RBG-15/2011

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA W BYDGOSZCZY ul. Długa 47, 85-034 Bydgoszcz Tel. 52 345-56-44, Fax 52 345-56-17 E-mail: bydgoszcz@uokik.gov.pl Bydgoszcz, dnia 20 września 2011r. Znak: RBG-61-11/11/MB-Sz DECYZJA RBG-15 /2011 I. Na podstawie art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, z późn. zm.) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy po przeprowadzeniu wszczętego z urzędu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, - działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów - po uprawdopodobnieniu stosowania przez Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu , praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, polegającej na zamieszczeniu we wzorcach umownych postanowień umownych o następującej treści: 1. „Pisma przesłane na ostatnio wskazany przez Studenta adres uważa się za doręczone” (§ 7 Umowa Nr …. dotycząca warunków odpłatności za kształcenie na studiach niestacjonarnych , § 7 Umowa Nr ….. dotycząca warunków odpłatności za kształcenie na niestacjonarnych studiach doktoranckich , § 7 Umowa Nr ….. dotycząca warunków odpłatności na studiach podyplomowych ), 2. „Obliczona, zgodnie z zasadami określonymi w ust. 2 - 4, kwota opłaty za drugi i kolejne lata studiów (roczna, semestralna, miesięczna) ustalana jest w zarządzeniu rektora, o którym mowa w ust. 1 pkt 1 i podawana do wiadomości studentów (poprzez zamieszczenie na stronach internetowych ( www.umk.pl ) i wywieszenie komunikatu dziekana na tablicy ogłoszeń dziekanatu )” (§ 4 ust. 5 Uchwały Nr 57 Senatu Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu z dnia 22 czerwca 2010r. w sprawie zasad pobierania opłat za świadczone usługi dydaktyczne oraz trybu i warunków zwalniania z tych opłat ), 3. „Za pisemne wezwanie pobiera się zryczałtowaną opłatę w kwocie 20 zł” (§ 14 ust. 3 Uchwały Nr 57 Senatu Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu z dnia 22 czerwca 2010r. w sprawie zasad pobierania opłat za świadczone usługi dydaktyczne oraz trybu i warunków zwalniania z tych opłat ), które są postanowieniami umownymi wpisanymi - na podstawie art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego - do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy z dnia 16 lutego 2 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów i po przyjęciu przez Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu zobowiązania , do zaniechania tych działań poprzez: a. wykreślenie z wzorca umownego postanowienia wskazanego w punkcie I.1 niniejszej decyzji; b. zmianę postanowienia, o którym mowa w punkcie I.2 niniejszej decyzji w ten sposób, że otrzyma następujące brzmienie: „Obliczona, zgodnie z zasadami określonymi w ust. 2-4, kwota opłaty za drugi i kolejne lata studiów (roczna, semestralna, miesięczna) ustalana jest w zarządzeniu rektora, o którym mowa w ust. 1 pkt 1. O wysokości nowej opłaty za studia Student będzie informowany w drodze pisemnego aneksu do umowy ”; c. zmianę postanowienia wskazanego w punkcie I.3 niniejszej decyzji w ten sposób, że otrzyma następujące brzmienie: „Za pisemne wezwanie pobiera się opłatę na podstawie skalkulowanych i rzeczywiście poniesionych przez uczelnię kosztów (przygotowanie pisma, nakład osobowy oraz koszt listu poleconego za zwrotnym potwierdzeniem odbioru)” ; d. zmianę umów istniejących w obrocie prawnym i będących w trakcie wykonywania na umowy niezawierające zakwestionowanych postanowień; e. zawieranie nowych umów w oparciu o wzorzec umowny niezawierający zakwestionowanych zapisów. II. Na podstawie art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, ze zm.: Dz.U. z 2007r. Nr 99, poz. 660, Dz.U. z 2007r. Nr 171, poz. 1206, Dz.U. z 2008. Nr 157, poz. 976, Dz.U. z 2008r. Nr 223, poz. 1458, Dz. U. z 2008r. Nr 227, poz. 1505, Dz. U. z 2009r. Nr 18, poz. 97) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy – działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: nakłada się na Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu obowiązek złożenia do dnia 31 grudnia 2011 r. sprawozdania o realizacji przyjętego zobowiązania. UZASADNIENIE W dniu 30 czerwca 2011r. – Postanowieniem Nr RBG-111/2011 – Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów ( dalej: Prezes UOKiK ) wszczął z urzędu postępowanie w sprawie podejrzenia stosowania przez Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu ( dalej: Uniwersytet, UMK lub skarżony przedsiębiorca ), praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, o której stanowi art. 24 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów [zw. dalej także ustawą o ochronie(…) ], polegającej na zamieszczeniu we wzorcach umownych postanowień umownych o następującej treści: 1. „Pisma przesłane na ostatnio wskazany przez Studenta adres uważa się za doręczone” (§ 7 Umowa Nr …. dotycząca warunków odpłatności za kształcenie na studiach niestacjonarnych , § 7 Umowa Nr ….. dotycząca warunków odpłatności za kształcenie na niestacjonarnych studiach doktoranckich , § 7 Umowa Nr ….. dotycząca warunków odpłatności na studiach podyplomowych ), 2. „Obliczona, zgodnie z zasadami określonymi w ust. 2 - 4, kwota opłaty za drugi i kolejne lata studiów (roczna, semestralna, miesięczna) ustalana jest w zarządzeniu rektora, o którym mowa w ust. 1 pkt 1 i podawana do wiadomości studentów (poprzez zamieszczenie na stronach internetowych ( www.umk.pl ) i wywieszenie komunikatu dziekana na tablicy ogłoszeń dziekanatu )” (§ 4 ust. 5 Uchwały Nr 57 Senatu Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 3 w Toruniu z dnia 22 czerwca 2010r. w sprawie zasad pobierania opłat za świadczone usługi dydaktyczne oraz trybu i warunków zwalniania z tych opłat ), 3. „Za pisemne wezwanie pobiera się zryczałtowaną opłatę w kwocie 20 zł” (§ 14 ust. 3 Uchwały Nr 57 Senatu Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu z dnia 22 czerwca 2010r. w sprawie zasad pobierania opłat za świadczone usługi dydaktyczne oraz trybu i warunków zwalniania z tych opłat ), które są postanowieniami umownymi wpisanymi - na podstawie art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego - do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów . W toku niniejszego postępowania skarżony przedsiębiorca pismem z dnia 13 lipca 2011 r. odniósł się do postawionych zarzutów oraz wniósł o wydanie decyzji w trybie art. 28 ustawy o ochronie(…) . UMK przedłożyło równocześnie propozycję zmian zakwestionowanych przez Prezesa UOKiK klauzul. Pismem z dnia 18 sierpnia 2011r. Uniwersytet przedłożył ostateczną treść zobowiązania, zgodnie z którym zobowiązał się do podjęcia następujących kroków zmierzających do zaniechania zarzucanych mu działań poprzez: 1. wykreślenie postanowienia § 7 Umowy Nr …. dotyczącej warunków odpłatności za kształcenie na studiach niestacjonarnych , § 7 Umowy Nr ….. dotyczącej warunków odpłatności za kształcenie na niestacjonarnych studiach doktoranckich , § 7 Umowy Nr ….. dotyczącej warunków odpłatności na studiach podyplomowych ; 2. zmianę postanowienia § 4 ust. 5 Uchwały Nr 57 Senatu Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu z dnia 22 czerwca 2010r. w sprawie zasad pobierania opłat za świadczone usługi dydaktyczne oraz trybu i warunków zwalniania z tych opłat w ten sposób, że otrzyma następujące brzmienie: „Obliczona, zgodnie z zasadami określonymi w ust. 2-4, kwota opłaty za drugi i kolejne lata studiów (roczna, semestralna, miesięczna) ustalana jest w zarządzeniu rektora, o którym mowa w ust. 1 pkt 1. O wysokości nowej opłaty za studia Student będzie informowany w drodze pisemnego aneksu do umowy ”; 3. zmianę postanowienia § 14 ust. 3 Uchwały Nr 57 Senatu Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu z dnia 22 czerwca 2010r. w sprawie zasad pobierania opłat za świadczone usługi dydaktyczne oraz trybu i warunków zwalniania z tych opłat w ten sposób, że otrzyma następujące brzmienie: „Za pisemne wezwanie pobiera się opłatę na podstawie skalkulowanych i rzeczywiście poniesionych przez uczelnię kosztów (przygotowanie pisma, nakład osobowy oraz koszt listu poleconego za zwrotnym potwierdzeniem odbioru)” ; 4. zmianę umów istniejących w obrocie prawnym i będących w trakcie wykonywania na umowy niezawierające zakwestionowanych postanowień; 5. zawieranie nowych umów w oparciu o wzorce umowne, które nie zawierają zakwestionowanych zapisów. Prezes UOKiK zawiadomił Uniwersytet o zakończeniu zbierania materiału dowodowego oraz o możliwości zapoznania się z aktami sprawy (pismo z dnia 24 sierpnia 2011r.). Z powyższego uprawnienia przedsiębiorca skorzystał. Prezes UOKiK ustalił następujący stan faktyczny: Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu jest publiczną uczelnią funkcjonującą na podstawie ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 164, poz. 1365, z późn. zm.) [dalej również: Prawo o szkolnictwie wyższym]. Uczelnia działa również w oparciu o Statut uchwalony przez Senat Uniwersytetu w dniu 30 maja 2006r. (z późn. zm.). UMK posiada osobowość prawną i na zasadach określonych w ustawie Prawo o szkolnictwie wyższym jest podmiotem autonomicznym we wszystkich obszarach swojego działania. Uniwersytet