RKT-12/2011

1 Katowice, dnia 20.06.2011r. RKT-61-04/11/HS/MI DECYZJA Nr RKT – 12/2011 Stosownie do art. 33 ust. 6 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. Nr 50, poz. 331 z późn. zm.), po przeprowadzeniu z urzędu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, w toku którego zostało uprawdopodobnione, że Zakład Inżynierii Miejskiej Sp. z o.o. z siedzibą w Mikołowie stosuje praktykę, o jakiej mowa w art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów polegającą na posługiwaniu się w stosowanych w obrocie z konsumentami wzorcach umów o dostawę wody i odprowadzanie ścieków postanowieniem o treści: Odbiorca usług dokonuje zapłaty za dostarczoną wodę i odprowadzone ścieki w terminie określonym w fakturze, który nie może być krótszy niż 14 dni od daty jej wystawienia , które jest niezgodne z § 17 ust. 1 rozporządzenia Ministra Budownictwa z dnia 28 czerwca 2006 r. w sprawie określania taryf, wzoru wniosku o zatwierdzenie taryf oraz warunków rozliczeń za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzanie ścieków (Dz.U. Nr 127, poz. 886). – w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: I. Na podstawie art. 28 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nakłada się na Zakład Inżynierii Miejskiej Sp. z o.o. z siedzibą w Mikołowie obowiązek wykonania przyjętego przez tego przedsiębiorcę w toku postępowania zobowiązania do podjęcia działań zmierzających do zapobieżenia zarzucanym mu naruszeniom poprzez stosowanie w obrocie z konsumentami nowego wzorca umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków, o treści przedstawionej w załączeniu do pisma z dnia 21.03.2011r. L.dz. 2428/2011/GK oraz dostarczenie dotychczasowym odbiorcom usług – konsumentom, posiadającym umowy o treści zakwestionowanej w niniejszym postępowaniu, umowy sporządzone z wykorzystaniem ww. wzorca, w terminie do dnia 31 grudnia 2011 r. II. Na podstawie art. 28 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nakłada się na Zakład Inżynierii Miejskiej Sp. z o.o. z siedzibą w Mikołowie obowiązek złożenia – w terminie do dnia 20 stycznia 2012 r. – sprawozdania o stopniu realizacji przyjętego zobowiązania, które powinno zawierać: 1. Informację na temat liczby dotychczasowych odbiorców – konsumentów, którym do dnia 31 grudnia 2011 r. dostarczono, celem zaakceptowania, umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków sporządzone według wzorca załączonego do pisma z dnia 21.03.2011r. L.dz. 2428/2011/GK wraz z kopiami 3 przykładowych, podpisanych obustronnie umów; 2. Informację na temat liczby dotychczasowych odbiorców – konsumentów, którym do dnia 31 grudnia 2011 r. nie dostarczono w celu zaakceptowania umów o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków sporządzonych według wzorca załączonego do pisma z dnia DELEGATURA UOKiK W KATOWICACH 2 21.03.2011r. L.dz. 2428/2011/GK wraz wyjaśnieniem, czym spowodowany jest taki stan rzeczy; 3. Informację na temat liczby umów o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków zawartych do dnia do dnia 31 grudnia 2011 r. z nowymi odbiorcami – konsumentami z wykorzystaniem wzorca załączonego do pisma z dnia 21.03.2011r. L.dz. 2428/2011/GK wraz z kopiami 3 przykładowych umów, o ile umowy takie zostaną zawarte. Uzasadnienie W imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (zwanego dalej „organem antymonopolowym”) zostało przeprowadzone z urzędu postępowanie wyjaśniające mające na celu wstępne ustalenie, czy w związku z działalnością Zakładu Inżynierii Miejskiej Sp. z o.o. z siedzibą w Mikołowie (zwanego dalej „ZIM” lub „Spółką”) nastąpiło naruszenie przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów uzasadniające wszczęcie postępowania antymonopolowego (sygn. akt sprawy RKT-400-47/10/HS). W toku