RKR-49/2011

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA W KRAKOWIE RKR-61-14/11/MS- /11 Kraków, dnia 22 listopada 2011r. DECYZJA Nr RKR – 49/2011 I. Na podstawie art. 27 ust. 1 i 2 w związku z art. 24 ust. 1 i 2 pkt 2 oraz art. 33 ust. 4 i 5 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z Nr 50, poz. 331 z późn. zm.), po przeprowadzeniu – wszczętego z urzędu - postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, uznaje się za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów działania AMPLICO AIG LIFE Pierwsze Amerykańsko-Polskie Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie i Reasekuracji S.A. z siedzibą w Warszawie, polegające na stosowaniu we wzorcach umowy pod nazwą: - „OWU Pod dobrą opieką - umowa podstawowa Terminowe ubezpieczenie na życie w pakiecie ubezpieczeniowym”, - „OWU ReMedium oferta specjalna – umowa podstawowa Terminowe ubezpieczenie na życie w pakiecie ubezpieczeniowym”, - „OWU Na spokojnie – umowa podstawowa Terminowe ubezpieczenie na życie w pakiecie ubezpieczeniowym”, postanowienia umownego wpisanego na podstawie art. 479 45 k.p.c. do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, tj. postanowieia o treści: „Korespondencja do Ubezpieczającego, Ubezpieczonego lub Uposażonego będzie przekazywana w formie pisemnej pod ostatni wskazany adres Ubezpieczającego, Ubezpieczonego lub Uposażonego lub w innej zaakceptowanej przez strony formie. Korespondencję przekazaną pod ostatni adres uznaje się za prawidłowo doręczoną.” (art. 19 ust 2. OWU umowa podstawowa) oraz stwierdza się zaniechanie jej stosowania z dniem 18 maja 2011r. II. Na podstawie art. 105 § 1 K.p.a. w związku z art. 83 oraz art. 33 ust. 6 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z Nr 50, poz. 331 z późn. zm.), w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, umarza się jako bezprzedmiotowe - wszczęte z urzędu w dniu 16.09.2009r. – postępowanie przeciwko AMPLICO AIG LIFE Pierwsze Amerykańsko-Polskie Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie i Reasekuracji S.A. z siedzibą w Warszawie pod zarzutem stosowania praktyki 2 naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, polegającej na stosowaniu we wzorcach umowy pod nazwą: - „OWU Pod dobrą opieką - umowa podstawowa Terminowe ubezpieczenie na życie w pakiecie ubezpieczeniowym”, - „OWU ReMedium oferta specjalna – umowa podstawowa Terminowe ubezpieczenie na życie w pakiecie ubezpieczeniowym”, - „OWU Na spokojnie – umowa podstawowa Terminowe ubezpieczenie na życie w pakiecie ubezpieczeniowym”, - „OWU Na spokojnie - umowa dodatkowa Ubezpieczenie na wypadek trwałego inwalidztwa w następstwie NW”, - „OWU Pod dobrą opieką - umowa dodatkowa Ubezpieczenie na wypadek śmierci wskutek NW”, postanowień umownych wpisanych na podstawie art. 479 45 k.p.c. do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, tj. postanowień o treści: 1. „ Umowa zostaje zawarta następnego dnia po doręczeniu Ubezpieczającemu Szczegółowej Umowy Ubezpieczenia (…)” (art. 3 ust 2. OWU umowa podstawowa), 2. „Wypłata nie zostanie dokonana, jeżeli inwalidztwo Ubezpieczonego powstało bezpośrednio lub pośrednio, całkowicie lub częściowo: (…) b) w wyniku podróży łodzią podwodną, lotu samolotem lub jakimkolwiek powietrznym środkiem transportu w charakterze pasażera lub innym, z wyjątkiem lotu w charakterze pasażera samolotem pasażerskich linii lotniczych.” (art. 8 ust. 1 lit.b OWU Na spokojnie - umowa dodatkowa, art. 6 ust. 1 lit.b OWU Pod dobrą opieką - umowa dodatkowa), tj. pod zarzutem naruszenia art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 w/w ustawy o ochronie (…). III. Na podstawie art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 z późn. zm.) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy i § 2 pkt 4 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 107, poz. 887), po przeprowadzeniu – wszczętego z urzędu - postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, nakłada się na AMPLICO AIG LIFE Pierwsze Amerykańsko-Polskie Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie i Reasekuracji S.A. z siedzibą w Warszawie, karę pieniężną w wysokości 182.956 zł (słownie: sto osiemdziesiąt dwa tysiące dziewięćset pięćdziesiąt sześć) z tytułu naruszenia zakazu określonego w art. 24 ust. 1 i ust 2 pkt 1 w/w ustawy w zakresie opisanym w pkt I sentencji niniejszej decyzji, płatną do budżetu państwa. IV. Na podstawie art. 77 ust. 1 i art. 80 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331z późn. zm.) oraz art. 263 § 1 i art. 264 § 1 k.p.a. w związku z art. 83 ustawy o ochronie (…) oraz stosownie art. 33 ust. 6 oraz § 2 pkt 4 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 3 107, poz. 887), po przeprowadzeniu – wszczętego z urzędu - postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, obciąża się AMPLICO AIG LIFE Pierwsze Amerykańsko-Polskie Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie i Reasekuracji S.A. z siedzibą w Warszawie kosztami opisanego na wstępie postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów oraz zobowiązuje się Spółkę do zwrotu Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów kosztów postępowania w kwocie 28 zł (słownie: dwadzieścia osiem) w terminie 14 dni od uprawomocnienia się decyzji. UZASADNIENIE Postanowieniem Nr RKR 71/2009 z dnia 4.05.2009r. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – zwany dalej „Prezesem UOKIK” wszczął na podstawie skarg konsumentów postępowanie wyjaśniające mające na celu wstępne ustalenie czy, warunki świadczenia usług ubezpieczenia na życie stosowane w obrocie z konsumentami przez AMPLICO AIG LIFE Pierwsze Amerykańsko-Polskie Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie i Reasekuracji S.A. z siedzibą w Warszawie – zwane dalej „Spółką” nie naruszają chronionych prawnie interesów konsumentów, tj. czy są zgodne z przepisami ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, z późn. zm.) - zwanej dalej „ustawą o ochronie (…)” oraz przepisami kodeksu cywilnego dotyczącymi wzorców umów. W toku postępowania wyjaśniającego ustalono, że Spółka zawiera umowy ubezpieczenia na życie, a w obrocie z konsumentami posługuje się wzorcami umów. Dokonana analizy wzorców umów stosowanych przez Spółkę w tym zakresie wykazała, że wzorce: - „OWU Pod dobrą opieką - umowa podstawowa Terminowe ubezpieczenie na życie w pakiecie ubezpieczeniowym”, - „OWU ReMedium oferta specjalna – umowa podstawowa Terminowe ubezpieczenie na życie w pakiecie ubezpieczeniowym”, - „OWU Na spokojnie – umowa podstawowa Terminowe ubezpieczenie na życie w pakiecie ubezpieczeniowym”, - „OWU Na spokojnie - umowa dodatkowa Ubezpieczenie na wypadek trwałego inwalidztwa w następstwie NW”, - „OWU Pod dobrą opieką - umowa dodatkowa Ubezpieczenie na wypadek śmierci wskutek NW”, zawierają postanowienia, które zostały wpisane do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c. – zwanego dalej „Rejestrem”. 