prowadzi studia wyższe pierwszego i drugiego stopnia oraz jednolite studia magisterskie, studia doktoranckie, studia podyplomowe oraz studia i kursy dokształcające oraz może pobierać opłaty związane z kształceniem studentów na studiach 4 niestacjonarnych oraz uczestników niestacjonarnych studiów doktoranckich. Kwestia związana z odpłatnością za studia uregulowana została w Uchwale Nr 57 Senatu Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu z dnia 22 czerwca 2010r. w sprawie zasad pobierania opłat za świadczone usługi dydaktyczne oraz trybu i warunków zwalniania z tych opłat. W ramach prowadzonej działalności edukacyjnej Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu zawiera umowy z konsumentami posługując się trzema wzorcami umów: Umowa Nr …. dotycząca warunków odpłatności za kształcenie na studiach niestacjonarnych , Umowa Nr ….. dotycząca warunków odpłatności za kształcenie na niestacjonarnych studiach doktoranckich , Umowa Nr ….. dotycząca warunków odpłatności na studiach podyplomowych. Treść wyżej wskazanych wzorców została wprowadzona do obrotu prawnego Zarządzeniem Nr 89 Rektora Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu z dnia 4 sierpnia 2010r. w sprawie wzorców umów dotyczących warunków odpłatności za usługi edukacyjne na studiach niestacjonarnych i podyplomowych obowiązujących od roku akademickiego 2010/2011 . W związku z prowadzoną działalnością w wyżej wymienionym zakresie, UMK wprowadziło do obrotu i stosuje ww. wzorce umowne, które zawierają m.in. następujące zapisy: 1. „Pisma przesłane na ostatnio wskazany przez Studenta adres uważa się za doręczone” , 2. „Obliczona, zgodnie z zasadami określonymi w ust. 2 - 4, kwota opłaty za drugi i kolejne lata studiów (roczna, semestralna, miesięczna) ustalana jest w zarządzeniu rektora, o którym mowa w ust. 1 pkt 1 i podawana do wiadomości studentów (poprzez zamieszczenie na stronach internetowych ( www.umk.pl ) i wywieszenie komunikatu dziekana na tablicy ogłoszeń dziekanatu )”, 3. „Za pisemne wezwanie pobiera się zryczałtowaną opłatę w kwocie 20 zł” (dowód: wzorce umowne, karta 6-23) Mając powyższe na uwadze Prezes UOKiK zważył, co następuje: Ad I) Uprawdopodobnienie stosowania praktyk, o których mowa w art. 24 ustawy o ochronie (…) Przepis art. 28 ust. 1 ustawy o ochronie (…) stanowi, że jeżeli w toku postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów zostanie uprawdopodobnione – na podstawie okoliczności sprawy, informacji zawartych w zawiadomieniu lub innych informacji będących podstawą wszczęcia postępowania – że przedsiębiorca stosuje praktykę, o której mowa w art. 24, a przedsiębiorca, któremu jest zarzucane naruszenie tego przepisu, zobowiąże się do podjęcia lub zaniechania określonych działań zmierzających do zapobieżenia tym naruszeniom, Prezes Urzędu może, w drodze decyzji, nałożyć obowiązek wykonania tych zobowiązań. W związku z powyższym, dla zastosowania art. 28 ustawy o ochronie (…) zachodzi w przedmiotowej sprawie konieczność uprawdopodobnienia naruszenia przez Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu przepisu art. 24 ww. ustawy. Art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie (…) stanowi, iż „ Zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. ” , natomiast art. 24 ust. 2 pkt 1 określa, iż „Przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy, w szczególności: 1) stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. (…).” Oceny, czy w danym przypadku możemy mieć do czynienia z praktyką określoną w ww. przepisie, dokonuje się na podstawie ustalenia łącznego spełnienia trzech przesłanek : 5 - działania przedsiębiorcy, - wypełnienie znamion bezprawności, - naruszenia zbiorowego interesu konsumentów. Przedsiębiorca Zgodnie z art. 4 pkt 1 ustawy o ochronie (…) , ilekroć w ustawie jest mowa o przedsiębiorcy rozumie się przez to przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 2 lipca 2004r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jednolity: Dz.U. z 2010r., Nr 220, poz. 1447, z późn. zm.) [dalej również: ustawa o swobodzie działalności gospodarczej]. Jednakże rygorom ustawy o ochronie (…) podlegają także różnego rodzaju tzw. instytucje niedochodowe, których działalność nie jest nastawiona na osiąganie zysku. Zgodnie bowiem z art. 4 ust. 1a ustawy o ochronie (…) , przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna, a także jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej, której ustawa przyznaje zdolność prawną, organizująca lub świadcząca usługi o charakterze użyteczności publicznej, które nie są