RBG-23/2001

Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Bydgoszczy 85-097 Bydgoszcz, ul. Jagiellońska 34 Tel. (0-52) 345-56-44, Fax (0-52) 345-56-17, Tel. Centrala (0-52) 3254-100 E-mail: bydgoszcz@uokik.gov.pl Bydgoszcz, 13 lipca 2001 roku RBG-565-S-1/00/MW/1949 Decyzja nr RBG - 23/2001 Na podstawie art. 104 § 1 Kpa, art. 105 Kpa, art. 9, art. 11 ust. 1, art. 8 ust. 2 pkt 5 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 roku o ochronie konkurencji konsumentów (Dz.U. z 2000 roku nr 122 poz. 1319), w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (zwanego dalej Prezesem Urzędu lub organem antymonopolowym), po przeprowadzeniu postępowania antymonopolowego, wszczętego na wniosek Zakładu Usług Pogrzebowych „Hades” z siedzibą w Biskupcu o naduŜywanie pozycji dominującej przez Zakład Usług Pogrzebowych „Market” z siedzibą w Olszynie I. umarza się postępowanie antymonopolowe w przedmiocie uznania porozumienia Zakładu Usług Pogrzebowych „Market” z siedzibą w Olsztynie i Zakładu Patologii i Medycyny Sadowej z siedzibą w Olsztynie, zmierzającego do ograniczenia dostępu do rynku lub eliminowania z rynku usług pogrzebowych innych przedsiębiorców za praktyki ograniczające konkurencję; II. nie stwierdza się stosowania praktyki ograniczającej konkurencję, polegającej na przeciwdziałaniu ukształtowaniu się warunków niezbędnych do rozwoju konkurencji, poprzez istotną ingerencję w sferę prywatności oraz uciąŜliwego nagabywania potencjalnych klientów w miejscach publicznych; III. uznaje się za praktykę ograniczającą konkurencję uzyskiwanie informacji o danych rodzin osób zmarłych od pracowników szpitala w Biskupcu, celem szybkiego docierania do tych rodzin i nagabywania ich do skorzystania z usług pogrzebowych Zakładu Usług Pogrzebowych „Market” i nakazuje się zaniechania jej stosowania. Uzasadnienie: Zakład Usług Pogrzebowych „Hades” z siedzibą w Biskupcu (zwany dalej wnioskodawcą) zwrócił się do organu antymonopolowego o „rozpatrzenie (...) skargi na Zakład Usług Pogrzebowych „Market” działający na tym samym terenie, który stosuje nieuczciwą konkurencję”. Wnioskodawca zarzucił Zakładowi usług Pogrzebowych „Market”, iŜ ten dzierŜawi pomieszczenia szpitalne i przyszpitalne, które formalnie zajmuje Zakład Patologii i Medycyny Sądowej przy szpitalu w Biskupcu. W Zakładzie Patologii i Medycyny Sadowej (jak wynikało z wniosku) pracują osoby zatrudnione w Zakładzie Patologii i Medycyny Sądowej, które uniemoŜliwiają rodzinom osób zmarłych dokonywanie wyboru przedsiębiorcy zajmującego się organizowaniem usług pogrzebowych. Zdaniem wnioskodawcy, rodziny dokonujące wyboru innego przedsiębiorcy niŜ Zakład Usług Pogrzebowych „Market” są szantaŜowane. Zakład Usług Pogrzebowych „Market” nie zgodził się z zarzutami wnioskodawcy, twierdząc, Ŝe jest najstarszą firmą pogrzebową na terenie byłego województwa olsztyńskiego. Od trzech lat – według Zakładu Usług Pogrzebowych „Market” – wnioskodawca, nie mogąc pogodzić się z ugruntowaną na rynku pozycją Zakładu Usług Pogrzebowych „Market”, zasypują władze róŜnego szczebla skargami. Właściciel Zakładu Usług Pogrzebowych „Market”, GraŜyna Kaczmarek wyjaśniła organowi antymonopolowemu, Ŝe Zakład Patologii i Medycyny Sądowej (dalej ZPiMS) jest niepublicznym zakładem opieki zdrowotnej, działającym w oparciu o ustawę o zakładach opieki zdrowotnej i wpis do rejestru zakładów opieki zdrowotnej wojewody olsztyńskiego. ZPiMS współpracuje nie tylko ze szpitalem w Biskupcu, ale równieŜ z czterema innymi szpitalami z Olsztyna oraz z organami ścigania. ZPiMS dzierŜawi od szpitali prosektoria – sytuacja taka ma