4 Mając powyższe na uwadze, postanowieniem nr RKR-89/2011 z dnia 4.05.2011r. Prezes UOKIK wszczął z urzędu postępowanie w sprawie podejrzenia stosowania przez AMPLICO AIG LIFE Pierwsze Amerykańsko-Polskie Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie i Reasekuracji S.A. z siedzibą w Warszawie praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, określonej w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie (…), polegającej na stosowaniu w w/w wzorcach umowy wykorzystywanych przez tę Spółkę postanowień umownych wpisanych na podstawie art. 479 45 k.p.c. do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone. Odpowiadając na zarzuty postawione w zawiadomieniu o wszczęciu postępowania, Spółka w pismach z dnia 20.05.2011r., 21.06.2011r. oraz 10.10.2011r. potwierdziła fakt stosowania wzorców umów o treści zakwestionowanej przez Prezesa UOKIK oraz złożyła szczegółowe i wyczerpujące wyjaśnienia. W przypadku postanowienia wprowadzającego domniemanie doręczenia Spółka poinformowała, że wprawdzie postanowienie to nie jest w jej ocenie tożsame z postanowieniem wpisanym Rejestru niedozwolonych postanowień umownych, jednakże uznaje zasadność zarzutu Prezesa UOKIK i dokonała zmiany kwestionowanego postanowienia poprzez usunięcie w dniu 19.05.2011r. sformułowania „ Korespondencję przekazaną pod ostatni adres uznaje się za prawidłowo doręczoną” Ponadto Spółka dokonała aneksowania 24 umów zawartych w oparciu o wzorce, które zawierały kwestionowane postanowienie. W przypadku pozostałych postanowień Spółka podniosła, że nie są one tożsame z postanowieniami wpisanymi do Rejestru, z uwagi na istotne różnice w stanie faktycznym oraz dotyczące sposobu zawierania umowy przez ubezpieczycieli. Spółka wyjaśniła, że w przedmiotowej sprawie ofertę zawarcia umowy nie składa konsument, ale Spółka, która przesyła konsumentowi propozycję zawarcia umowy wraz z umową ubezpieczenia oraz ogólnymi warunki umowy ubezpieczenia, a zatem art. 811 §1 k.c. nie znajduje zastosowania w tym stanie faktycznym. Podniosła również, że wyłączenie odpowiedzialności ubezpieczeniowej w przypadku lotu w charakterze pasażera samolotem pasażerskich linii lotniczych „(…) odbywanego na ustalonej trasie i według zaplanowanego rozkładu.” warunków uznane być muszą za niedozwolone.” zostało uznane przez Sąd Apelacyjny za abuzywne z uwagi na brak jednoznaczności i możliwość jego dowolnej interpretacji przez ubezpieczyciela, w sytuacji gdy konsument nie ma wpływu na zmianę przez przewoźnika trasy lub rozkładu lotu. Tymczasem analizowane postanowienie zawiera jednoznaczne określenie sytuacji w których wyłączona jest odpowiedzialność ubezpieczeniowa Spółki. Postanowieniami nr RKR-234/2011 i RKR-235/2011 z dnia 17.10.2011r. Prezes UOKIK ograniczył - na wniosek Spółki – prawo wglądu do materiału dowodowego o w zakresie danych finansowych dostarczonych przez Spółkę oraz z urzędu zaliczył w poczet dowodów materiały uzyskane w trakcie wymienionego wyżej postępowania wyjaśniającego. Prezes UOKIK ustalił następujący stan faktyczny: AMPLICO AIG LIFE Pierwsze Amerykańsko-Polskie Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie i Reasekuracji S.A. z siedzibą w Warszawie prowadzi działalność gospodarczą na podstawie wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego nr KRS 0000028131. Zakres działalności Spółki obejmuje działalność ubezpieczeniową w zakresie ubezpieczeń na życie, w której 5 większość kontrahentów stanowili konsumenci. Świadczy o tym charakter umów zawieranych przez Spółkę oraz produktów ubezpieczeniowych oferowanych przez nią. W kontaktach z klientami, w tym konsumentami, Spółka posługuje się wzorcami umów, które następnie klienci podpisują, dokonując zakupu świadczonych przez nią usług ubezpieczeniowych. Doręczane konsumentom wzorce umów są sporządzane przez Spółkę przed zawarciem umowy i zawierają gotowe jednolite postanowienia. Oznacza to, iż stosuje ona w obrocie konsumenckim wzorce umów. Analiza wskazanych wyżej dokumentów pozwoliła na postawienie Spółce zarzutu naruszenia zbiorowych interesów konsumentów, poprzez zamieszczenie w stosowanych w obrocie z konsumentami w/w wzorcach umowy postanowień, o następującej treści: 1. „ Umowa zostaje zawarta następnego dnia po doręczeniu Ubezpieczającemu Szczegółowej Umowy Ubezpieczenia (…)” (art. 3 ust 2. OWU umowa podstawowa), 2. „Korespondencja do Ubezpieczającego, Ubezpieczonego lub Uposażonego będzie przekazywana w formie pisemnej pod ostatni wskazany adres Ubezpieczającego, Ubezpieczonego lub Uposażonego lub w innej zaakceptowanej przez strony formie. Korespondencję przekazaną pod ostatni adres uznaje się za prawidłowo doręczoną.” (art. 19 ust 2. OWU umowa podstawowa), 3. „Wypłata nie zostanie dokonana, jeżeli inwalidztwo Ubezpieczonego powstało bezpośrednio lub pośrednio, całkowicie lub częściowo: (…) b) w wyniku podróży łodzią podwodną, lotu samolotem lub jakimkolwiek powietrznym środkiem transportu w charakterze pasażera lub innym, z wyjątkiem lotu w charakterze pasażera samolotem pasażerskich linii lotniczych.” (art. 8 ust. 1 lit.b OWU Na spokojnie - umowa dodatkowa, art. 6 ust. 1 lit.b OWU Pod dobrą opieką - umowa dodatkowa), W tym miejscu należy zauważyć, iż do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone zostały wpisane, na podstawie art. 479 45 k.p.c ., postanowienia, które są tożsame z przedmiotowymi klauzulami zakwestionowanymi przez Prezesa UOKIK. Są to postanowienia o następującej treści (wg numeracji sentencji decyzji): Ad 1. - „Umowę ubezpieczenia uważa się za zawartą z chwilą doręczenia ubezpieczającemu polisy lub innego dokumentu ubezpieczenia.” (wpis nr 1311 dokonany na podstawie w yroku SOKiK z dnia 11.10.2010r., sygn. akt XVII Amc 68/06), Ad 2. - „Zawiadomienia, oświadczenia i wnioski Ubezpieczającego, Ubezpieczonego lub Uposażonego związane z umową winny być doręczone na piśmie za potwierdzeniem odbioru w Biurze Głównym Towarzystwa lub listem poleconym na jego adres. Pismo Towarzystwa dostarczone pod ostatni wskazany adres Ubezpieczającego, Ubezpieczonego lub Uposażonego uznaje się za prawidłowo doręczone.” (wpis nr 1711 dokonany na podstawie w yroku SOKIK z dnia 22.05.2005r. sygn. akt XVII Amc 117/03), Ad 3. - „Wypłata nie zostanie dokonana, jeżeli obrażenia fizyczne powstały bezpośrednio lub pośrednio, całkowicie lub częściowo: (…) b) w wyniku podróży łodzią podwodną, lotu samolotem lub jakimkolwiek powietrznym środkiem transportu w charakterze pasażera 6 lub innym, z wyjątkiem lotu w charakterze pasażera samolotem pasażerskich linii lotniczych odbywanego na ustalonej trasie i według zaplanowanego rozkładu.” (wpis nr 1712 dokonany na podstawie w yroku SOKIK z dnia 22.05.2005r. sygn. akt XVII Amc 117/03), Mając powyższe ustalenia na uwadze Prezes UOKIK zważył, co następuje: Treść art. 1 ust. 1 ustawy o ochronie (...) ogranicza zastosowanie jej przepisów wyłącznie do ochrony interesów przedsiębiorców i konsumentów, podejmowanej w interesie publicznym. Oznacza to, że warunkiem koniecznym do uruchomienia procedur i zastosowania instrumentów określonych w tej ustawie jest zaistnienie takiego stanu faktycznego, w którym działania przedsiębiorców - naruszając jej przepisy – stanowią potencjalne