działalnością gospodarczą w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej. Zauważyć należy, iż w obowiązujących w tej materii przepisach prawnych brak legalnej definicji „użyteczności publicznej”. W orzecznictwie Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (dalej: SOKiK) przyjmuje się, iż „użyteczność publiczną” należy utożsamiać z pojęciem „dóbr lub usług zbiorowych”. Ze względu na rolę społeczną, jaką dobra takie i usługi odgrywają, gwarantem ich dostępności jest państwo, które świadczy je lub organizuje, stwarzając specyficzne warunki funkcjonowania ich dostarczycieli, m.in. poprzez udzielanie im wsparcia finansowego (por. E. Modzelewska – Wąchal „Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz” Twigger, Warszawa 2002, str. 32-33). W uchwale z dnia 12 marca 1997 r. (TK W 8/96), Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że zadania mające charakter użyteczności publicznej należy rozumieć możliwie najszerzej. Do zadań użyteczności publicznej Trybunał zaliczył między innymi rozwój nauki oraz zapewnienie oświaty. Zważyć należy, że zapewnienie edukacji należy do władz publicznych. Na poziomie szkolnictwa wyższego zadanie to realizują publiczne oraz niepubliczne szkoły wyższe. Stosownie do treści art. 15 ust. 1 Prawa o szkolnictwie wyższym, władze publiczne, na zasadach określonych w tej ustawie, zapewniają uczelniom publicznym środki finansowe niezbędne do wykonywania ich zadań oraz udzielają pomocy uczelniom niepublicznym w zakresie i formach określonych w ustawie. Podkreślić należy, iż zgodnie z art. 106 Prawa o szkolnictwie wyższym, prowadzenie przez uczelnię działalności dydaktycznej, naukowej, badawczej, doświadczalnej, artystycznej, sportowej, diagnostycznej, rehabilitacyjnej lub leczniczej nie stanowi działalności gospodarczej w rozumieniu przepisów ustawy o swobodzie działalności gospodarczej. Przepis art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym stanowi, iż uczelnią publiczną jest uczelnia utworzona przez państwo reprezentowana przez właściwy organ władzy lub administracji publicznej. Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu - jako publiczna uczelnia, organizuje i świadczy usługi edukacyjne, które ze względu na ich charakter i przydatność ukierunkowane są na zaspokajanie zbiorowych potrzeb społeczeństwa w zakresie edukacji, a więc usługi o charakterze użyteczności publicznej. Status przedsiębiorcy w rozumieniu ustawy o ochronie (…) potwierdza w odniesieniu do podmiotów organizujących lub świadczących usługi o charakterze użyteczności publicznej, a nie będących działalnością gospodarczą w rozumieniu ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2004 r. w sprawie o sygn. akt III SK 22/04. Sąd jednoznacznie orzekł, iż świadczenie usług edukacyjnych jest działalnością w sferze użyteczności publicznej. Przedmiotowy wyrok dotyczył co prawda szkół niepublicznych, jednak ze względu na to, iż uczelnie publiczne realizują takie same zadania władzy publicznej w zakresie zapewnienia edukacji jak niepubliczne szkoły wyższe, należy stosować go per analogiam również do szkół publicznych. Także SOKiK we wcześniejszym wyroku z dnia 5 lutego 2003r. sygn. akt XVII Ama 36/02 stwierdził, że usługi edukacyjne o charakterze zarobkowym świadczone przez szkołę wyższą są działalnością o charakterze użyteczności publicznej, zbliżoną do działalności gospodarczej, a podmiot świadczący te usługi jest przedsiębiorcą w rozumieniu art. 4 pkt 1 a ustawy o ochronie (…) . Stanowisko to podtrzymane zostało również w późniejszym orzecznictwie (por. np. wyroki SOKiK 6 z dnia 28 września 2005r. sygn. akt XVII Amc 18/05 i 12 grudnia 2005r. sygn. akt XVII Amc 80/2004, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2004r. sygn. akt III SK 22/04). Natomiast w wyroku z dnia 19 kwietnia 2011 r., XVII Ama 220/09 SOKiK jednoznacznie potwierdził, iż uczelnia publiczna jest przedsiębiorcą w rozumieniu art. 4 pkt 1 lit a ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, albowiem przedmiotem jej działalności jest świadczenie usług edukacyjnych, tj., prowadzenie kształcenia systemem studiów stacjonarnych i niestacjonarnych. 