RBG-1/2001

Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Bydgoszczy 85-097 Bydgoszcz, ul. Jagiellońska 34 Tel. (0-52) 345-56-44, Fax (0-52) 345-56-17, Tel. Centrala (0-52) 3254-100 E-mail: bydgoszcz@uokik.gov.pl Bydgoszcz, dnia 10 stycznia 2001 roku RBG-500-S-1/99/105/MW Decyzja nr 1/2001 Na podstawie art.479 29 § 2 Kpc, art. 5 ust. 1 pkt 4, art. 8 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 24 lutego 1990 roku o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym i ochronie interesów konsumentów (Dz.U. z 1999 roku nr 52 poz. 547), po rozpatrzeniu odwołania Zakładów Chemicznych Zachem z siedzibą w Bydgoszczy (dalej: wnioskodawca) od decyzji Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 7 listopada 2000 roku nr 14/2000, wydanej w sprawie wszczętej na wniosek Zakładów Chemicznych Zachem, w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów zmienia się w części tę decyzję w ten sposób, Ŝe w punkcie II zaskarŜonej decyzji nr 14/2000, nakazuje się zaniechania przez Zespół Elektrociepłowni Bydgoszcz (dalej: uczestnik) praktyki monopolistycznej polegającej na groźbie odłączenia Zakładów Chemicznych Zachem od dostaw ciepła, w przypadku niezaakceptowania narzuconych przez Zespół Elektrociepłowni Bydgoszcz cen za dostawy ciepła w 1999 roku. Uzasadnienie: Pismem z dnia 18 listopada 1998 roku wnioskodawca wniósł o wszczęcie postępowania w sprawie stosowania praktyk monopolistycznych przez uczestnika, „polegających na Ŝądaniu za dostawy ciepła cen wygórowanych, tj. wyŜszych od ustalonych przez strony w umowie i podwyŜszanych jednostronnie zamiast zgodnie z umową – na zasadzie uzgodnienia”. Wniosek dotyczył cen dostaw ciepła w roku 1998. Decyzją nr 2/99 z dnia 11.12.1998 roku Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (zwany dalej Prezesem lub organem antymonopolowym), w imieniu którego działał Dyrektor Delegatury w Bydgoszczy odmówił wnioskodawcy wszczęcia postępowania administracyjnego przeciwko uczestnikowi. Decyzja ta – wydana z naruszeniem art. 21 ust.4 Ustawy – została uchylona w trybie art. 47929 KPC (decyzja nr 16/99 z dnia 03.08.1999r.). Pismem z dnia 30.09.1999r. wnioskodawca zmodyfikował i rozszerzył wniosek o wszczęcie postępowania, wnosząc dodatkowo o wydanie decyzji o obniŜeniu ceny za energię cieplną dostarczoną w roku 1998, stosowaną przez uczestnika i określającej kwotę nienaleŜną. Dnia 15.01.1999 roku wnioskodawca wystąpił z kolejnym wnioskiem o wszczęcie postępowania antymonopolowego przeciwko uczestnikowi. Wniosek dotyczył stwierdzenia stosowania przez uczestnika nadmiernie wygórowanych cen oraz stwierdzenia praktyk monopolistycznych uczestnika, polegających na odmowie zawarcia umowy sprzedaŜy ciepła lub uzaleŜnianiu jej zawarcia, przy braku alternatywnych źródeł zaopatrzenia, od zaakceptowania przez wnioskodawcę cen wygórowanych tj. przekraczających dopuszczalny prawnie poziom oraz wydania decyzji o obniŜeniu ceny za ciepło dostarczane w 1999 roku. Prezes U.O.K. i K. ustalił następujący stan faktyczny Dnia 30.12.1996 roku strony zawarły umowę o dostarczanie energii cieplnej o zmiennym zapotrzebowaniu. Umowa została zawarta na okres roku: od 01.01.1997 roku do 31.12.1997 roku. Uczestnik zobowiązał się do dostarczenia energii