zagrożenie interesu publicznego. Niniejsze postępowanie dotyczy treści wzorców umowy stosowanych przez Spółkę wobec nieograniczonego kręgu adresatów, tj. wszystkich zainteresowanych ich treścią aktualnych i potencjalnych klientów Spółki, którym - na gruncie art. 4 ust. 11 ustawy o ochronie (…) - przysługuje status konsumenta. Zdaniem Prezesa UOKIK rozpatrywana sprawa ma charakter publicznoprawny, albowiem wiąże się z ochroną interesu wszystkich konsumentów, którzy byli albo mogli być klientami AMPLICO AIG LIFE Pierwszego Amerykańsko-Polskiego Towarzystwa Ubezpieczeń na Życie i Reasekuracji S.A. z siedzibą w Warszawie. Interes publicznoprawny przejawia się także w postaci zbiorowego interesu konsumentów, co oznacza, iż każde naruszenie zbiorowego interesu konsumentów jest jednocześnie naruszeniem interesu publicznoprawnego. Zatem uzasadnione było w niniejszej sprawie podjęcie przez Prezesa UOKIK działań przewidzianych w ustawie o ochronie (...). W tym stanie rzeczy przyjąć należy, iż do oceny stanu faktycznego niniejszej sprawy zastosowanie mają przepisy w/w ustawy, a dotyczące jej postępowanie prowadzone było w interesie publicznym. Stosownie do treści art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie (…) – przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy. Aby możliwe było zatem stwierdzenie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, niezbędne jest łączne spełnienie dwóch przesłanek: 1. działania przedsiębiorcy winny mieć bezprawny charakter, tzn. być sprzeczne z prawem, tj. przepisami określonych aktów prawnych a także sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i dobrymi obyczajami, a jednocześnie 2. działania te muszą naruszać zbiorowe interesy konsumentów. Odnosząc się do pierwszej z przesłanek art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie (…), tj. bezprawności działań przedsiębiorcy, stwierdzić należy, iż bezprawność rozumie się jako sprzeczność zachowania danego podmiotu z przepisami prawa oraz zasadami współżycia społecznego. Chodzi tu mianowicie o sprzeczność z szeroko rozumianym porządkiem prawnym, jako całością. Bezprawność jest czynnikiem o charakterze obiektywnym, tzn. niezależnym od wystąpienia szkody, czy zaistnienia zamiaru po stronie podmiotu dopuszczającego się działań bezprawnych. Podkreślenia wymaga okoliczność, że przepisy w/w ustawy o ochronie (…) nie definiują pojęcia bezprawności działań przedsiębiorcy, na co zwrócił uwagę SOKiK w wyroku z dnia 23.06.2006r. (sygn. akt XVIII Ama 32/05), stwierdzając, iż art. 23a ust. 1 ustawy o ochronie (…) z 15 grudnia 2000r. – którego 7 odpowiednikiem w ustawie o ochronie (…) z dnia 16 lutego 2007r. jest art. 24 ust. 2 – nie ma samodzielnego znaczenia prawnego, lecz powinien być interpretowany oraz stosowany w określonym kontekście normatywnym. W związku z tym, w celu konkretyzacji przesłanki bezprawności należy sięgnąć do przepisów innych ustaw, gdyż dopiero na ich podstawie możliwe jest dokonanie oceny działań przedsiębiorcy w aspekcie ich zgodności z prawem. Niemniej jednak, ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów w jednym przypadku wprost identyfikuje działanie przedsiębiorcy jako bezprawne – mianowicie, działanie polegające na stosowaniu postanowień wzorców umownych uznanych za niedozwolone i wpisanych do rejestru prowadzonego przez Prezesa UOKiK, co SOKIK potwierdził w innym wyroku z dnia 25.03.2004r. (sygn. akt XVII Ama 51/03), stwierdzając, że można sformułować samoistną przesłankę bezprawności, jeżeli ustali się, że przedsiębiorca stosował postanowienia wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 k.p.c. Zatem wykazanie, że przedsiębiorca wprowadził do obrotu wzorzec umowny zawierający postanowienia o treści już wpisanej do rejestru klauzul abuzywnych stanowi wystarczającą przesłankę do stwierdzenia bezprawności działania tego przedsiębiorcy. Do stwierdzenia praktyki, określonej w art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie (…) konieczne jest wykazanie, iż przedsiębiorca stosuje we wzorcu umownym postanowienia, które zostały wpisane do prowadzonego przez Prezesa UOKIK rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone. Podkreślenia wymaga, że wzorce umowne wykorzystywane przy zawieraniu umów z konsumentami mogą być poddane kontroli abstrakcyjnej. Kontroli abstrakcyjnej wzorca jako takiego (art. 479 36 — 479 45 k.p.c.) dokonuje się niezależnie od tego, czy postanowienia wzorca były, czy też nie były zastosowane przy konkretnej umowie. Kontrola taka obejmuje klauzule pojedyncze lub zbiorowe (cały wzorzec lub jego fragment). Oceny postanowień w wypadku kontroli abstrakcyjnej dokonuje Sąd Okręgowy w Warszawie — Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów i wyłącznie do kompetencji tego Sądu należy uznanie postanowień wzorców umownych za niedozwolone. Art. 479 43 k.p.c. rozszerza prawomocność wyroku wydanego w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone na osoby trzecie. Skutek tzw. prawomocności rozszerzonej następuje od chwili wpisania wzorca umowy do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, prowadzonego przez Prezesa UOKiK, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c. Konsekwencją umieszczenia postanowienia umownego w w/w rejestrze jest to, że posłużenie się nim będzie miało skutek wprowadzenia do umowy elementu bezwzględnie przez prawo zakazanego. Wpis do rejestru niedozwolonych postanowień umownych oznacza, że od tego momentu stosowanie takiej klauzuli jest zakazane we wszystkich wzorcach umownych, tj. stosowanych także przez innych przedsiębiorców. Prezes UOKIK może stwierdzić stosowanie przez przedsiębiorcę praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów polegającej na posługiwaniu się postanowieniem wzorca umownego, które zostało wpisane do rejestru, bez względu na to, czy wpis dotyczy tego przedsiębiorcy, przeciwko któremu jest prowadzone postępowanie, czy też nie. Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 2.12.2005r. (sygn. akt VI ACa 760/05) wskazał, że zgodnie z art. 23 a ust. 2 ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2005r. Nr 244, poz. 2080 z późń. zm.) praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów jest posługiwanie się postanowieniem wpisanym do rejestru w oderwaniu od zagadnienia, czy wpis do rejestru powstał w związku ze stosowaniem wzorca umowy przez ten podmiot, co do którego bada się stosowanie praktyki. Sąd wskazał też, że naruszenie interesów konsumentów może nastąpić w wyniku działań podmiotów, które stosują klauzule abuzywne wpisane do rejestru, przy czym wpis do rejestru związany jest z działaniami innych kontrahentów konsumentów. Analogicznie orzekł Sąd Apelacyjny w wyroku z dnia 8 29.09.2005r. (sygn. akt VI ACa 381/05), gdzie powołując się na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 19.12.2003r. (sygn. akt III CZP 95/03), stwierdził, że wyrok uwzględniający powództwo przez uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone i zakazanie ich stosowania ma, zgodnie z art. 479 43 k.p.c., od chwili wpisania do odpowiedniego rejestru, skutek także wobec osób trzecich. Zgodnie ze stanowiskiem SOKiK wyrażonym w wyroku z dnia 25. 05. 2005r. (sygn. akt XVII Ama 46/04), dla uznania, iż określona klauzula jest niedozwolonym postanowieniem umownym wpisanym do rejestru klauzul niedozwolonych wystarczy stwierdzenie, że mieści się ona w hipotezie klauzuli wpisanej do rejestru i nie jest konieczna literalna zgodność porównywanych klauzul. Czynnikiem przesądzającym o podobieństwie dwóch klauzul powinien być zatem zamiar, cel, jakiemu ma służyć kwestionowane postanowienie. Jeśli cel utworzenia spornej klauzuli odpowiada celowi sformułowania klauzuli uznanej za niedozwoloną, oba zapisy można uznać za tożsame. Takie stanowisko zajął także Sąd Najwyższy, który w uchwale z dnia 13.07.2006r. (sygn. akt III SZP 3/06) stwierdził, iż „(...) stosowanie postanowień wzorców umów o treści tożsamej z treścią postanowień uznanych za niedozwolone prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów i wpisanych do rejestru, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c., może być uznane w stosunku do innego przedsiębiorcy za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów (...)”. W uzasadnieniu do powyższej uchwały Sąd uznał m.in., że „(...) praktyka naruszająca zbiorowe interesy konsumentów art. 23a uokik [obecnie art. 24 – przyp. własny UOKIK] obejmuje również przypadki wprowadzania jedynie zmian kosmetycznych polegających na przestawieniu wyrazów lub zastąpieniu jednych wyrazów innymi, jeżeli tylko wykładnia postanowienia pozwoli stwierdzić, że jego treść mieści się w hipotezie zakazanej klauzuli. Stosowanie klauzuli o zbliżonej treści do klauzuli wpisanej do rejestru godzi przecież tak samo w interesy konsumentów, jak stosowanie klauzuli identycznej, co wpisana do rejestru (…). Przyjęta powyżej rozszerzająca wykładnia art. 23a uokik znajduje również uzasadnienie w dyrektywach 93/13 oraz 98/27 a także orzecznictwie ETS dotyczącym zasady efektywności (...).” Nie jest zatem konieczna dokładna, literalna identyczność klauzuli wpisanej do rejestru i klauzuli z nią porównywanej i stąd niedozwolone będą także takie postanowienia wzorców umów, które mieszczą się w hipotezie klauzuli wpisanej do rejestru, której treść zostanie ustalona w oparciu o dokonaną jej wykładnię. Przedmiotem niniejszego postępowania jest wykazanie, że zakwestionowane przez Prezesa UOKIK zapisy wzorca umowy stosowane przez Spółkę przy świadczeniu usług ubezpieczeniowych, są tożsame z treścią postanowień uznanych za niedozwolone prawomocnymi wyrokami SOKIK wymienionymi w niniejszej decyzji i wpisanych do Rejestru, o którym mowa w art. 479 45 k.p.c. Dodatkowo podkreślenia wymaga okoliczność, że wszystkie postanowienia wpisane do Rejestru, które zostały wskazane w niniejszej decyzji dotyczą świadczenia usług developerskich, co oznacza, iż zachodzi tożsamość stosunków prawnych. W ocenie Prezesa UOKIK postanowienie wskazane w pkt I. sentencji decyzji o treści: „Korespondencja do Ubezpieczającego, Ubezpieczonego lub Uposażonego będzie przekazywana w formie pisemnej pod ostatni wskazany adres Ubezpieczającego, Ubezpieczonego lub Uposażonego lub w innej zaakceptowanej przez strony formie. Korespondencję przekazaną pod ostatni adres uznaje się za prawidłowo doręczoną.” jest tożsame z treścią postanowienia wpisanego do Rejestru pod pozycją 1711. Postanowienie to o treści: „Zawiadomienia, oświadczenia i wnioski Ubezpieczającego, Ubezpieczonego lub Uposażonego związane z umową winny być doręczone na piśmie za potwierdzeniem odbioru 9 w Biurze Głównym Towarzystwa lub listem poleconym na jego adres. Pismo Towarzystwa dostarczone pod ostatni wskazany adres Ubezpieczającego, Ubezpieczonego lub Uposażonego uznaje się za prawidłowo doręczone.” (vide: wyrok SOKIK z dnia 22.05.2005r. sygn. akt XVII Amc 117/03) zostało uznane przez SOKIK za niedozwolone, albowiem Sąd podzielił w pełni stanowisko Prezesa UOKIK, że jest ono niedozwolonym postanowieniem umownym w rozumieniu art. 385 3 pkt 9 k.c. Przepis ten uznaje za niedozwolone postanowienie, które przyznaje kontrahentowi konsumenta uprawnienie do dokonywania wiążącej interpretacji umowy. W postanowieniach tych Spółka zastrzegła, że wysyłanie korespondencji na znany adres konsumenta będzie równoznaczne z ich doręczeniem konsumentowi. Oznacza to, iż tylko Spółka – jako twórca wzorca umowy – de facto decyduje o skuteczności doręczeń i wynikających z nich skutków prawnych. Takie działanie narusza standardy prawne wynikające z przepisów kodeksu cywilnego oraz obowiązujących w obrocie dobrych obyczajów. Stosownie bowiem do treści art. 61 § 1 k.c. oświadczenie woli, które ma być złożone innej osobie, jest złożone z chwilą, gdy doszło do niej w taki sposób, że mogła zapoznać się z jego treścią. W razie wątpliwości, czy oświadczenie zostało złożone prawidłowo, a jego treść wywołuje przewidziane skutki prawne, podmiotem właściwym do rozstrzygnięcia tych kwestii jest sąd powszechny, a nie twórca wzorca, który – korzystając z przewagi kontraktowej - narzuca swoim kontrahentom treść wzorca. Za niedopuszczalne w obrocie, zwłaszcza konsumenckim i sprzeczne z dobrymi obyczajami należy uznać zapisy wprowadzające doręczenie zastępcze lub domniemanie doręczenia, które należą do prawa procesowego i nakładają na osoby trzecie określone obowiązki związane z dostarczeniem stronom postępowania pism procesowych. Są one nałożone w drodze ustawowej i nie mogą być rozszerzane na obrót gospodarczy poprzez postanowienia wzorca umowy, tym bardziej, że osoby te nie są stroną umowy i nie ciążą na nich jakiekolwiek obowiązki umowne. Mogą one odmówić przyjęcia pism kierowanych do konsumenta, lub przyjąć je i nie doręczyć adresatowi, ponieważ obowiązek doręczenia obejmuje wyłącznie pisma procesowe w postępowaniu sądowym i administracyjnym (urzędowe), a nie prywatną korespondencję. Powyższe stanowisko potwierdzają także inne wyroki SOKIK, w których za niedozwolone zostały uznane postanowienia o treści: „W przypadku zwrotu pisma wysłanego na adres podany na wstępie niniejszej umowy bądź na adres korespondencyjny podany przez Nabywcę na piśmie z adnotacją: "nie podjęte w terminie", "adresat nieznany", "adresat zmienił adres" lub inną równoznacznością, uznawać się będzie, że adresat został powiadomiony prawidłowo i prawnie skutecznie.” (vide: w yrok SOKiK z dnia 17.10.2006r., sygn. akt XVII Amc 122/05) . oraz „W przypadku zmiany adresu, każda ze stron zobowiązana jest niezwłocznie pisemnie powiadomić o tym drugą stronę. W przypadku nie powiadomienia o zmianie adresu, korespondencja kierowana na ostatni znany adres będzie uznawana za skutecznie doręczoną.” (vide: w yrok SOKiK z dnia 16.04.2007r., sygn. akt XVII Amc 43/06). A zatem analizowane postanowienie – mimo pewnych różnic semantycznych – jest tożsame z postanowieniami wpisanymi do rejestru zarówno pod względem treści, stanu faktycznego oraz naruszają interesy konsumentów, umożliwiając Spółce działanie w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami. Odnosząc się do drugiej przesłanki, tj. naruszenia