przedmiotowego postępowania zbadano warunki świadczenia przez ww. przedsiębiorcę usług w zakresie zbiorowego zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków, w tym warunki zawieranych z konsumentami w powyższym zakresie umów. Ponieważ analiza zgromadzonych dokumentów dała podstawy do przyjęcia, iż mogło dojść do naruszenia przez ZIM przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, Postanowieniem Nr 1 z dnia 03.03.2011r. zostało wszczęte z urzędu postępowanie w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów (dowód: karty nr 1-1 verte). Spółce zarzucono, iż dopuściła się naruszenia zakazu, o jakim mowa w art. 24 ust. 1 i 2 ww. ustawy w drodze podejmowania bezprawnych działań godzących w zbiorowe interesy konsumentów polegających na stosowaniu w obrocie z konsumentami wzorców umów o dostawę wody i odprowadzanie ścieków , których treść może stać w sprzeczności z przepisami rozporządzenia Ministra Budownictwa z dnia 28 czerwca 2006 r. w sprawie określania taryf, wzoru wniosku o zatwierdzenie taryf oraz warunków rozliczeń za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzanie ścieków (Dz.U. Nr 127, poz. 886) (zwane dalej „rozporządzeniem w sprawie określania taryf”) w ten sposób, że wbrew § 17 ust. 1 tego rozporządzenia w treści ww. wzorców zamieszczono postanowienie o treści: Odbiorca usług dokonuje zapłaty za dostarczoną wodę i odprowadzone ścieki w terminie określonym w fakturze, który nie może być krótszy niż 14 dni od daty jej wystawienia. W odpowiedzi na zawiadomienie o wszczęciu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesów konsumentów Spółka w piśmie z dnia 21.03.2011r. L.dz. 2428/2011/GK podniosła, iż okoliczność sprzeczności zakwestionowanego postanowienia umownego z § 17 ust. 1 rozporządzenia w sprawie określania taryf jest bezsporna. Wskazała również, iż w dotychczasowej praktyce sporne postanowienie wzorca umowy nie było w ogóle stosowane, albowiem większość faktur za dostawę wody i odprowadzanie ścieków wystawiana jest przez osoby dokonujące odczytu wodomierzy bezpośrednio u odbiorcy za pomocą przenośnego komputera (urządzenie PDA). W związku z tym data wystawienia takich faktur jest taka sama jak data ich dostarczenia. Pozostała część faktur również jest wysyłana bądź dostarczana w dniu ich wystawienia (poprzez gońca lub wysyłana pocztą) (dowód: karta nr 45). ZIM wskazał jednocześnie, iż mając świadomość, że zakwestionowane postanowienie wzorów umów pozostaje w konflikcie z § 17 ust. 1 rozporządzenia w sprawie określania taryf, począwszy od dnia 18.02.2011r. zmienił w tym zakresie stosowane wzorce, wprowadzając do ich treści zapis odpowiadający przepisom ww. rozporządzenia (dowód: karty nr 45-46). Spółka przedstawiła również przykładowe umowy zawarte z wykorzystaniem poprawionych wzorców (dowód: karty nr 47-52 verte, 59-70). 3 Spółka poinformowała również, iż opracowała i planuje wdrożyć do stosowania nowy wzorzec umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków , który – oprócz wskazanej powyżej modyfikacji wprowadzonej w związku z wszczętym przez organ antymonopolowy postępowaniem – będzie uwzględniał także inne zmiany. Spółka zobowiązała się jednocześnie do wymiany wszystkich umów o dostawę wody i odprowadzanie ścieków zawartych z dotychczasowymi odbiorcami na umowy sporządzone z wykorzystaniem ww. wzorca w terminie do dnia 31.12.2011r. W związku z tym ZIM wniósł o zastosowanie w niniejszej sprawie art. 28 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów (dowód: karta nr 46). Organ antymonopolowy ustalił następujący stan faktyczny. Zakład Inżynierii Miejskiej Sp. z o.o. z siedzibą w Mikołowie jest przedsiębiorstwem wodociągowo – kanalizacyjnym w rozumieniu art. 2 pkt 4 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (tekst