Program poszukiwań surowców krytycznych: duży budżet, konkretne badania, ale nie nowe kon…

„Krajowy program poszukiwań surowców krytycznych” ma uruchomić państwowe badania geologiczne w latach 2026–2033 i wesprzeć rozpoznanie krajowego potencjału surowcowego. Dla inwestorów jest to ważny sygnał dotyczący kierunków publicznych prac i przyszłej wiedzy geologicznej, ale sama uchwała Rady Ministrów nie zastępuje przepisów ani indywidualnych rozstrzygnięć wymaganych przy poszukiwaniu i rozpoznawaniu złóż.

Kontekst: program rządowy na osiem lat

Rada Ministrów ustanowiła program uchwałą nr 171 z 2 września 2026 r., ogłoszoną w Monitorze Polskim pod poz. 909. Podstawą uchwały jest art. 136 ust. 2 ustawy o finansach publicznych. Program ma być realizowany od 2026 do 2033 r.

Najważniejsza decyzja formalna znajduje się w § 1 uchwały:

Ustanawia się program wieloletni pod nazwą „Krajowy program poszukiwań surowców krytycznych”, zwany dalej „Programem”, który stanowi załącznik nr 1 do uchwały.

— uchwała nr 171 Rady Ministrów, § 1

To oznacza, że właściwa treść przedsięwzięcia — jego cele, kierunki badań i zadania — nie jest dodatkiem o znaczeniu wyłącznie opisowym. Została włączona do uchwały jako jej załącznik nr 1. Jednocześnie sam instrument ma charakter programu wieloletniego: organizuje działania państwa, wskazuje wykonawcę, nadzór, czas oraz finansowanie.

Warto odróżnić taki dokument od aktu powszechnie obowiązującego, czyli aktu, który samodzielnie ustanawia bezpośrednie obowiązki lub uprawnienia obywateli i przedsiębiorców. W wyroku dotyczącym innego programu przyjętego uchwałą Rady Ministrów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wskazał wprost:

Program oczyszczania kraju z azbestu na lata 2009-2032 nie stanowi powszechnie obowiązującego źródła prawa.

— wyrok WSA w Krakowie z 19 stycznia 2023 r., II SA/Kr 1306/22

To rozstrzygnięcie dotyczyło programu azbestowego, nie uchwały nr 171. Pokazuje jednak istotną cechę programów rządowych: są instrumentem prowadzenia i organizacji polityki publicznej, a nie automatycznym substytutem ustaw oraz decyzji administracyjnych w indywidualnych sprawach.

Co dokładnie mówią przepisy uchwały nr 171

Kto realizuje program i kto go kontroluje

Zgodnie z § 3 ust. 1 wykonawcą jest Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy, pełniący państwową służbę geologiczną. Nie jest to zatem program, w którym wykonawcami wskazanymi bezpośrednio w uchwale są prywatne spółki poszukiwawcze.

Nadzór sprawuje minister właściwy do spraw środowiska, działający przy pomocy Głównego Geologa Kraju (§ 3 ust. 2). Uchwała przewiduje też mechanizm kontroli postępu:

Minister właściwy do spraw środowiska działający przy pomocy Głównego Geologa Kraju dokonuje przeglądu Programu co najmniej co trzy lata.

— uchwała nr 171 Rady Ministrów, § 3 ust. 3

Dla rynku ma to praktyczne znaczenie. Program nie jest zamrożonym katalogiem działań na osiem lat: ma być okresowo oceniany. Ponadto wykonawca ma co roku, do 28 lutego, przekazywać ministrowi sprawozdanie za rok poprzedni oraz harmonogram prac na rok następny (§ 3 ust. 4). Minister ma z kolei przedkładać Radzie Ministrów coroczne sprawozdanie — do 30 czerwca (§ 3 ust. 5).

Jakie prace obejmuje program

Z opublikowanego spisu treści załącznika nr 1 wynika, że program łączy analizę istniejących danych z projektowaniem i prowadzeniem nowych badań. Wśród wskazanych kierunków są m.in.:

wielokryterialna analiza perspektywiczności występowania kopalin dla produkcji surowców krytycznych, oparta na uczeniu maszynowym, na obszarze między Sudetami a monokliną przedsudecką;
weryfikacja danych geofizycznych oraz plan nowych badań na obszarach występowania pegmatytów;
ocena występowania surowców krytycznych w złożu molibdenowo-miedziowo-wolframowym Myszków;
ocena możliwości pozyskania litu, boru, magnezu i strontu z solanek;
zakup aparatury badawczej, pomiarowej i sprzętu potrzebnego do realizacji programu;
oceny krajowych perspektyw występowania m.in. antymonu, arsenu i bizmutu, boksytów, barytu i fluorytu, berylu, boru, węgla koksowego oraz rud miedzi.

To wyraźnie wskazuje, że rdzeniem programu jest zwiększenie rozpoznania geologicznego — czyli wiedzy o tym, gdzie i w jakich warunkach mogą występować określone kopaliny. Program obejmuje zarówno konkretne obszary i obiekty geologiczne, jak Myszków, jak i prace o bardziej przekrojowym charakterze, np. ocenę perspektyw dla poszczególnych surowców.

Finansowanie: limit to nie dotacja dla każdego projektu

§ 4 ust. 1 wskazuje źródło finansowania: środki Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, na podstawie art. 401c ust. 2 pkt 1 Prawa ochrony środowiska. Ustęp 2 ustanawia łączny limit wydatków na 185,698 mln zł, a załącznik nr 2 zawiera harmonogram rzeczowo-finansowy na lata 2026–2033.