miejsce równieŜ w przypadku Biskupca. Do ZPiMS – wg GraŜyny Kaczmarek – zgłaszają się osoby nieuprawnione, najczęściej firmy pogrzebowe działające z upowaŜnienia rodziny zmarłego, które zlecają przygotowanie zwłok oraz ewentualne wystawienie zwłok przed pogrzebem w kaplicy przy prosektorium lub odbierają zwłoki i wywoŜą je. NiezaleŜnie od tego, kto organizuje pogrzeb, wszyscy klienci traktowani są w ten sam sposób a za wykonanie usługi płacą te same stawki. Zdaniem Pani Kaczmarek, „nie zdarzyło się nigdy, aby pracownicy ZPiMS warunkowali wykonanie zadań od zlecenia firmie Market usługi pogrzebowej. (...) Pracownicy Zakładu (Patologii i Medycyny Sądowej – przyp. UOKiK) nie mają Ŝadnego kontaktu z rodzinami zmarłych na terenie szpitala. (...) Zakład Usług Pogrzebowych „Market” (...) dzierŜawi od szpitala w Biskupcu pomieszczenia biurowe, ale są one połoŜone w innym budynku niŜ prosektorium. Zatrudnia innych pracowników niŜ Zakład Patologii, choć zdarza się, Ŝe pracownikom zatrudnionym w firmie „Market” są zlecane dodatkowe zadania w Zakładzie Patologii”. Dyrektor szpitala w Biskupcu poinformowała, iŜ po upływie dwóch godzin od stwierdzenia zgonu pacjenta zwłoki transportowane są do prosektorium a o zgonie rodzina zawiadamiana jest przez personel szpitala. Organ antymonopolowy wszczął postępowanie antymonopolowe, którego celem było ustalenie, czy: 1. istnieje, zakazane prawem antymonopolowym, porozumienie między Zakładem Usług Pogrzebowych „Market” i ZPiMS, zmierzające do ograniczenia dostępu do rynku lub eliminowania z rynku innych przedsiębiorców; 2. Zakład Usług Pogrzebowych „Market” nie naduŜywa pozycji dominującej na rynku usług pogrzebowych poprzez przeciwdziałanie ukształtowaniu się warunków niezbędnych do rozwoju konkurencji. W toku postępowania organ antymonopolowy – przesłuchał czterech świadków na okoliczność działania pracowników ZPiMS na rzecz Zakładu Usług Pogrzebowych „Market” oraz nagabywania rodzin zmarłych przez pracowników ZPiMS do korzystania z usług Zakładu Usług Pogrzebowych „Market”. Kolejni czterej świadkowie przesłuchani zostali na wniosek Pani GraŜyny Kaczmarek. Świadek Zdzisław Wiśniewski, były pracownik uczestniczki, zeznał, iŜ adresy rodzin osób zmarłych udostępniały mu pielęgniarki, zatrudnione w szpitalu. Zdaniem świadka sytuacja ta trwa do dnia dzisiejszego. Świadek wymienił następujące rodzaje nagabywania rodzin zmarłych osób do skorzystania z usług uczestniczki: a. przed szpitalem; b. przed Urzędem Stanu Cywilnego, c. w domu rodziny. d. na miejscu wypadku (np. drogowego) Świadek Kazimierz Kuskowski zeznał, iŜ po śmierci matki, w prosektorium zaproponowano mu skorzystanie z usług uczestniczki, lecz gdy odmówił, więcej mu tego nie proponowano. Świadek Kazimierz Kiernozek zeznał, iŜ po śmierci brata był nagabywany do skorzystania z usług uczestniczki – najpierw telefonicznie przez pracownika uczestniczki, który był jednocześnie znajomym świadka, a potem osobiście, w prosektorium. Świadek zeznał ponadto, iŜ odmówiono mu wydania zwłok z prosektorium. Powodem odmowy był brak zezwolenia prokuratora, który zarządził sekcję zwłok. Świadek Grzegorz Socha, były pracownik uczestniczki, zeznał, iŜ jeździł do rodzin osób zmarłych i namawiał do korzystania z usług swej pracodawczyni. Informacje o adresach rodzin zmarłych uzyskiwał od personelu szpitalnego. Świadek Andrzej Stańczak, pracownik uczestniczki zeznał, iŜ zwłoki przewoŜone są do prosektorium po około dwóch godzinach od zgonu. Świadek zaprzeczył jakoby miał kontakt z personelem szpitala Świadek Marek Pietras, zastępca dyrektora szpitala w Biskupcu, zeznał, iŜ w przypadku stwierdzenia zgony pacjenta szpitala, zwłoki transportowane są z oddziału do przechowalni, znajdującej się w piwnicach szpitala. Następnie lekarz dyŜurny powiadamia o zgonie pracowników uczestniczki, którzy zabierają zwłoki z przechowalni do prosektorium. Przy zwłokach umieszcza się jedynie dane o imieniu i nazwisku zmarłego, dacie urodzenia, dacie i godzinie śmierci oraz o tym, na jakim oddziale nastąpił zgon. Zdaniem świadka, personel szpitala został poinformowany o tym, Ŝe w przypadku agitacji na rzecz przedsiębiorców pogrzebowych, osoby dopuszczające się takich praktyk zostaną zwolnione z pracy. Ponadto, w związku z pogłoskami o kontaktach pracowników szpitala z zakładami pogrzebowymi, sprawdzono billingi telefoniczne i ustalono, Ŝe nie wykonywano telefonów do zakładów pogrzebowych. Świadek zeznał równieŜ, Ŝe oddziały szpitalne są otwarte i poruszać się po nich moŜe kaŜdy. Świadek Alicja Nojak, przedsiębiorca pogrzebowy i administrator cmentarza komunalnego zaprzeczyła jakoby cokolwiek wiedziała o konflikcie na lokalnym rynku usług pogrzebowych. Świadek GraŜyna Giedrys, pracownica uczestniczki, zaprzeczyła zarzutom stawianym przez wnioskodawcę. W trakcie postępowania pełnomocnik Pani Kaczmarek przedłoŜył pismo z dnia 9 kwietnia 2001 roku, z którego wynika, iŜ Zakład Usług Pogrzebowych „Market” i ZPiMS to jeden przedsiębiorca, działający pod jednym numerem REGON oraz posiadający ten sam NIP. Do postępowania antymonopolowego dopuszczona została przedstawicielka Federacji Konsumentów, Klub w Olsztynie Prezes Urzędu zwaŜył co następuje Aby moŜna było mówić o posiadaniu przez danego przedsiębiorcę pozycji dominującej na rynku i podjąć przeciwko niemu działania przeciwdziałające naduŜywaniu pozycji dominującej, naleŜy ustalić rynek właściwy dla danej sprawy oraz określić na nim pozycję przedsiębiorcy, wobec którego sformułowano zarzuty łamania prawa antymonopolowego. Ustawa z dnia 15 grudnia 2000 roku o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. z 2000 roku nr 122 poz. 1319), w art. 4 pkt 8 stanowi, iŜ przez rynek właściwy rozumie się rynek towarów, które ze względu na ich przeznaczenie, cenę oraz właściwości, w tym jakość, są uznawane przez ich nabywców za substytuty oraz są oferowane na obszarze, na którym ze względu na ich rodzaj i właściwości, istnienie barier dostępu do rynku, preferencje konsumentów, znaczące róŜnice cen i koszty transportu, panują zbliŜone warunki konkurencji. Przez pozycje dominująca ustawodawca rozumie natomiast pozycję przedsiębiorcy, która umoŜliwia mu zapobieganie skutecznej konkurencji na rynku właściwym przez stworzenie mu moŜliwości działania w znacznym zakresie niezaleŜnie od konkurentów, kontrahentów oraz konsumentów; domniemywa się, Ŝe przedsiębiorca ma pozycję dominującą, jeŜeli jego udział w rynku przekracza 40% (art. 4 pkt 9 ustawy). O ustawie o cmentarzach (Ŝe bez pozwolenia do 60 km). Postępowanie wszczęte – z 4 i 5 ale ZPiMS i ZUP Market to jeden przedsiębiorca w związku z tym brak porozumienia. W niniejszym postępowania rynek właściwy został zawęŜony do miasta Biskupiec. Na rynku tym działają trzej Przedsiębiorcy pogrzebowi: 1. Komunalny Zakład Usługowy „AL.