cieplnej z eksploatowanych przez siebie elektrociepłowni EC II i EC III w postaci pary o parametrach: Ciśnieniu (nadciśnieniu) Temperaturze mocy a/ 0.9 Mpa (0.81-1.040 MPa) 220-250oC 140 MWt b/ 2.6 Mpa (2.450-2.650 MPa) 220-250oC 20 MWt RAZEM 160 MWt Cena łączna mocy i energii cieplnej: Wyszczególnienie Jednostka miary Cena umowna obowiązująca od: 16.05.1997r.15.11.1997r. 10 ata zł/GJ 15,4516,61 27 ata zł/GJ 19,9421,44 Paragraf 12 pkt 5 umowy przewidywał, iŜ jeśli strony nie zawrą umowy na 1998 rok do końca 1997 roku postanowienia umowy o dostawy ciepła na rok 1997 obowiązywać winny w roku 1998, do czasu zawarcia nowej umowy. Dnia 10.12.1997 roku uczestnik przesłał wnioskodawcy umowę na dostawy ciepła w 1998 roku zawierającą nowe ceny (odpowiednio: 17,20 zł/GJ i 22,21 zł/GJ), ustalone na podstawie rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 21.11.1997 roku w sprawie ustalania taryf dla ciepła (Dz.U. nr 143 poz. 959). Wnioskodawca nie podpisał tej umowy wraz z załącznikiem zawierającym nowe ceny. W roku 1998 uczestnik wystawiał wnioskodawcy faktury opiewające na nowe, wyŜsze kwoty, natomiast wnioskodawca płacił za dostawy ciepła według stawek określonych w umowie z 30.12.1996 roku, obowiązujących od 15.11.1997 roku. Uczestnik wystąpił przeciwko wnioskodawcy na drogę sądową o zwrot kwot stanowiących róŜnicę między ceną wystawioną na fakturach a kwotami rzeczywiście płaconymi przez wnioskodawcę. Sądy powszechne – w sprawie sporu cenowego między wnioskodawcą i uczestnikiem konsekwentnie przyznawały rację uczestnikowi, wychodząc z załoŜenia, Ŝe cena ciepła nie jest ceną umowną, lecz ma charakter taryfy, ustalanej w oparciu o przepisy prawa energetycznego i aktów wykonawczych, wydanych na jego podstawie wyrok Sądu Wojewódzkiego w Bydgoszczy z dnia 25.09.1998r., sygn. akt VIII GC 320/98 wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 30.04.1999r., sygn. akt IACa 143/99 wyrok Sądu Okręgowego w Bydgoszczy z dnia 28.07.1999r., sygn. akt VIII GC 46/99. Wobec zagroŜenia wstrzymania dostaw ciepła, wnioskodawca podpisał umowę na dostawy ciepła w 1999 roku, uwzględniająca ceny mocy i energii ustalone przez uczestnika: 0,9 MPa – 18,40 zł/GJ 2,6 MPa – 23,76 zł/GJ. Decyzją z dnia 29 czerwca 1999 roku Prezes Urzędu Regulacji Energetyki zatwierdził taryfę dla ciepła, ustaloną przez uczestnika. Wnioskodawca zaliczony został do grup II.P2 (para o ciśnieniu 0,81-1,2 MPa i temperaturze 230oC) i II.P3 (para o ciśnieniu powyŜej 1,2 MPa i temperaturze 230oC). Wysokość cen, zatwierdzonych przez Prezesa URE przedstawia się następująco: l.p. Grupa odbiorców Cena netto za podatek VAT za cena brutto za Zamówiona moc cieplna w zł/MW/m-c Ciepło w zł/GJ Noúnik ciepůa w zů/młZamówiona moc cieplna w zł/MW/m-cciepło w zł/GJnoúnik ciepůa w zů/młzamówiona moc cieplna w zł/MW/m-cciepło w zł/GJNoúnik ciepůa w zů/mł 6. II.P2 5837,18 12,84 4,201284,182,820,927121,3615,665,12 7. II.P3 12176,54 16,06 4,202678,843,530,9214855,3819,595,12 Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, dnia 7 listopada 2000 roku wydał decyzję nr 14/2000, w której: 1. odmówił uwzględnienia Ŝądania wnioskodawcy w przedmiocie stwierdzenia praktyk monopolistycznych polegających na pobieraniu nadmiernie wygórowanych