zbiorowych interesów konsumentów, stwierdzić należy, iż ustawa o ochronie (...) nie definiuje pojęcia zbiorowego interesu konsumentów, stwierdzając jedynie w treści art. 24 ust. 3, że nie jest nim suma indywidualnych interesów konsumentów. W świetle - powołanego na początku uzasadnienia prawnego niniejszej decyzji - art. 1 ust. 1 ustawy o ochronie (...) należy przyjąć, że ze zbiorowymi interesami konsumentów mamy do czynienia wówczas, gdy działania przedsiębiorcy są powszechne i mogą dotknąć każdego potencjalnego klienta przedsiębiorcy 10 – konsumenta. Stanowisko to potwierdzone zostało również w orzecznictwie Sądu Najwyższego, który w uzasadnieniu wyroku z dnia 12.09.2003r. (sygn.: I CKN 504/01) stwierdził, iż nie jest zasadne uznawanie, że postępowanie z tytułu naruszenia ustawy antymonopolowej (obecnie ustawy o ochronie (…) – przyp. własny UOKIK) można wszczynać tylko wtedy, gdy zagrożone są interesy wielu odbiorców, a nie jest to możliwe w sytuacji, gdy pokrzywdzonym jest tylko jeden konsument. Wydawane orzeczenie ma bowiem wymiar znacznie szerszy, pełni także funkcję prewencyjną, służy bowiem ochronie także nieograniczonej liczby potencjalnych konsumentów. Oceniane w niniejszej decyzji działania Spółki odnoszą się do wszystkich jego aktualnych i przyszłych (potencjalnych) klientów, a zatem dotyczą zbiorowych interesów konsumentów. Uwzględniając powyższy wywód, Prezes UOKIK uznał, że zostały spełnione wszystkie przesłanki konieczne do zakwalifikowania działań Spółki jako praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, określonej w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie (...). Stosownie do treści przepisu art. 27 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie (...), w przypadku gdy przedsiębiorca zaprzestał stosowania praktyki, o której mowa w art. 24 Prezes UOKIK wydaje decyzję o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdzającą zaniechanie jej stosowania. Mając na uwadze powyższe ustalenia, zgodnie z którymi Spółka naruszyła zbiorowe interesy konsumentów oraz okoliczność, iż: po otrzymaniu zawiadomienia o wszczęciu postępowania w przedmiotowej sprawie kwestionowane postanowienie zostało wyeliminowane w dniu 18.05.2011r. z wzorców umowy stosowanych przez Spółkę oraz zawartych umów w drodze aneksów, których podpisanie zaoferowała konsumentom, orzeczono jak w pkt I sentencji. Nie znalazł natomiast potwierdzenia zarzut, że stosowane przez Spółkę postanowienia o treści: 1. „ Umowa zostaje zawarta następnego dnia po doręczeniu Ubezpieczającemu Szczegółowej Umowy Ubezpieczenia (…)” (art. 3 ust 2. OWU umowa podstawowa), 2. „Wypłata nie zostanie dokonana, jeżeli inwalidztwo Ubezpieczonego powstało bezpośrednio lub pośrednio, całkowicie lub częściowo: (…) b) w wyniku podróży łodzią podwodną, lotu samolotem lub jakimkolwiek powietrznym środkiem transportu w charakterze pasażera lub innym, z wyjątkiem lotu w charakterze pasażera samolotem pasażerskich linii lotniczych.” (art. 8 ust. 1 lit.b OWU Na spokojnie - umowa dodatkowa, art. 6 ust. 1 lit.b OWU Pod dobrą opieką - umowa dodatkowa) są tożsame z niedozwolonymi postanowieniami umownymi wpisanymi do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone. Dokonana analiza wykazała bowiem, że w przypadku postanowienia o treści „ Umowa zostaje zawarta następnego dnia po doręczeniu Ubezpieczającemu Szczegółowej Umowy Ubezpieczenia (…)” nie jest ono tożsame z postanowieniem wpisanym do Rejestru pod pozycją 1311, z uwagi na istotne różnice w stanie faktycznym oraz dotyczące sposobu zawierania umowy przez ubezpieczycieli. Spółką podniosła w trakcie postępowania, że przedmiotowej sprawie ofertę zawarcia umowy nie składa konsument, ale Spółka, która przesyła konsumentowi zawierającą propozycję zawarcia umowy wraz umowę ubezpieczenia oraz ogólnymi warunki umowy ubezpieczenia, a zatem art. 811 §1 k.c. nie znajduje zastosowania w tym stanie faktycznym. 11 Argumentacja Spółki okazała się zasadna, albowiem w yrok SOKiK z dnia 11.10.2010r. (sygn. akt XVII Amc 68/06), na podstawie którego postanowienie o treści: „Umowę ubezpieczenia uważa się za zawartą z chwilą doręczenia ubezpieczającemu polisy lub innego dokumentu ubezpieczenia” zostało uznane za niedozwolone, dotyczył umów ubezpieczenia majątkowego zawieranych w tradycyjnej formie. W tym modelu umowy były zawierane z inicjatywy konsumenta, który zwracał się do agenta lub innego przedstawiciela ubezpieczyciela z ofertą zawarcia umowy ubezpieczenia, określając interesujący go zakres ubezpieczania. Oferta była albo przyjmowana przez ubezpieczyciela albo skutkowała przedstawieniem przez niego kontroferty wskazującą na różnice pomiędzy ofertą konsumenta o ogólnymi warunkami ubezpieczenia, co mogło powodować zmianę terminu zawarcia umowy ubezpieczenia. Składając wniosek o zawarcie umowy konsument zazwyczaj dokonywał wpłaty składki ubezpieczenia, a umowa ubezpieczenia była doręczana z reguły w dniu przyjęcia oferty, bądź była przesyłana pocztą. W przedmiotowej sprawie natomiast z ofertą zawarcia umowy ubezpieczenia na życie występuje Spółka. Stosuje ona bowiem model świadczenia usług oparty na sprzedaży na odległość. Przedstawiciele Spółki telefonicznie zadają pytania, czy konsument jest zainteresowany ochroną ubezpieczeniową, której podstawowe warunki są przedstawiane w rozmowie telefonicznej oraz czy wyraża zgodę na przestawienie oferty ubezpieczenia. Po uzyskaniu akceptacji konsumenta Spółka dostarcza konsumentowi przesyłkę zawierającą m. in. szczegółową umowę ubezpieczenia oraz OWU, który może albo opłacić składkę w zakreślonym terminie, powodując aktywowanie ochrony ubezpieczeniowej od daty wejścia w życia określonej w umowie, albo jej nie opłacać – a więc nie przyjąć oferty Spółki. W świetle poglądów doktryny „jednoznaczne są orzeczenia sądów w kwestii formy zawierania umowy ubezpieczenia i znaczenia dokumentu ubezpieczenia dla skuteczności jej zawarcia. Na tle przepisów kodeksu cywilnego, zawarcie umowy ubezpieczenia ( art. 805 § 1 k.c.) następuje w chwili złożenia przez ubezpieczającego oferty i jej przyjęcia poprzez ubezpieczyciela. Dla skuteczności zawarcia takiej umowy nie jest wymagana żadna forma kwalifikowana. Dokumenty wymienione w art. 809 § 1 k.c. stanowią jedynie dowody (potwierdzenie) zawarcia umowy, podlegające ocenie zgodnie z zasadami z art. 74 i 75 k.c. Domniemanie z art. 809 § 2 k.c., odnoszące się do chwili zawarcia umowy ubezpieczenia ma natomiast znaczenie tylko wtedy, gdy strony nie ustaliły zgodnie momentu zawarcia umowy. Moment ten może poprzedzać doręczenie dokumentu ubezpieczenia.” (vide: K. Malinowska „Komentarz do art. 809 k.c.” w Z. Brodecki, M. Glicz „ Prawo ubezpieczeń gospodarczych. Komentarz. Tom II. Prawo o kontraktach w ubezpieczeniach. Komentarz do przepisów i wybranych wzorców umów.” LEX, 2010). Oznacza to, że domniemanie zawarte w art. 809 § 2 k.c., odnoszące się do chwili zawarcia umowy ubezpieczenia ma znaczenie tylko wtedy, gdy strony nie ustaliły w umowie odmiennie momentu zawarcia umowy. Użyty w art. 809 § 2 k.c. zwrot „w razie