-BIS”, który administruje jedynym w mieście cmentarzem komunalnym oraz świadczy usługi pogrzebowe; 2. uczestnik, który współpracuje z miejscowym szpitalem, oraz świadczy usługi pogrzebowe; 3. wnioskodawca, świadczący usługi pogrzebowe, nie powiązany Ŝadną umową z podmiotami trzecimi. Poza wymienionymi wyŜej przedsiębiorcami, na tak wyodrębnionym rynku działają równieŜ przedsiębiorcy mający swą siedzibę poza miastem Biskupiec. W toku postępowania ustalono, iŜ w roku 1999 w gminie Biskupiec odnotowano 152 zgony, natomiast w roku 2000 – 134 zgony. Na lokalnym cmentarzu w roku 1999 pochowano 124 osoby, natomiast w roku 2000 – 112 osób. Rok Wnioskodawca Uczestnik Usługi pogrzebowe ogółem Usługi pogrzebowe zorganizowane na lokalnym cmentarzuUsługi pogrzebowe ogółemUsługi pogrzebowe zorganizowane na lokalnym cmentarzu 1999 88 3710058 2000 55 (do końca października) 388864 2001 Brak danych 22 (do końca maja)Brak danych28 Na podstawie zgromadzonych danych dotyczących lokalnego rynku usług pogrzebowych stwierdzić naleŜy, iŜ uczestnik posiada na wyodrębnionym przez organ antymonopolowy rynku pozycję dominującą. Uczestnik związany jest z miejscowym szpitalem umowami, dzięki którym ma faktycznie ułatwiony dostęp do zwłok. Podkreślić naleŜy, iŜ powiązanie uczestnika ze szpitalem nie stanowi samo w sobie naruszenia prawa, natomiast ma istotny wpływ na pozycję rynkową przedsiębiorcy pogrzebowego. W 1999 roku, wobec 124 uroczystości pogrzebowych, przeprowadzonych na biskupieckim cmentarzu komunalnym, uczestnik był organizatorem 58 pogrzebów (46,77%). W 2000 roku na 112 pogrzebów uczestnik zorganizował 64 uroczystości (57,14%). Prezes Urzędu stoi na stanowisku, iŜ wynajmowanie pomieszczeń przez szpital podmiotom trzecim, w tym przypadku uczestniczce, nie jest sprzeczne z prawem. Przedmiotem zainteresowania organu antymonopolowego w niniejszym postępowaniu było ustalenie, czy fakt wynajmowania pomieszczeń szpitalnych wykorzystywany jest przez uczestniczkę jako instrument zakłócający wolną konkurencję na lokalnym rynku pogrzebowym. Artykuł 4 pkt 4 ustawy zawiera legalną definicję porozumienia, w myśl której przez porozumienie rozumieć naleŜy m.in. umowy, uzgodnienia zawierane między przedsiębiorcami lub ich związkami. W toku postępowania antymonopolowego jednoznacznie ustalono, iŜ Zakład Usług Pogrzebowych „Market” oraz Zakład Patologii i Medycyny Sądowej to jeden przedsiębiorca. Z przedłoŜonego przez uczestnika zaświadczenia z dnia 18 listopada 1997 roku, wydanego przez Urząd Statystyczny, dotyczącego nadania statystycznego numeru identyfikacyjnego REGON, wynika, iŜ Zakład Patologii i Medycyny Sądowej z siedzibą w Olsztynie jest częścią składową podmiotu macierzystego, Zakładu Usług Pogrzebowych „Market”. W związku z tym analizowanie stanu faktycznego pod kątem istnienia na biskupieckim rynku usług pogrzebowych porozumienia między Zakładem Usług Pogrzebowych „Market” a Zakładem Patologii i Medycyny Sądowej jest bezprzedmiotowe. We wniosku o wszczęcie postępowania antymonopolowego zarzucano, iŜ rodziny zmarłych nie mogą dokonać naleŜytego wyboru firmy pogrzebowej, gdyŜ pracownicy uczestniczki „bezpośrednio wkraczają do tych czynności nie pytając rodziny. Natomiast w przypadku innej decyzji rodziny niezadowolone z takiego stanu rzeczy są szantaŜowane”. Wnioskodawca w toku postępowania nie udowodnił jednak, iŜ rodziny osób zmarłych pozbawiane są przez uczestnika moŜliwości swobodnego wyboru przedsiębiorcy pogrzebowego Tym bardziej nie udowodniono szantaŜowania rodzin niezadowolonych z odbierania im moŜliwości swobodnego wyboru firmy świadczącej usługi pogrzebowe. Przesłuchany w toku postępowania, w charakterze świadka Kazimierz Kuskowski zeznał, iŜ w prosektorium zaproponowano mu skorzystanie z usług uczestniczki, lecz wobec odmowy więcej nie proponowano tych usług. Działalność marketingowa, polegająca na pozyskiwaniu klientów stanowi naturalny sposób działania podmiotu gospodarczego, którego celem jest maksymalizacja