cen dostaw ciepła w roku 1998; 2. odmówił uwzględnienia Ŝądania wnioskodawcy w przedmiocie stwierdzenia praktyk monopolistycznych polegających na uzaleŜnieniu zawarcia umowy na dostawy energii cieplnej w 1999 roku od zaakceptowania przez wnioskodawcę cen ustalonych przez uczestnika; 3. odmówił uwzględnienia Ŝądania wnioskodawcy w przedmiocie stwierdzenia praktyk monopolistycznych polegających na pobieraniu nadmiernie wygórowanych cen dostaw ciepła w roku 1999. Od w/w decyzji odwołał się wnioskodawca, Ŝądając zmiany w całości zaskarŜonej decyzji i orzeczenie: I. w odniesieniu do dostaw ciepła w 1998 roku: 1. zakazu stosowania przez uczestnika praktyk monopolistycznych polegających na Ŝądaniu za dostawy energii cieplnej cen wygórowanych tj wyŜszych od ustalonych przez strony w umowie oraz wyŜszych od stosowanych przez uczestnika wobec innych kontrahentów i podwyŜszanych jednostronnie zamiast zgodnie z umową – na zasadzie uzgodnienia oraz przekraczających dopuszczalny prawnie poziom, 2. obniŜenie ceny za energię cieplną dostarczoną wnioskodawcy przez uczestnika w roku 1998 i określenie kwoty nienaleŜnej. II. w odniesieniu do dostaw ciepła w 1999 roku: 1. stwierdzenia praktyk monopolistycznych przez uczestnika, polegających na odmowie zawarcia umowy sprzedaŜy energii cieplnej lub uzaleŜnieniu jej zawarcia, przy braku alternatywnych źródeł zaopatrzenia, od zaakceptowania przez odbiorcę za dostawy energii cen (zdaniem wnioskodawcy) wygórowanych tj przekraczających dopuszczalny prawnie poziom; 2. zakazu stosowania przez uczestnika praktyk monopolistycznych polegających na Ŝądaniu za dostawy energii cieplnej cen wygórowanych tj przekraczających dopuszczalny prawnie poziom a takŜe na odmowie sprzedaŜy energii przy braku alternatywnych źródeł zaopatrzenia; 3. obniŜenia ceny za energię cieplną dostarczoną wnioskodawcy przez uczestnika w roku 1999 i określenie kwoty nienaleŜnej. Prezes zwaŜył co następuje Uczestnik jest monopolistą naturalnym – zaopatruje w energię cieplną wnioskodawcę niniejszego postępowania oraz Komunalne Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej w Bydgoszczy. Udział obu wyŜej wymienionych odbiorców w ogólnej wartości sprzedaŜy energii cieplnej wynosi: - KPEC – 75,4% - wnioskodawca – 24,6 % dane pochodzą z opinii biegłego z zakresu księgowości – strona 2 opinii Nośnikiem ciepła dostarczanego do wnioskodawcy jest para, natomiast do KPEC – woda. Decyzja nr 14/2000, odmawiająca uwzględnienia Ŝądań wnioskodawcy niniejszego postępowania opierała się na rozwaŜeniu trzech zasadniczych kwestii: 1. czy ceny ciepła (od momentu wejścia w Ŝycie prawa energetycznego) są cenami umownymi, czy teŜ mają charakter taryfy; 2. czy ceny ustalone przez uczestnika są zgodne z przepisami określającymi maksymalne ceny za dostawę ciepła; 3. czy ustalenie przez uczestnika cen ciepła – abstrahując od zgodności lub niezgodności cen z przepisami, o których mowa w pkt 2 – jest zgodne z prawem antymonopolowym. Wysokości cen ciepła w okresie od dnia wejścia w Ŝycie prawa energetycznego do dnia zatwierdzenia taryfy dla uczestnika ustalone zostały zgodnie z obowiązującymi wówczas rozporządzeniami Ministra Finansów (odpowiednie obliczenia przedstawione zostały na str. 6 decyzji