wątpliwości” - oznacza, że zwrot ten odnosi się wyłącznie do sytuacji, gdy strony nie określiły w umowie, z jakim momentem zgodnie uznają, że umowa została zawarta. Zatem należy stwierdzić, iż z tego przepisu wynika, że strony mogą samodzielnie (w umowie) ustalić moment, w którym dochodzi do zawarcia umowy ubezpieczenia (takim momentem może być np. chwila opłacenia składki). Jednocześnie podkreślenia wymaga, iż zawarte w art. 809 § 2 k.c. sformułowanie „z zastrzeżeniem wyjątku przewidzianego w art. 811 k.c.” , dotyczy tylko sytuacji, gdy „powstają wątpliwości” , a nie gdy strony jednoznacznie w umowie wskazują moment jej zawarcia. Tym samym nie ma podstaw prawnych, aby traktować art. 809 § 2 k.c. jako przepis bezwzględnie obowiązujący. Abstrahując od powyższego wskazać należy, że ogólne warunki ubezpieczenia nie są negocjowane indywidualnie, gdyż umowy zawarte przy ich wykorzystaniu mają charakter umów adhezyjnych. Oznacza to, że konsument często nie ma wpływu na ustalenie momentu, 12 w którym dochodzi do zawarcia umowy. Przyjąć należy, że „adhezyjność oznacza osłabienie prymatu zasady swobody umów w stosunkach zobowiązaniowych, choć możliwość zawarcia umowy w tym trybie jest właśnie uważana za wytwór swobody kontraktowania. Zawarcie umowy następuje bowiem przez przystąpienie do warunków przedstawionych przez jedną stronę. Mamy wówczas do czynienia z tzw. konsensem normatywnym po stronie przystępującego, wystarczającym do zawarcia umowy o treści ukształtowanej we wzorcu. Treść takiej umowy zostaje zazwyczaj ukształtowana we wzorcu umownym opracowanym przez stronę silniejszą ekonomicznie, w tym przypadku przez ubezpieczyciela (ogólne warunki ubezpieczeń). Swoboda ubezpieczającego w kwestii ukształtowania umownego stosunku ubezpieczenia jest w takiej sytuacji ograniczona do minimum, gdyż może on jedynie zawrzeć umowę o narzuconej z góry treści albo zrezygnować z jej zawarcia” (vide: K. Malinowska ibidem) . Bezsporne jest zatem, że zawarcie umowy ubezpieczenia nie powoduje jeszcze powstania odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń. W myśl art. 813 § 2 k.c., jeżeli nie umówiono się inaczej, składka powinna być zapłacona jednocześnie z zawarciem umowy ubezpieczenia, a jeżeli umowa doszła do skutku przed doręczeniem dokumentu ubezpieczenia - w ciągu czternastu dni od jego doręczenia. Bezpośredni związek z zapłatą składki ma więc powstanie odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń. Zgodnie z art. 814 § 1 k.c., jeżeli nie umówiono się inaczej, odpowiedzialność ubezpieczyciela rozpoczyna się od dnia następującego po zawarciu umowy, nie wcześniej jednak niż od dnia następnego po zapłaceniu składki lub jej pierwszej raty. W rozważanym przypadku – z uwagi na model sprzedaży stosowany przez Spółkę, należy stwierdzić, że art. 811 §1 k.c. nie znajduje zastosowania w tym stanie faktycznym, a ponadto umowa ubezpieczenia wchodzi w życie w terminie określonym w umowie, pod warunkiem zapłacenia składki ubezpieczeniowej. Z tego też względu brak jest podstaw do uznania, że jest ono tożsame z postanowieniem wpisanym do Rejestru pod pozycją 1311. Również w przypadku drugiego z postanowien o treści „Wypłata nie zostanie dokonana, jeżeli inwalidztwo Ubezpieczonego powstało bezpośrednio lub pośrednio, całkowicie lub częściowo: (…) b) w wyniku podróży łodzią podwodną, lotu samolotem lub jakimkolwiek powietrznym środkiem transportu w charakterze pasażera lub innym, z wyjątkiem lotu w charakterze pasażera samolotem pasażerskich linii lotniczych.” dokonana analiza wykazała, iż nie jest ono tożsame z postanowieniem wpisanym do Rejestru pod pozycją 1712, z uwagi na istotne różnice w stanie faktycznym. W złożonych w trakcie postępowania administracyjnego pismach Spółka podniosła, że abuzywność postanowienia wpisanego do Rejestru dotyczyła wyłączenia odpowiedzialności ubezpieczeniowej w przypadku lotu w charakterze pasażera samolotem pasażerskich linii lotniczych „(…) odbywanego na ustalonej trasie i według zaplanowanego rozkładu.” Także w tym przypadku argumentacja Spółki zasługuje na uwzględnienie. Analiza orzeczeń uznających postanowienie o treści: „Wypłata nie zostanie dokonana, jeżeli obrażenia fizyczne powstały bezpośrednio lub pośrednio, całkowicie lub częściowo: (…) b) w wyniku podróży łodzią podwodną, lotu samolotem lub jakimkolwiek powietrznym środkiem transportu w charakterze pasażera lub innym, z wyjątkiem lotu w charakterze pasażera samolotem pasażerskich linii lotniczych odbywanego na ustalonej trasie i według zaplanowanego rozkładu” za abuzywne pozwoliła na ustalenie, że sposób określenia wyłączenia odpowiedzialności ubezpieczyciela poprzez zastosowanie zwrotu „(…) odbywanego na ustalonej trasie i według zaplanowanego rozkładu.” był niejednoznaczny i nieostry oraz w konsekwencji mógł stanowić dla Spółki podstawę do dokonywania korzystnej 13 dla siebie interpretacji umowy. Wniosek ten potwierdza stanowisko Sądu Apelacyjny, który w uzasadnieniu wyroku z 2.12.2005r. (sygn. akt VI Aca 600/05), utrzymanym w mocy wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 27.10.2007r. (sygn. akt I CSK 173/06) uznał, że „niedopuszczalne jest bowiem wyłączenie ochrony ubezpieczeniowej w wypadkach, na które konsument nie ma żadnego wpływu, a tak jest w sytuacjach, gdy zła pogoda lub względy bezpieczeństwa powodują, że przewoźnik lotniczy zmienia godzinę odlotu lub trasę lotu. Przyjmując za prawdziwe twierdzenia pozwanego, iż nie ma zamiaru odmawiać ochrony ubezpieczeniowej w przypadkach niezależnych od konsumenta zmian trasy i rozkładu lotu uznać należy, że cytowane sformułowanie uprawnia Towarzystwo do dokonywania wiążącej interpretacji umowy, co stanowi klauzulę abuzywną wymienioną w art. 385 3 pkt 9 k.c. (…) Ograniczenia takie muszą być jednak jasne i precyzyjne i nie mogą wyłączać ochrony ubezpieczeniowej w sytuacjach niezależnych od woli konsumenta. Postanowienia umowne nie spełniające tych warunków uznane być muszą za niedozwolone.” Należy się zatem zgodzić ze Spółką, że postanowienie, będące przedmiotem niniejszego postępowania, zawiera jednoznaczne określenie sytuacji w których wyłączona jest odpowiedzialność ubezpieczeniowa Spółki, która nie odpowiada, jeżeli inwalidztwo ubezpieczonego powstało bezpośrednio lub pośrednio, całkowicie lub częściowo: „(…) lotu samolotem lub jakimkolwiek powietrznym środkiem transportu w charakterze pasażera lub innym, z wyjątkiem lotu w charakterze pasażera samolotem pasażerskich linii lotniczych.” Zapis ten nie zawiera, ani zwrotu uznanego przez sądy za niedozwolone, ani innych sformułowań, które mogłyby – z racji braku jednoznaczności i ostrości – stanowić dla Spółki podstawę do wiążącej interpretacji umowy i być uznane za niedozwolone. Podkreślić należy, że Spółka - dla większej precyzji i transparentności analizowanego postanowienia – dodatkowo wprowadziła do wzorca umowy deficję pojęcia „pasażerskie licencjonowane linie lotnicze” jako przedsiębiorstwa transportu lotniczego posiadające wszelkie zezwolenia uprawniające zarówno cło regularnego, jak i na podstawie