1 Wobec powyższego uznać należy, iż Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu świadczy usługi edukacyjne, które mają charakter użyteczności publicznej, a więc jest przedsiębiorcą w rozumieniu art. 4 pkt 1a ustawy o ochronie (…). Uprawdopodobnienie bezprawności działania i naruszenia zbiorowych interesów konsumentów Pojęcie bezprawności nie jest pojęciem prawnie zdefiniowanym. Należy zatem przyjąć, zgodnie z jego literalnym brzmieniem, że „działanie bezprawne” to zachowanie sprzeczne z nakazem lub zakazem zawartym w ustawie, rozporządzeniu wydanym na podstawie i dla wykonania ustawy, umową międzynarodową mającą bezpośrednie zastosowanie w stosunkach wewnętrznych oraz z zasadami współżycia społecznego. Bezprawność jest czynnikiem o charakterze obiektywnym, tj. niezależnym od wystąpienia szkody czy też zamiaru po stronie przedsiębiorcy dopuszczającego się działań bezprawnych. Jak wyżej wskazano, Prezes UOKiK zakwestionował stosowanie przez UMK wzorców umownych zawierających niedozwolone klauzule. Art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie (…) stanowi, że przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy. Zgodnie z kolejnymi punktami tego przepisu za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów uważa się w szczególności stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umownych uznanych za niedozwolone, o których mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego , naruszenie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji, nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji. Jak wspomniano wyżej, zgodnie z art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie (…) , za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów uważa się w szczególności stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 k.p.c. Należy w tym miejscu wskazać, iż wzorce umowne wykorzystywane przy zawieraniu umów z konsumentami mogą być poddane kontroli abstrakcyjnej (art. 479 36 – 479 45 k.p.c.), której dokonuje się niezależnie od tego, czy wzorzec był, czy też nie był zastosowany w konkretnej umowie. Kontrola taka obejmuje klauzule pojedyncze lub zbiorowe (cały wzorzec lub jego fragment). Oceny postanowień w wypadku kontroli abstrakcyjnej dokonuje Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów i wyłącznie do kompetencji tego Sądu należy uznanie postanowień wzorców umownych za niedozwolone. Przepis art. 479 43 k.p.c. rozszerza prawomocność wyroku wydanego w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone na osoby trzecie. Skutek tzw. prawomocności rozszerzonej następuje od chwili wpisania wzorca umowy do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c., 1 Na marginesie wskazać należy, iż w wyroku z dnia 30 kwietnia 2011 r. , XVII AmA 193/09 Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów stwierdził, iż w zakresie, w jakim uczelnia publiczna świadczy odpłatnie usługi edukacyjne na rzecz studentów niestacjonarnych, ma ona status przedsiębiorcy w myśl ustawy z dnia 2 lipca 2004r. o swobodzie działalności gospodarczej. Spełnia bowiem kryteria z art. 2 powyższej ustawy: jest osobą prawną, prowadzi działalność zarobkową, uzyskując przychody ze świadczonych odpłatnie usług edukacyjnych, działalność prowadzi w sposób zorganizowany i ciągły. Nie ma przy tym znaczenia status uczelni, ani charakter administracyjnoprawny decyzji o przyjęciu na studia. W odniesieniu bowiem do kwestii odpłatności za studia studenta z uczelnią łączy stosunek cywilnoprawny. 7 prowadzonego przez Prezesa Urzędu. Konsekwencją umieszczenia postanowienia umownego w ww. rejestrze jest to, że posłużenie się nim będzie miało skutek wprowadzenia do umowy elementu bezwzględnie przez prawo zakazanego. Wpis do rejestru niedozwolonych postanowień umownych oznacza, że od tego momentu stosowanie takiej klauzuli jest zakazane we wszystkich wzorcach umownych. Powyższe stanowisko Prezesa Urzędu zgodne jest z orzecznictwem Sądu Najwyższego, który w uchwale z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06) stwierdził, iż „(…) stosowanie postanowień wzorców umów o treści tożsamej z treścią postanowień uznanych za niedozwolone prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów i wpisanych do rejestru, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c., może być uznane w stosunku do innego przedsiębiorcy za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów (…)”. W uzasadnieniu do powyższej uchwały Sąd uznał m.in., że „ (…) praktyka naruszająca zbiorowe interesy konsumentów art. 23a u.o.k.ik. obejmuje również przypadki wprowadzania jedynie zmian kosmetycznych polegających na przestawieniu wyrazów lub zastąpieniu jednych wyrazów innymi, jeżeli tylko wykładnia postanowienia pozwoli stwierdzić, że jego treść mieści się w hipotezie zakazanej klauzuli. Stosowanie klauzuli o zbliżonej treści do klauzuli wpisanej do rejestru godzi przecież tak samo w interesy konsumentów, jak stosowanie klauzuli identycznej, co wpisana do rejestru (…). Przyjęta