nr 14/2000). Na podstawie wniosków biegłych z zakresu księgowości oraz z zakresu techniki i technologii wytwarzania energii cieplnej i elektrycznej stwierdzić naleŜy, iŜ nie naruszono równieŜ norm ustawy antymonopolowej. Spór między stronami niniejszego postępowania dotyczył jednak głównie charakteru prawnego ceny ciepła, w okresie od 5.12.1997 roku do dnia zatwierdzenia taryfy dla uczestnika. Decyzja nr 14/2000, uznająca ceny obowiązujące w tym okresie za taryfy, opierała się m. in. na orzecznictwie sądów powszechnych które konsekwentnie reprezentowały stanowisko, iŜ ceny, o których mowa wyŜej są taryfami. Analizując zarzuty wnioskodawcy, ujęte w odwołaniu, dotyczące charakteru prawnego cen ciepła, w okresie, którego dotyczy postępowanie, uznać naleŜy za uzasadnione. Obowiązujące w okresie od 5 grudnia 1997 roku do 31.12.1998 roku rozporządzenia Ministra Finansów dnia 21 listopada 1997 roku (Dz.U. z 1997 roku nr 143 poz. 959) oraz z dnia 19 marca 1998 roku (Dz.U. z 1998 roku nr 38 poz. 220) w sprawie ustalania taryf dla ciepła miały dwie podstawy prawne: art. 69 ust. 1 prawa energetycznego oraz art. 13 ustawy o cenach. Zasadą jest, iŜ prawo energetyczne wyłącza stosowanie ustawy o cenach. Niemniej uznać naleŜy, iŜ art. 69 ust. 1 prawa energetycznego jest przepisem szczególnym, który w okresie przejściowym pozwalał – w oparciu o ustawę o cenach – ustalać maksymalne wskaźniki cen dostaw ciepła. Wnioskodawca - w odwołaniu – słusznie podnosi, iŜ art. 69 prawa energetycznego nie zawierał (w okresie, którego dotyczy niniejsze postępowanie) postanowienia upowaŜniającego Ministra Finansów do wydania jakiegokolwiek rozporządzenia. Art. 69 ust. 1 pr. ener. wskazywał natomiast ustawę o cenach jako podstawę, w oparciu o którą Minister Finansów mógł wydać rozporządzenia w sprawie ustalania taryf dla ciepła. Skoro więc „taryfy dla ciepła”, określane za pomocą maksymalnych wskaźników wzrostu cen były cenami umownymi, stwierdzić naleŜy, iŜ winny podlegać uzgodnieniu przez obie strony umowy. Za naruszenie prawa – w świetle powyŜszych ustaleń – uznać naleŜy zagroŜenie odcięcia wnioskodawcy od dostaw ciepła, w przypadku niezaakceptowania arbitralnie narzuconych cen ciepła na rok 1999. Pisma uczestnika z dnia 30.12.1998 roku oraz 31.12.1998 roku groŜące wnioskodawcy odcięciem dostaw ciepła są groźbą bezprawną, stanowiącą naduŜycie monopolistycznej pozycji na rynku wyrok Sądu Wojewódzkiego w Warszawie-Sądu Antymonopolowego z 7.10.1998 (sygn. akt XVIIAma 44/98). Groźba polegała na tym, iŜ uczestnik (w sposób bezprawny) zamierzał wymusić na wnioskodawcy ustaloną przez siebie cenę ciepła. Wnioskodawca – pod wpływem zastosowania groźby – zmuszony został do zaakceptowania cen podyktowanych przez uczestnika. Stosownie do art. 3531 k.c. strony zawierające umowę mogą ułoŜyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości stosunku, ustawie lub zasadom współŜycia społecznego. W świetle normy zawartej w art. 8 ust. 2 Ustawy umowy zawarte z naruszeniem art. 4, 5, i 7 Ustawy (umowa z 31.12.1998 roku dotycząca dostaw ciepła w roku 1999) są niewaŜne. Prawo dawało uczestnikowi – inne niŜ stosowanie groźby bezprawnej – środki dochodzenia swych praw. Organem właściwym do ukształtowania stosunku prawnego