawa ogranicza też potrzebę składania wniosku o zabezpieczenie właśnie w celu wstrzymania rat lub zakazania bankowi działań windykacyjnych. Taki wniosek przewodniczący — osoba kierująca organizacyjnie biegiem sprawy — pozostawia w aktach bez dalszych czynności (art. 3 ust. 5). To logiczna konsekwencja automatycznego działania art. 3 ust. 1–4.

Jest jednak istotne zastrzeżenie: mimo wstrzymania bank nie może odmówić przyjęcia płatności, jeśli łączna suma dotychczas spełnionych świadczeń jest niższa niż kwota kredytu udostępniona kredytobiorcy (art. 3 ust. 6).

Jak to działa w praktyce? Konsument pozywa bank w sprawie kredytu indeksowanego do CHF. Po doręczeniu odpisu pozwu bankowi raty zostają wstrzymane ustawowo. Bank nie może potraktować braku rat po tym momencie jako podstawy wypowiedzenia umowy ani zgłosić ich jako zaległości do podmiotów wymienionych w art. 3 ust. 3. Konsument powinien jednak odrębnie ocenić swoją sytuację z art. 3 ust. 6, zwłaszcza gdy dotychczas wpłacona suma jest niższa od udostępnionego kapitału.

Sąd może rozpoznać sprawę bez rozprawy

Specustawa zmienia także model rozpoznawania sprawy. Zgodnie z art. 4 ust. 1, sąd pierwszej instancji może skierować sprawę na posiedzenie niejawne, czyli rozpoznać ją na podstawie akt, bez jawnej rozprawy z udziałem stron, nawet gdy strona zażądała wysłuchania na rozprawie.

Nie jest to jednak rozwiązanie całkowicie pozbawione gwarancji procesowych. Jeżeli strona zgłosiła taki wniosek, przewodniczący musi poinformować strony o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne, wskazać zasadnicze przyczyny i wyznaczyć co najmniej dwa tygodnie na złożenie pism procesowych (art. 4 ust. 2).

Dla sądów oznacza to narzędzie do prowadzenia spraw bardziej pisemnie. Dla stron — konieczność szczególnej staranności w pozwie, odpowiedzi na pozew i kolejnych pismach. Argument, dokument lub stanowisko niewyłożone jasno na piśmie może nie zostać później przedstawione ustnie na sali rozpraw.

Na co uważać

Po pierwsze, automatyczne wstrzymanie rat wiąże ustawa z doręczeniem pozwu bankowi, a nie samym nadaniem pozwu czy jego wpływem do sądu. W aktach warto więc ustalić datę skutecznego doręczenia.

Po drugie, nie należy składać standardowego wniosku o zabezpieczenie wyłącznie po to, by uzyskać efekt, który art. 3 daje automatycznie. Taki wniosek pozostanie w aktach bez rozpoznania.

Po trzecie, trzeba precyzyjnie sprawdzić, czy sprawa nie należy do kategorii wyłączonych w art. 2 ust. 2–3. W szczególności proces dotyczący księgi wieczystej albo postępowanie grupowe nie korzystają z tych szczególnych rozwiązań.

Po czwarte, warto przygotować pełne stanowisko pisemne od początku sprawy. Możliwość rozpoznania jej na posiedzeniu niejawnym oznacza, że rozprawa i bezpośrednie wysłuchanie strony nie są już czymś, na co można bezwarunkowo liczyć.

Co to oznacza w praktyce

Dla już prowadzonej sprawy: sprawdź, czy spełnia warunki z art. 1 oraz czy pozew został już doręczony bankowi. Ta data decyduje o wstrzymaniu świadczeń z umowy.
Dla nowego pozwu: uwzględnij, że skutek wstrzymania rat nie wymaga osobnego zabezpieczenia, ale zaczyna działać dopiero po doręczeniu pozwu pozwanemu.
Dla kredytobiorcy: nie traktuj wstrzymania jako zwolnienia z analizy rozliczeń. Art. 3 ust. 6 dotyczy sytuacji, gdy suma wcześniejszych wpłat jest niższa od udostępnionego kapitału.
Dla banku i pełnomocnika: po doręczeniu pozwu nie wolno podejmować działań opartych na braku płatności objętych ustawowym wstrzymaniem, w tym wypowiedzieć umowy z tej przyczyny lub przekazywać informacji o tych świadczeniach do wskazanych baz i instytucji.
Dla obu stron: przygotuj kompletne pisma i dowody, ponieważ sąd pierwszej instancji może rozpoznać sprawę bez rozprawy.