jedn. Dz.U. z 2006 r. Nr 123, poz. 858 z późn. zm.). Spółka działa na podstawie wpisu do Rejestru Przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego pod numerem KRS: 0000341632 (dowód: karty nr 7-9 verte), zgodnie z którym przedmiotem jej działalności jest między innymi działalność usługowa w zakresie rozprowadzania wody i odprowadzanie ścieków. Spółka prowadzi działalność w powyższym zakresie na obszarze Gminy Mikołów, w oparciu o zezwolenie udzielone przez Burmistrza Miasta Mikołów w Decyzji Nr 6431/503/2003 z dnia 10.06.2003r. (dowód: karty nr 5, 12-15). Liczba odbiorców świadczonych przez Spółkę usług wyrażona ilością punktów poboru (zabudowanych wodomierzy) wynosi […]. Konsekwencją tego jest zawarcie przez ZIM […] umów o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków (dowód: karta nr 5). Zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę ZIM zawiera z odbiorcami usług, w tym z konsumentami, pisemne umowy, na podstawie których odbywa się dostawa wody i odbiór ścieków. Od lutego 2009 r. Spółka posługiwała się w powyższym zakresie wzorcem Umowy nr … o dostawę wody i odprowadzanie ścieków zawieranej na czas określony (dowód: karty nr 27-28 verte) oraz wzorcem Umowy nr … o dostawę wody i odprowadzanie ścieków zawieranej na czas nieokreślony (dowód: karty nr 29-30). Fakt wykorzystywania ww. wzorców w obrocie konsumenckim potwierdzają przedstawione w toku postępowania przykładowe umowy zawarte na ich podstawie (dowód: karty nr 32-37 verte, 40-43 verte). Ustalono, iż § 7 ust.1 ww. wzorców umów zawiera postanowienie dotyczące terminu płatności o następującej treści: Odbiorca usług dokonuje zapłaty za dostarczoną wodę i odprowadzone ścieki w terminie określonym na fakturze, który nie może być krótszy niż 14 dni od daty jej wystawienia (dowód: karty nr 27 verte, 29 verte). W dniu 18.02.2011r. do treści obowiązujących wzorców Spółka wprowadziła zmiany w zakresie brzmienia ww. postanowienia umownego, które otrzymało następującą treść: Odbiorca usług dokonuje zapłaty za dostarczoną wodę i odprowadzone ścieki w terminie określonym w fakturze, który nie może być krótszy niż 14 dni od daty jej wysłania lub dostarczenia w inny sposób. Potwierdzają to przykładowe umowy zawarte w obrocie z konsumentami przedstawione przez ZIM w toku postępowania (dowód: karty nr 47 verte, 49 verte, 51 verte, 60, 64, 68). Spółka zadeklarowała również wprowadzenie do stosowania nowego wzorca umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków uwzględniającego postawiony zarzut (jak również inne modyfikacje niezwiązane z niniejszym postępowaniem) oraz podjęcie działań mających na celu wyeliminowanie z obrotu umów zawierających kwestionowane postanowienie poprzez ich wymianę na umowy sporządzone z wykorzystaniem nowego wzorca, w terminie do dnia 31.12.2011r. (dowód: karta nr 46). Nowy wzorzec umowy Spółka przedstawiła w załączeniu do pisma z dnia 21.03.2011r. L.dz. 2428/2011/GK (dowód: karty nr 53-58). W § 7 ust. 10 zawiera on następujące postanowienie regulujące termin płatności za pobrane usługi: Odbiorca dokonuje 4 zapłaty za dostarczoną wodę lub odprowadzone ścieki w terminie określonym w fakturze, który nie może być krótszy niż 14 dni od daty jej wysłania lub dostarczenia w inny sposób (dowód: karta nr 56). Spółka wyjaśniła również, iż wymianą umów będzie objętych […] konsumentów. Według założeń, wymiana będzie następowała poprzez doręczenie projektu nowej umowy bezpośrednio przez pracowników ZIM zajmujących się odczytywaniem wodomierzy. Po zapoznaniu się z warunkami umowy i ich zaakceptowaniu przez odbiorcę usług, przy kolejnym odczycie lub doręczeniu rachunku umowa podpisana przez odbiorcę będzie odbierana przez pracownika Spółki (dowód: karta nr 84). W tym stanie rzeczy ZIM