umowy czarteru, odpłatnego przewozu osób. Z tego też względu brak jest podstaw do uznania, że jest ono tożsame z postanowieniem wpisanym do Rejestru pod pozycją 1712. Mając na uwadze powyższe, Prezes UOKIK przyjął argumentację Spółki, że analizowane postanowienia nie są tożsame z postanowieniami wpisanymi do rejestru pod pozycją 1311 oraz 1712. W konsekwencji działanie Spółki, polegające na stosowaniu przedmiotowego postanowienia nie nosi znamion praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie (…). Prowadzenie postępowania w tym zakresie stało się zatem bezprzedmiotowe. Stosownie do treści art. 83 ustawy o ochronie (…) do postępowania przed Prezesem UOKIK - w sprawach nieuregulowanych w tej ustawie, stosuje się przepisy k.p.a. Zgodnie z art. 105 k.p.a., jeżeli postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe, organ administracji publicznej wydaję decyzję o umorzeniu postępowania. W świetle stanowiska doktryny bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego oznacza, że brak jest któregoś z elementów materialnego stosunku prawnego, a wobec tego nie można wydać decyzji załatwiającej sprawę przez rozstrzygnięcie co do jej istoty. Przesłanka umorzenia postępowania może istnieć jeszcze przed wszczęciem postępowania, co zostanie ujawnione dopiero w toczącym się postępowaniu, a może ona powstać także w czasie trwania postępowania, a więc w sprawie już zawisłej przed organem administracji. (vide: B. Adamiak, J. Borkowski, „Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz” C.H. BECK 1996, str. 462). Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 24.04.2003r. (sygn. akt III SA 2225/01) podniósł, że bezprzedmiotowość postępowania oznacza brak któregoś z elementów 14 stosunku materialnoprawnego, skutkującego tym, iż nie można załatwić sprawy przez rozstrzygnięcie jej co do istoty. Jest to orzeczenie formalne, kończące postępowanie bez jego merytorycznego rozstrzygnięcia. W przedmiotowej sprawie przesłankami umorzenia postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów w zakresie tego zarzutu, przemawiającą za jego bezprzedmiotowością są: brak naruszenie przez Spółkę dobrych obyczajów i interesów konsumentów oraz brak tożsamości z klauzulami wpisanymi do Rejestru. Mając na uwadze ustalenia postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów oraz fakt, że ustawa o ochronie (…) nie zawiera przepisów, które należałoby zastosować w powyższych okolicznościach (w sprawie nie wystąpiły przesłanki, które nakazywałyby umorzenie postępowania w trybie art. 75 ustawy), orzeczono jak w pkt II sentencji. Zgodnie z art.106 ust.1 pkt.4 ustawy o ochronie (…), Prezes UOKIK może nałożyć na przedsiębiorcę, w drodze decyzji karę pieniężną w wysokości nie większej niż 10% przychodu osiągniętego w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok nałożenia kary, jeżeli przedsiębiorca ten, choćby nieumyślnie dopuścił się stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów w rozumieniu art. 24. Z treści powyższego przepisu wynika, iż w/w kara ma charakter fakultatywny, a zatem do Prezesa UOKIK należy - w ramach uznania administracyjnego - decyzja w sprawie zasadności nałożenie kary pieniężnej w danej sprawie. Wprawdzie ustawa o ochronie (…) nie zawiera katalogu przesłanek, od których uzależniona jest decyzja o nałożeniu kary, jednakże w jej art. 111 zostało wskazane, że ustalając wysokość kary Prezes UOKIK winien wziąć pod uwagę w szczególności okres, stopień oraz okoliczności naruszenia przepisów ustawy, a także uprzednie naruszenie przepisów ustawy. Ustalając wysokość kary pieniężnej w decyzjach stwierdzających naruszenie zakazów określonych w ustawie o ochronie (…), należy zatem uwzględnić wagę tego naruszenia, rozmiar skutków stosowanej praktyki ograniczającej konkurencję, bądź praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, jak również zaistniałe okoliczności obciążające i łagodzące. W niniejszej sprawie zostało udowodnione, iż doszło do naruszenia przez Spółkę określonego w art. 24 ustawy o ochronie (…) zakazu stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, w sposób określony w pkt I sentencji decyzji. Przy czym charakter i uciążliwość tego naruszenia uzasadniają nałożenie na Spółkę kary pieniężnej. Podkreślenia wymaga, że naruszenia przez przedsiębiorców przepisów ustawy może nastąpić zarówno umyślnie (tj., gdy przedsiębiorca miał taki zamiar), jak też i nieumyślnie (tj., gdy przedsiębiorca nie miał na celu podejmowania działań sprzecznych z przepisami tej ustawy). Natomiast kara pieniężna - zgodnie z cytowanym wyżej przepisem art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie (…) - może zostać nałożona także w przypadku, gdy przedsiębiorca „choćby nieumyślnie” dopuścił się określonego jej przepisami zakazanego działania. Oznacza to, że kara pieniężna może być nałożona także w przypadku, gdy po stronie przedsiębiorcy nie będzie występował element winy, rozumiany jako świadomość bezprawności jego zachowania. Nakładając karę pieniężną, Prezes UOKIK wziął pod uwagę konieczność ustalenia, czy określone w tym przepisie naruszenie dokonane było co najmniej nieumyślnie. Z tego względu, Prezes UOKIK wziął pod uwagę całokształt okoliczności sprawy, które wskazywać mogą na nieumyślny charakter naruszenia przez Spółkę zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Opisane w niniejszej decyzji działania - podejmowane przez Spółkę w zakresie prowadzonej przez niego działalności 15 gospodarczej - powinny były mu się kojarzyć z nieuchronnością naruszenia zbiorowego interesu konsumentów. Należy jednak przyznać, że w zgromadzonym materiale dowodowym nie ma jednoznacznych dowodów wyraźnej intencji Spółki naruszenia tych interesów. Zebrane w trakcie niniejszego postępowania informacje mogą zatem wskazywać na wspomniane wyżej nieumyślne działanie Spółki. Pomimo tego – jak już wcześniej sygnalizowano - samo stwierdzenie nieumyślności zakwestionowanej praktyki daje podstawę do nałożenia na Spółkę kary pieniężnej, o której mowa w art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie (…). Kara nakładana przez Prezesa UOKIK na przedsiębiorcę, który dopuścił się stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów służy podkreśleniu naganności ocenianego zachowania. Spółka, jako profesjonalista powinna wiedzieć, że określając warunki umowne nie może stosować klauzul uznanych za abuzywne, ani w żaden inny sposób godzić w interesy konsumentów. Orzeczona kara powinna stanowić dolegliwość dla uczestnika niniejszego postępowania, tak aby jej nałożenie skutkowało w przyszłości zapobieżeniem zaistnienia podobnych sytuacji. W opinii Prezesa UOKIK należy podkreślić aspekt edukacyjny i wychowawczy zastosowanego środka oraz wyrazić nadzieję, że odniesie on spodziewany skutek na przyszłość. Poza wymiarem indywidualnym kary należy zwrócić uwagę na jej wymiar ogólny, funkcję odstraszającą i wychowawczą w stosunku do innych uczestników rynku. Suma składek brutto przypisanych w roku obrotowym wykazana w sprawozdaniu finansowym za rok 2010 – stanowiąca przychody