moŜe być sąd (art. 64 Kc lub art. 189 Kpc) Stwierdzić naleŜy, iŜ uczestnik korzystał z sądowej drogi dochodzenia swych roszczeń. Wnioskodawca nie podpisał przedłoŜonej mu umowy, zawierającej nowe, jak stwierdzili powołani w niniejszym postępowaniu biegli, prawidłowo ustalone, ceny. Przedsiębiorcy – w tym równieŜ uczestnik, będący kapitałową spółką prawa handlowego – działają w celu osiągnięcia zysku. Rozpatrując niniejszą sprawę naleŜało wziąć pod uwagę, iŜ uczestnik, pomimo bardzo silnej pozycji na rynku dostarcza ciepło jedynie wnioskodawcy oraz KPEC. Uporczywe płacenie przez wnioskodawcę (odbiorca 24,6% ciepła) w roku 1998 cen obowiązujących w 1997 roku naraŜało równieŜ uczestnika na powaŜne straty, który zmuszony był dochodzić swych praw przed sądami powszechnymi. Stwierdzić naleŜy, Ŝe odmowa podpisania przez wnioskodawcę umowy na dostawy ciepła w 1998 roku była próbą wymuszenia stosowania cen nie odzwierciedlających faktycznych kosztów ponoszonych przez uczestnika. Podkreślić naleŜy jednak, Ŝe sprzeczny z prawem jest jedynie arbitralny sposób ustalania i egzekwowania od wnioskodawcy cen ciepła. W toku postępowania w sposób jednoznaczny wykazano (opinie biegłych), Ŝe ceny ciepła ustalane były na uzasadnionym poziomie. Decyzja nr 14/2000, w zakresie odmowy uwzględnienia Ŝądania wnioskodawcy w przedmiocie stwierdzenia praktyk monopolistycznych polegających na pobieraniu nadmiernie wygórowanych cen, nie ulega więc zmianie. Ewentualne stwierdzenie praktyk monopolistycznych, polegających na pobieraniu nadmiernie wygórowanych cen byłoby nie tylko sprzeczne z ustalonym w toku postępowania stanem faktycznym, ale równieŜ uderzyło by w indywidualnych odbiorców ciepła, gdyŜ – w ramach skojarzonej produkcji ciepła – obniŜenie cen w stosunku do wnioskodawcy, prowadziłoby do subsydiowania pary technologicznej (nośnika ciepła dla wnioskodawcy) przez wodę grzewczą (nośnik ciepła dla mieszkańców Bydgoszczy). W praktyce mieszkańcy Bydgoszczy musieliby dopłacać do ceny ciepła wnioskodawcy. PowyŜsza konstatacja nie zmienia jednak faktu, Ŝe umowa, w której zawarte były - narzucone pod wpływem groźby bezprawnej - ceny ciepła jest niewaŜna. Reasumując: za słuszne uznać naleŜy stanowisko wnioskodawcy, iŜ ceny ciepła, ustalane w okresie od 5.12.1997 roku do 31.12.1998 roku w oparciu o rozporządzenia Ministra Finansów były cenami umownymi. Organ antymonopolowy nie kwestionuje wysokości cen ciepła w wyŜej wymienionym okresie. Sprzeczne z prawem było jednak zastosowanie bezprawnej groźby odcięcia dostaw ciepła do wnioskodawcy w przypadku niezaakceptowania cen ustalonych przez uczestnika. Wobec powyŜszego naleŜało orzec jak w sentencji. Od niniejszej decyzji słuŜy odwołanie do Sądu Wojewódzkiego w Warszawie - Sądu Antymonopolowego za pośrednictwem niniejszej Delegatury w terminie dwutygodniowym od daty doręczenia niniejszej decyzji. Z up. Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Dyrektor Delegatury w Bydgoszczy Andrzej Chajęcki Otrzymują: Kancelaria Prawnicza „TEBI” Pan Tadeusz Bojarski, radca prawny ul. Wojska Polskiego 65 85-950 Bydgoszcz Zespół Elektrociepłowni Bydgoszcz Spółka Akcyjna reprezentowany przez Pana Ryszarda Tuska, radcę prawnego ul. Energetyczna 1 85-950 Bydgoszcz