powyżej rozszerzająca wykładnia art. 23a u.o.k.ik. znajduje również uzasadnienie w dyrektywach 93/13 oraz 98/27 a także orzecznictwie ETS dotyczącym zasady efektywności (…)”. Nie jest zatem konieczna dokładna, literalna identyczność klauzuli wpisanej do rejestru i klauzuli z nią porównywanej i stąd niedozwolone będą także takie postanowienia umów, które mieszczą się w hipotezie klauzuli wpisanej do rejestru, której treść zostanie ustalona w oparciu o dokonaną jej wykładnię. Powyższe oznacza, że stosowanie w obrocie z konsumentami postanowień, które zostały wpisane do rejestru jest działaniem bezprawnym. Ad 1) W wyroku z dnia 16 kwietnia 2007r. (sygn. akt XVII Amc 43/06), SOKiK uznał za niedozwolone postanowienie umowne w brzmieniu: „W przypadku zmiany adresu, każda ze stron zobowiązana jest niezwłocznie pisemnie powiadomić o tym drugą stronę. W przypadku nie powiadomienia o zmianie adresu, korespondencja kierowana na ostatni znany adres będzie uznawana za skutecznie doręczoną” vide pozycja 1207 Rejestru postanowień wzorów umowy uznanych za niedozwolone ; w wyroku z dnia 20 maja 2008r. (sygn. akt XVII Amc 107/07), SOKiK uznał za niedozwolone postanowienie w brzmieniu „Oświadczenia i zawiadomienia Activ Investment przesłane Kupującemu na podany adres do korespondencji uważa się za skutecznie doręczone. Kupujący zobowiązany jest w trakcie trwania niniejszej Umowy do natychmiastowego zawiadomienia Activ Investment o każdej zmianie adresu swego miejsca zamieszkania, pod rygorem uznania za skutecznie doręczone oświadczeń i zawiadomień Activ Investment przesłanych Kupującemu na adres wskazany w niniejszej umowie” – vide pozycja 1482 Rejestru postanowień wzorów umowy uznanych za niedozwolone ; w wyroku z dnia 30 czerwca 2009r. (sygn. akt XVII Amc 513/09), SOKiK uznał za niedozwolone postanowienie umowne w brzmieniu: „ Wszelka korespondencja wysłana przez Bank do Kredytobiorcy pocztą lub kurierem na ostatni podany przez niego adres do korespondencji (adres zameldowania, w przypadku, gdy Kredytobiorca nie podał adresu do korespondencji), będzie uważana za doręczoną” – vide pozycja 1681 Rejestru postanowień wzorów umowy uznanych za niedozwolone . Sąd uznał, iż tego rodzaju zapis stanowi naruszenie przepisu art. 385 1 § 1 k.c. oraz art. 385 3 pkt 9 k.c tj. kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interes bowiem przyznają kontrahentowi konsumenta uprawnienia do dokonywania wiążącej interpretacji umowy. Instytucja doręczenia zastępczego należy do prawa procesowego i negatywnie należy ocenić próbę jej adaptowania do obrotu gospodarczego zwłaszcza, gdy jedną ze stron umowy jest konsument oraz mając na uwadze art. 61 k.c., zgodnie z którym oświadczenie woli, które ma być złożone innej osobie, jest złożone z chwilą, gdy doszło do niej w taki sposób, że mogła zapoznać się z jego treścią. Podkreślić należy, iż instytucja doręczenia zastępczego nie jest gwarantem dojścia do konsumenta oświadczenia woli w w/w sposób. W razie wątpliwości, czy oświadczenie zostało złożone prawidłowo, a jego treść wywołuje przewidziane skutki prawne, podmiotem właściwym do rozstrzygnięcia jest sąd powszechny, a nie przedsiębiorca, który – korzystając z przewagi kontraktowej - narzuca swoim kontrahentom treść wzorca. Takie postanowienie pozwala także UMK na interpretację umowy w zakresie skuteczności składanych przez niego oświadczeń woli, których 8 przedmiotem może być np. odstąpienie od umowy. W związku z powyższym należy uznać, iż klauzule wpisane do rejestru jak i kwestionowany zapis są tożsame, albowiem pozwalają przedsiębiorcy jednostronnie decydować o skuteczności doręczeń, co może stanowić zagrożenie dla interesów konsumentów, w tym ekonomicznych. Nie budzi bowiem wątpliwości, że doręczenie choć jest czynnością materialno – techniczną może wywołać określone skutki w sferze praw i obowiązków konsumenta. Ad 2) W wyroku z dnia 5 października 2005r. (sygn. akt XVII Amc 20/05), SOKiK uznał za niedozwolone postanowienie umowne w brzmieniu: „Wysokość opłat wymienionych w p. a, b, d ustala Rektor i podaje w formie zarządzenia do wiadomości, przed rozpoczęciem roku akademickiego” – vide pozycja 642 Rejestru postanowień wzorów umowy uznanych za niedozwolone; w wyroku z dnia 1 marca 2007r. (sygn. akt XVII Amc 12/06), SOKiK uznał za niedozwolone postanowienie umowne w brzmieniu: „Wysokość czesnego i innych opłat określana jest odrębnym zarządzeniem podawanym do publicznej wiadomości na głównej tablicy ogłoszeń, najpóźniej miesiąc przed rozpoczęciem semestru, jak również jest publikowana na stronie