Kluczowe brzmienie jest następujące:

Ustanawia się łączny limit wydatków na realizację Programu na poziomie 185,698 mln zł.

— uchwała nr 171 Rady Ministrów, § 4 ust. 2

To limit wydatków na realizację Programu, a nie ogłoszenie powszechnego mechanizmu finansowania prywatnych odwiertów, badań lub inwestycji wydobywczych. Z § 3 ust. 1 wynika bowiem, że wykonawcą jest PIG-PIB. Przedsiębiorca nie powinien zatem traktować kwoty 185,698 mln zł jako automatycznie dostępnej puli wsparcia dla własnego projektu.

Znaczenie programu wobec poszukiwania i rozpoznawania złóż

Uchwała nr 171 posługuje się pojęciem „poszukiwań”, ale jej treść przede wszystkim ustanawia program prac wykonywanych przez państwową służbę geologiczną. Nie zawiera natomiast przepisów ustanawiających dla przedsiębiorców nową procedurę wejścia na teren, automatyczne prawo do prowadzenia badań, ani indywidualne uprawnienie do rozpoznawania konkretnego złoża.

Inaczej mówiąc: program może dostarczyć ważnych danych, ustawić priorytety administracji i zwiększyć techniczne możliwości badań, lecz nie jest sam w sobie decyzją adresowaną do inwestora. Nie przesądza też, że na określonym terenie istnieje złoże opłacalne gospodarczo ani że przedsiębiorca może rozpocząć własne prace bez zastosowania właściwych przepisów i uzyskania wymaganych rozstrzygnięć.

Takie rozróżnienie dobrze pokazuje przywołane orzecznictwo dotyczące programów rządowych. WSA w Krakowie wyjaśnił, że programy są dokumentami operacyjno-wdrożeniowymi — a więc służą realizacji działań publicznych — i nie mogą samodzielnie przesądzać wyniku sprawy prowadzonej na podstawie innych przepisów. W kontekście surowców krytycznych oznacza to, że uchwała nr 171 nie zastępuje regulacji właściwych dla działalności poszukiwawczej i rozpoznawczej.

Przykład: dane z programu a projekt spółki

Załóżmy, że przedsiębiorca obserwuje prace dotyczące litu, boru, magnezu i strontu w solankach. Wyniki programu mogą być dla niego cenne: mogą wskazać, które zagadnienia geologiczne są analizowane przez państwo i gdzie warto pogłębić własne analizy biznesowe. Nie oznacza to jednak, że sama publikacja programu daje spółce tytuł do prowadzenia badań na danym obszarze lub gwarantuje dostęp do informacji, finansowania czy przyszłego wydobycia.

W praktyce program tworzy przede wszystkim lepsze otoczenie informacyjne dla przyszłych decyzji, a nie gotową ścieżkę inwestycyjną.

Na co uważać

Po pierwsze, nie należy mylić ustanowienia programu z ustanowieniem nowego obowiązku dla każdego przedsiębiorcy z branży surowcowej. Uchwała wskazuje własnego wykonawcę — PIG-PIB — i system nadzoru administracji centralnej.

Po drugie, limit finansowy nie jest tożsamy z konkursem, dopłatą albo gwarancją publicznego finansowania przedsięwzięć prywatnych. Aby taki instrument powstał, musiałby wynikać z odrębnych zasad, naborów albo decyzji.

Po trzecie, tytuły rozdziałów załącznika wskazują obszary badań i ocen perspektyw, ale nie przesądzają o odkryciu złoża ani o jego ekonomicznej przydatności. „Ocena perspektyw” to etap budowania wiedzy, nie potwierdzenie rentowności projektu.

Po czwarte, harmonogram pierwszych prac nie został bezpośrednio wpisany do tekstu uchwały. § 5 nakazuje wykonawcy przedstawić ministrowi harmonogram prac na lata 2026 i 2027 w ciągu 30 dni od wejścia uchwały w życie. To właśnie taki harmonogram będzie ważnym dokumentem operacyjnym dla obserwowania kolejności działań.

Co to oznacza w praktyce

Dla inwestora: program jest sygnałem, jakie surowce i kierunki badań będą przedmiotem aktywności państwowej służby geologicznej do 2033 r.; warto śledzić coroczne sprawozdania i harmonogramy.
Dla przedsiębiorcy planującego badania: uchwała nr 171 nie daje samodzielnej podstawy do rozpoczęcia prac poszukiwawczych lub rozpoznawczych. Nadal potrzebne są działania i rozstrzygnięcia przewidziane we właściwych regulacjach dla konkretnego projektu.
Dla administracji: obowiązki są konkretne — PIG-PIB realizuje program i raportuje do 28 lutego, minister raportuje Radzie Ministrów do 30 czerwca, a przegląd programu ma nastąpić co najmniej raz na trzy lata.
Dla podmiotów szukających finansowania: 185,698 mln zł to budżet realizacji państwowego programu, nie deklaracja automatycznego wsparcia dla prywatnego przedsięwzięcia.
Dla pełnomocników i działów compliance: należy oddzielać dokument programowy od źródeł prawa oraz od indywidualnych decyzji. Program może być ważnym argumentem gospodarczym i informacyjnym, lecz nie zastępuje podstawy prawnej konkretnej inwestycji.

Program poszukiwań surowców krytycznych: duży budżet, konkretne badania, ale nie nowe koncesje