Spółki w 2010r. - wyniosła (tajemnica przedsiębiorstwa – dane w załączniku – poz. 1). Stosownie do treści przepisu art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie (…), maksymalna kara nakładana na przedsiębiorcę może stanowić 10 % jego przychodów, co w niniejszej sprawie daje kwotę (tajemnica przedsiębiorstwa – dane w załączniku – poz. 2). Ustalenie wysokości kary w analizowanej sprawie ma charakter wieloetapowy, co spowodowane jest zaistnieniem licznych okoliczności mających wpływ na tę wysokość. Ustalając wymiar kary pieniężnej w pierwszej kolejności Prezes UOKIK dokonał oceny wagi stwierdzonej praktyki i na tej podstawie ustalił kwotę bazową, stanowiącą podstawę do dalszych wyliczeń wysokości kary, a następnie – w oparciu o zaistniałe w sprawie okoliczności mające wpływ na wymiar kary – dokonał gradacji ustalonej kwoty bazowej. W powyższym kontekście wzięto pod uwagę, iż naruszenie przez Spółkę zbiorowych interesów konsumentów polega na stosowaniu niedozwolonego postanowienia umownego, wpisanego do publicznie i powszechnie dostępnego rejestru niedozwolonych postanowień umownych. Prezes UOKIK zważył również, że w wyniku analizowanego zachowania Spółki pozycja kontraktowa konsumentów została osłabiona, jednakże wpływ, jaki na uprawnienia konsumentów miała stosowana klauzula abuzywna. Postanowienie wskazane w pkt I sentencji niniejszej decyzji regulowało zasady doręczeń. Spółka zawarła w wzorcach korzystne dla siebie postanowienie, które wprowadzało domniemanie doręczenia. W tym stanie rzeczy zapis ten należało określić jako niezbyt dotkliwy dla konsumentów. Rozważane w niniejszej decyzji zachowanie Spółki wiązało się z zawieraniem umów ubezpieczenia na życie, które nie są działalnością rozpowszechnioną, co oznacza, że tym niezbyt duża ilość osób mogła być zagrożona wskutek jego oddziaływania. Jednoczenie stwierdzić należy, że ujawniały się one na rynku, na którym występuje liczne podmioty oferujących swe usługi, co powodowało, że konsumenci mieli znaczną swobodę przy wyborze kontrahenta i oferty. A zatem, choć usługi ubezpieczenia nie należą do usług, z 16 których konsumenci korzystają w sposób powszechny, to biorąc pod uwagę możliwość wyboru innej oferty, stopień zagrożenia rozważanymi praktykami należało ocenić jako względnie umiarkowany. Podczas dokonywaniu oceny wagi naruszenia uwzględniono także okres stosowania kwestionowanych postanowień, wynoszący ok. 1 roku (od kwietnia 2010r. do 18.05.2011r.). Ostatecznie podsumowanie wagi stwierdzonej praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów pozwoliło Prezesowi UOKIK na ustalenie, iż waga naruszenia stosowanego przez Spółkę w przedmiotowej sprawie, kształtuje się na poziomie 0,02% przychodów osiągniętych przez nią w 2010r. Po ustaleniu kwoty bazowej przystąpiono do analizy, czy w niniejszej sprawie występowały okoliczności łagodzące i obciążające, które mogłyby mieć wpływ na wymiar kary. Okolicznością łagodzącą, która wystąpiła w niniejszej sprawie, jest zaniechanie przez Spółkę stosowania praktyki opisanej w pkt. I. niniejszej decyzji oraz aktywne współdziałanie z Prezesem UOKIK w toku postępowania. Podkreślić bowiem należy, że Spółka nie tylko bez zwłoki udzielała wyjaśnień, ale także własnej inicjatywy dokonała zmiany zawartych umów i dostarczała informacje o ich aneksowaniu. Całokształt tych okoliczności łagodzących skutkuje obniżeniem kwoty bazowej o 50%. Okolicznością obciążająca jest ogólnopolski zasięg działalności Spółki skutkujący podwyższeniem o 20%. Zatem łączna ocena powyższej opisanych okoliczności łagodzących i obciążających skutkuje obniżeniem kwoty bazowej o 30%. Obliczona w ten sposób kara pieniężna z tytułu naruszenia art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie (…) w zakresie opisanym w pkt. I. sentencji decyzji została określona w wysokości 182.956 zł (słownie: sto osiemdziesiąt dwa tysiące dziewięćset pięćdziesiąt sześć), co stanowi (tajemnica przedsiębiorstwa – dane w załączniku – poz. 3) przychodu Spółki oraz (tajemnica przedsiębiorstwa – dane w załączniku – poz. 4 ) maksymalnego wymiaru kary. Nakładając niniejszą decyzją karę pieniężną za naruszenie przepisów ustawy o ochronie (…), Prezes UOKIK wziął pod uwagę, że ma ona charakter prewencyjny (ma zapobiegać podobnym naruszeniom w przyszłości i zniechęcać do naruszania prawa) oraz represyjny (nakładana jest za naruszenie ustawowych zakazów), zaś zagrożenie nią, czyli potencjalna możliwość nałożenia kary przez Prezesa UOKIK, nadaje jej charakter dyscyplinujący (vide: wyrok SN z dnia 7.04.2004r., sygn. akt: III SK 31/04). Biorąc od uwagę powyższe kara pieniężna nałożona na Spółkę jest adekwatna do okresu, stopnia oraz okoliczności naruszenia przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Decydując o nałożeniu kary pieniężnej i jej wysokości wzięto pod uwagę wszystkie wyżej opisane okoliczności. Orzeczona kara powinna również stanowić dolegliwość dla uczestnika niniejszego postępowania, tak, aby jej nałożenie skutkowało w przyszłości zapobieżeniem zaistnienia podobnych sytuacji. Z drugiej strony należy też podkreślić wymiar edukacyjny i wychowawczy zastosowanej sankcji oraz wyrazić nadzieję, że odniesie ona spodziewany skutek na przyszłość. Poza wymiarem indywidualnym kary, należy zwrócić uwagę na jej wymiar ogólny, funkcję odstraszającą i wychowawczą w stosunku do innych uczestników rynku. Z tych też względów orzeczono jak w pkt III sentencji decyzji. Zgodnie z art. 112 ust. 3 ustawy o ochronie (…) karę pieniężną należy uiścić w terminie14 dni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji na konto Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Warszawie: NBP O/O Warszawa 51 1010 1010 0078 7822 3100 0000 . 17 Kosztami postępowania są wydatki związane z korespondencją prowadzoną przez Prezesa UOKIK ze stroną i w związku z tym postanowiono obciążyć Spółkę kosztami postępowania w wysokości 28 zł (słownie: dwadzieścia osiem). Koszty niniejszego postępowania Spółka obowiązana jest wpłacić na konto Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Warszawie: NBP O/O Warszawa 51 1010 1010 0078 7822 3100 0000 . Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie (…) w związku z art. 479 28 § 2 k.p.c. – od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura w Krakowie (31-011 Kraków, Pl. Szczepański 5). W przypadku jednak kwestionowania wyłącznie postanowienia o kosztach zawartego w punkcie IV niniejszej decyzji, stosownie do art. 81 ust. 5 ustawy o ochronie (…) w związku z 479 28 § 1 pkt 2 k.p.c., przysługuje zażalenie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie tygodniowym od dnia doręczenia niniejszej decyzji, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura w Krakowie (31-011 Kraków, Pl. Szczepański 5). Z upoważnienia Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Leszek Piekarz Dyrektor Delegatury UOKIK w Krakowie Otrzymują: 1 x AMPLICO AIG LIFE Pierwsze Amerykańsko-Polskie Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie i Reasekuracji S.A; ul. Przemysłowa 26, 00-450 Warszawa 1 x a/a 18