internetowej www.cek.pl ” – vide pozycja 1191 Rejestru postanowień wzorów umowy uznanych za niedozwolone. W uzasadnieniu przedmiotowych wyroków SOKiK podniósł, że podmioty świadczące usługi edukacyjne dopuściły się naruszenia obowiązku doręczania konsumentowi wzorca umowy. Równocześnie zwrócił uwagę na to, że w świetle art. 384 § 1 k.c., każda umowa zawierana z użyciem wzorca wymaga jego doręczenia drugiej stronie umowy. Charakter świadczonych przez ww. podmioty usług wyklucza, zdaniem Sądu, możliwość zastosowania któregokolwiek z wyjątków przewidzianych w art. 384 § 2 k.c. Umowy o świadczenie usług edukacyjnych mają bowiem charakter umów konsumenckich i nie są zawierane w drobnych, bieżących sprawach życia codziennego. Zdaniem SOKiK, podanie informacji o wysokości opłat do wiadomości publicznej np. poprzez wywieszenie stosownego ogłoszenia w siedzibie szkoły czy też opublikowanie jej na stronie internetowej nie stanowi wypełnienia obowiązku doręczenia wzorca kontrahentowi. Podanie bowiem informacji o wysokości opłat poprzez wywieszenie na tablicy ogłoszeń i stronie internetowej nie gwarantuje studentowi rzetelnej informacji o zmianie treści umowy zawartej ze szkołą w zakresie ewentualnej zmiany opłat, które winien on ponosić. Zważyć także należy, iż obowiązek doręczenia dotyczy zarówno pierwotnego wzorca, jak i każdego kolejnego wzorca, poprzez który szkoła wprowadza zmiany do treści istniejącego już stosunku prawnego (art. 384 1 k.c.). Niedoręczenie wzorców umów skutkuje, w ocenie SOKiK, brakiem odpowiedniej informacji dla konsumentów o treści łączącego ich stosunku prawnego, prowadząc do jego ukształtowania na zasadzie rażącej nierówności stron, co bezsprzecznie narusza dobre obyczaje i w sposób istotny godzi w interesy konsumentów. Z tych względów, SOKiK uznał, że tej treści postanowienia wypełniają dyspozycję art. 385 1 § 1 k.c. W związku z powyższym należy uznać, iż klauzule wpisane do rejestru jak i kwestionowany zapis są tożsame, albowiem przeczą kodeksowym zasadom zmiany wzorca umowy w czasie trwania stosunku prawnego. Ad 3) W wyroku z dnia 9 października 2006r. (sygn. akt XVII Amc 101/05), SOKiK uznał za niedozwolone postanowienie umowne w brzmieniu: „Opłaty dodatkowe, które ponosi Zleceniodawca: - (…) - za przyznanie okresu karencji w spłacie rat na 1 miesiąc – 50 PLN - za przyznanie okresu karencji w spłacie rat na 2 miesiące – 100 PLN - za wysłanie upomnienia za zwłokę w zapłacie raty – 20 PLN - za wysłanie wezwania do zapłaty raty – 30 PLN - za wysłanie przedsądowego wezwania do zapłaty – 50 PLN - za wizytę windykatorów w związku z brakiem spłaty 2 rat – 100 PLN - (…) - za telegram informujący o zadłużeniu przeterminowanym – 30 PLN – za monit telefoniczny – 20 PLN - (…)” – vide pozycja 978 Rejestru postanowień wzorów umowy uznanych za niedozwolone; w wyroku z dnia 27 kwietnia 2005r. (sygn. akt XVII Amc 103/04), SOKiK uznał za niedozwolone postanowienie umowne w brzmieniu: „ W przypadku zalegania z co najmniej dwoma ratami pożyczkodawca może również wystosować/ nie częściej niż raz w tygodniu/upomnienie. Każdorazowe wystawienie upomnienia podlega opłacie w wysokości 50,00 zł” – vide pozycja 829 Rejestru postanowień wzorów umowy uznanych za niedozwolone. Sąd uznał, iż tego rodzaju zapis kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy i stanowi niedozwolone postanowienie, o którym mowa w art. 385 1 § 1 k.c. Wobec powyższego, pobieranie każdorazowo przy okazji wysłania upomnienia/wezwania opłaty w kwocie 20 zł, niewynikającej z żadnej kalkulacji poniesionych kosztów 9 przez pożyczkodawcę i przewyższającą znacznie koszt wysłania listu poleconego (aktualnie koszt wysłania takiego listu wynosi 3,75 zł), należy uznać za nieuzasadnioną opłatę obciążającą konsumenta. W związku z powyższym należy uznać, iż klauzule wpisane do rejestru jak i kwestionowany zapis są tożsame, albowiem zmierzają do obciążenia konsumenta nieuzasadnionymi kosztami, co godzi w jego interesy ekonomiczne. Wzorce umowne zawierający wskazane powyżej postanowienia kierowane są do nieoznaczonego kręgu osób tj. faktycznych i potencjalnych studentów UMK. Tym samym bezprawne działanie skarżonego przedsiębiorcy, polegające na wykorzystywaniu postanowień wpisanych do rejestru klauzul abuzywnych, może godzić w interesy konsumentów o charakterze zbiorowym. Dla uprawdopodobnienia przez Prezesa UOKiK stosowania przez UMK praktyki określonej w art. 24 ustawy o ochronie (…) konieczne jest także wykazanie, że w wyniku jej stosowania przez przedsiębiorcę naruszony został zbiorowy interes konsumentów. Zbiorowy