zysku. . Art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 roku o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (Dz.U. z 1993 roku nr 47 poz. 211 z późn. zm. – dalej: uznk) zawiera klauzulę generalną według której “czynem nieuczciwej konkurencji jest działanie sprzeczne z prawem lub dobrymi obyczajami, jeŜeli zagraŜa lub narusza interes innego przedsiębiorcy lub klienta.” W ramach przykładowego katalogu czynów nieuczciwej konkurencji – w art. 16 ust. 5 uznk wymieniono reklamę, “która stanowi istotną ingerencję w sferę prywatności, w szczególności przez uciąŜliwe dla klientów nagabywanie w miejscach publicznych”. Organ antymonopolowy nie dopatrzył się jednak w działalności uczestniczki zachowań wyczerpujących dyspozycję wymienionej wyŜej normy. Nie stwierdzono przypadków istotnej ingerencji w sferę prywatności oraz uciąŜliwego nagabywania potencjalnych klientów w miejscach publicznych (zachowania takie równieŜ mogłyby być zakwalifikowane jako naduŜywanie pozycji dominującej). Odrębnego rozpatrzenia wymaga kwestia uzyskiwania danych osobowych osób zmarłych w szpitalu od personelu szpitalnego. Prezes Urzędu dał wiarę zeznaniom świadków: Zdzisława Wiśniewskiego i Grzegorza Sochy, według których pracownicy uczestniczki uzyskiwali dane osobowe zmarłych od personelu szpitalnego. Działania takie – zdaniem organu antymonopolowego – są sprzecznym z prawem wykorzystywaniem powiązań uczestniczki z miejscowym szpitalem i naleŜy niezwłocznie ich zaniechać. Prawo pochowania zwłok ma najbliŜsza rodzina osoby zmarłej. Prawo pochowania zwłok jest prawem podmiotowym, obejmującym wybór miejsca i sposobu pochowania zwłok jak równieŜ miejsca ich spoczynku (vide: wyrok Sądu NajwyŜszego Izba Cywilna z dnia 12 lipca 1968 roku, sygn. akt I CR 252/68). Uczestniczka – w odniesieniu do zwłok szpitalnych – jest jedynie ich przechowawcą, a nie dysponentem. Walka o klienta winna odbywać się – jak zresztą słusznie stwierdziła w toku postępowania uczestniczka – „rzetelną i uczciwą pracą” oraz zgodnymi z prawem praktykami marketingowymi. O wyborze przedsiębiorcy pogrzebowego winna zdecydować więc rodzina, pozbawiona nacisków ze strony pracownika firmy pogrzebowej, dysponującego bezprawnie uzyskanymi informacjami o danych rodziny pacjenta , którego zwłoki znalazły się w prosektorium. Organ antymonopolowy (opierając się na wyjaśnieniach przedłoŜonych na piśmie przez Otolię Siemieniec, dyrektor szpitala oraz zeznania Marka Pietrasa, zastępcę dyrektora szpitala) nie wnosi zastrzeŜeń do obowiązującej w szpitalu biskupieckim procedury postępowania ze zwłokami. Zdaniem Prezesa Urzędu, fakt uzyskiwania przez pracowników uczestniczki adresów rodzin osób zmarłych ma związek z otwartym charakterem oddziałów szpitalnych – kaŜdy ma prawo wstępu na oddziały, a więc równieŜ pracownicy uczestniczki. Na właścicielce Zakładu Usług Pogrzebowych „Market” spoczywa zatem obowiązek niedopuszczania do sytuacji, w których jej pracownicy będą uzyskiwali adresy rodzin od personelu szpitala. W związku z powyŜszym naleŜało orzec jak w sentencji Od niniejszej decyzji słuŜy odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Antymonopolowego za pośrednictwem niniejszej Delegatury w terminie dwutygodniowym od daty doręczenia niniejszej decyzji. Z up. Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Dyrektor Delegatury w Bydgoszczy Andrzej Chajęcki Otrzymują: Zakład Usług Pogrzebowych „Hades” ul. OkręŜna 32 11-300 Biskupiec Wiesław Kulik, radca prawny Kancelaria Radców Prawnych „Konsultant” s.c. ul. Dąbrowszczaków 18/3 10-900 Olsztyn Do wiadomości: Federacja Konsumentów ul. 1 Maja 13 pok. 808 10-117 Olsztyn