interes konsumentów oznacza interes dotyczący ogółu, a naruszenie tego interesu może mieć miejsce, gdy skutkami działań sprzecznych z ustawą o ochronie konkurencji i konsumentów dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku, jak i wtedy, gdy działania te wywołują inne niekorzystne zjawiska. Do naruszenia zbiorowych interesów konsumentów konieczne jest, by działanie przedsiębiorcy zostało skierowane nie do konkretnego adresata, lecz do adresata, którego nie da się z góry oznaczyć indywidualnie. Wobec tego działanie to jest w stanie wywołać niekorzystne następstwa w odniesieniu do każdego z konsumentów (a nie jedynie wobec określonego konsumenta) i zagraża ono, przynajmniej potencjalnie, interesom każdego z członków zbiorowości konsumentów. Za uprawdopodobnione uznać zatem należy, że działanie Uniwersytetu, polegające na stosowaniu we wzorcach umownych: Umowa Nr ….dotycząca warunków odpłatności za kształcenie na studiach niestacjonarnych , Umowa Nr….. dotycząca warunków odpłatności za kształcenie na niestacjonarnych studiach doktoranckich , Umowa Nr….. dotycząca warunków odpłatności na studiach podyplomowych, Uchwała Nr 57 Senatu Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu z dnia 22 czerwca 2010r. w sprawie zasad pobierania opłat za świadczone usługi dydaktyczne oraz trybu i warunków zwalniania z tych opłat postanowień o ww. treści, stanowi praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie (…). Zgodnie z art. 28 ustawy o ochronie (…), jeżeli w toku postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów zostanie uprawdopodobnione - na podstawie okoliczności sprawy, informacji zawartych w zawiadomieniu lub innych informacji będących podstawą wszczęcia postępowania z urzędu – że przedsiębiorca stosuje praktykę, o której mowa w art. 24 tej ustawy, a przedsiębiorca, któremu jest zarzucane naruszenie tego przepisu, zobowiąże się do podjęcia lub zaniechania określonych działań zmierzających do zapobieżenia tym naruszeniom, Prezes UOKiK może, w drodze decyzji, nałożyć obowiązek wykonania tych zobowiązań. Taka sytuacja zachodzi w niniejszej sprawie. UMK zobowiązało się do podjęcia działań zmierzających do zapobieżenia wzmiankowanym naruszeniom poprzez zmianę oraz wykreślenie postanowień umów, naruszających przepisy art. 24 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie (…), oraz przedstawiło projekt tych zmian. Analizując ww. projekt Prezes UOKiK uznał, iż nie zawiera on już zapisów mogących godzić w zbiorowe interesy konsumentów. Redagując postanowienia w miejsce negowanych spółka uwzględniła obowiązujące przepisy prawa, w szczególności art. 385 i nast. k.c. Zdaniem Prezesa UOKiK tak opracowane zapisy mogą zostać wprowadzone do obrotu konsumenckiego w miejsce dotychczas obowiązujących. Należy jednak wskazać, iż przez zastąpienie kwestionowanych postanowień nowymi, zaakceptowanymi przez Prezesa UOKiK, rozumie się nie tylko stosowanie ich przy nowo podpisywanych umowach, ale i także ich zmianę w aktualnie obowiązujących umowach, co oznacza konieczność aneksowania wszystkich umów istniejących w obrocie bądź przynajmniej podjęcia przez przedsiębiorcę udokumentowanych działań zmierzających do zmiany wcześniej zawartych umów, polegających na przedstawieniu wszystkim kontrahentom aneksów zawierających nowe regulacje. 10 Mając powyższe na uwadze, należało orzec jak w pkt I sentencji. Ad II) Stosownie do art. 28 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w decyzji (…) Prezes Urzędu nakłada na przedsiębiorcę obowiązek składania w wyznaczonym terminie informacji o stopniu realizacji zobowiązań. Zgodnie z tym przepisem Uniwersytet został zobowiązany do złożenia do dnia 31 grudnia 2011r. 2011 r. sprawozdania o realizacji przyjętego zobowiązania. Prezes Urzędu nie nałożył na UMK kary pieniężnej. Bowiem art. 28 ust. 4 ustawy o ochronie (…) stanowi, iż w przypadku wydania decyzji, o której mowa w ust. 1 nie stosuje się art. 26 i 27 oraz art. 106 ust. 1 pkt 4 , z zastrzeżeniem ust. 7 tejże ustawy. Mając powyższe na uwadze, należało orzec jak w pkt II sentencji. Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie (…) w związku z art. 479 28 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego – od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od daty jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Bydgoszczy. Z up. Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Dyrektor Delegatury w Bydgoszczy Dorota Karczewska Otrzymują: 1. Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu ul. Gagarina 11 87 - 100 Toruń 2. a/a