wniósł o wydanie decyzji zobowiązującej go do wykonania powyższych zobowiązań w trybie art. 12 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Organ antymonopolowy zważył, co następuje. I. Zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jeżeli w toku postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów zostanie uprawdopodobnione – na podstawie okoliczności sprawy, informacji zawartych w zawiadomieniu, o którym mowa w art. 100 ust. 1, lub innych informacji będących podstawą wszczęcia postępowania – że przedsiębiorca stosuje praktykę, o której mowa w art. 24, a przedsiębiorca, któremu jest zarzucane naruszenie tego przepisu, zobowiąże się do podjęcia lub zaniechania określonych działań zmierzających do zapobieżenia tym naruszeniom, organ antymonopolowy może, w drodze decyzji, nałożyć obowiązek wykonania tych zobowiązań. Stosownie do art. 28 ust. 2 ww. ustawy, w decyzji, o której mowa powyżej organ antymonopolowy może określić termin wykonania zobowiązań. Mając na uwadze stanowisko zajęte przez ZIM w toku niniejszego postępowania rozważenia wymaga, czy wskazane warunki zaistniały w odniesieniu do jego działań i zobowiązań, a ponadto, czy w przypadku ich wystąpienia uzasadnione jest przyjęcie zobowiązania przedsiębiorcy i wydanie przez organ antymonopolowy decyzji w oparciu o ww. przepis. Uprawdopodobnienie stosowania przez przedsiębiorcę praktyk, o których mowa w art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. W niniejszym postępowaniu Zakładowi Inżynierii Miejskiej Sp. z o.o. z siedzibą Mikołowie postawiony został zarzut stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, o jakiej mowa w art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, polegającej na tym, iż w treści stosowanych w obrocie z konsumentami wzorców umów o dostawę wody i odprowadzanie ścieków zamieszczono postanowienia nakładające na odbiorcę obowiązek uiszczenia zapłaty za pobrane usługi w terminie 14 dni od daty wystawienia faktury, co może stać w sprzeczności z § 17 ust. 1 rozporządzenia w sprawie określania taryf. Stosownie do art. 28 ust. 1 ustawy antymonopolowej warunkiem nałożenia przez organ antymonopolowy na przedsiębiorcę zobowiązania zmierzającego do zapobieżenia naruszeniom określonym w art. 24 powołanej ustawy jest uprawdopodobnienie, że do takiego naruszenia doszło. W związku z tym zachodzi konieczność dokonania oceny zakwestionowanego zachowania ZIM z punktu widzenia uprawdopodobnienia naruszenia zakazu określonego w art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. W tym celu konieczne jest w pierwszej kolejności uprawdopodobnienie, iż w okolicznościach niniejszej sprawy doszło do naruszenia interesu publicznoprawnego . Zgodnie z art. 1 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, celem regulacji w niej przyjętej jest bowiem 5 podejmowana w interesie publicznym ochrona konsumentów narażonych na stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Ustawa antymonopolowa ma zatem charakter publicznoprawny i służy ochronie interesu ogólnospołecznego; w odniesieniu do konsumentów chroni ich interesy jako zjawiska o charakterze instytucjonalnym, zbiorowym. Instrumenty w niej przewidziane mogą być stosowane jedynie wówczas, gdy określone działania przedsiębiorcy nie dotyczą wyłącznie interesów jednostkowych, lecz dotykają szerszego kręgu uczestników rynku. W ocenie organu antymonopolowego w okolicznościach przedmiotowej sprawy naruszenie przez Spółkę interesu publicznoprawnego należy uznać za uprawdopodobnione. Objęte postawionymi zarzutami zachowanie przedsiębiorcy wymierzone jest bowiem w szeroki krąg uczestników rynku i ma charakter powszechny. Jest ono skierowane do członków pewnej zbiorowości tj. wszystkich odbiorców świadczonych przez Spółkę usług z zakresu zbiorowego zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków, jak również, potencjalnie, w każdego, kto zechce z jej usług w powyższym zakresie skorzystać. Zgodnie z art. 24 ust. 1 – 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów 1. Zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. 2. Przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy, w szczególności: 1) stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.); 2) naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji; 3) nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji. 3. Nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów . Konsumentem w rozumieniu ww. ustawy jest osoba fizyczna dokonująca czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową (art. 22 1 k.c. w związku z art. 4 pkt 12 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów). W niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, iż stosowane przez Spółkę wzorce umów zawierające zakwestionowane postanowienia są stosowane w obrocie z konsumentami, co potwierdzają przykładowe umowy przedstawione w toku postępowania (dowód: karty nr 32-37 verte, 40-43 verte). Zbiorowe interesy konsumentów podlegają zatem ochronie przed wymierzonymi w nie naruszeniami polegającymi na sprzecznych z prawem działaniach przedsiębiorców. Uznanie określonego działania przedsiębiorcy za niezgodne z zakazem stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów wymaga wykazania, że spełnione zostały kumulatywnie następujące przesłanki: − zachowanie przedsiębiorcy nosi znamiona bezprawności, − zachowanie to godzi w interesy konsumentów; − zagrożone są interesy konsumentów jako zbiorowości. Jak wynika z powyższego zawarty w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów zakaz stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów skierowany jest do przedsiębiorców . Zgodnie z art. 4 pkt 1 ww. ustawy, przez „przedsiębiorcę” rozumie się przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej. Stosownie do art. 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447 z późn. zm.) działalnością gospodarczą jest zarobkowa działalność wytwórcza, budowlana, handlowa, usługowa oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodowa, wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły. W rozważanym przypadku podmiot będący stroną postępowania bez wątpienia posiada status przedsiębiorcy, gdyż jest to spółka prawa handlowego prowadząca działalność gospodarczą na podstawie wpisu do rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego, a więc podmiot 6 prawa odznaczający się wyodrębnieniem organizacyjnym i majątkowym, prowadzący we własnym imieniu działalność gospodarczą. Zachowania niniejszego podmiotu podlegają zatem kontroli dokonywanej na gruncie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Pierwszą z przesłanek, jakie należy rozważyć w celu uprawdopodobnienia naruszenia zakazu określonego w art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jest bezprawność podejmowanych przez przedsiębiorcę zachowań. Bezprawność ujmowana jest jako sprzeczność z obowiązującymi przepisami prawa. Praktyki przedsiębiorcy, by zakwalifikować je jako naruszające zbiorowe interesy konsumentów „muszą być zatem wymierzone w uprawnienia, jakie konsumentom przyznają obowiązujące przepisy prawa” 1 . Porządek prawny, którego naruszenie może wypełniać dyspozycję art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, obejmuje normy prawa powszechnie obowiązującego, a także nakazy i zakazy wynikające z zasad współżycia społecznego i dobrych obyczajów 2 . Same przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie regulują konstrukcji bezprawności działań przedsiębiorcy. Art. 24 tej ustawy nie ma samodzielnego znaczenia prawnego, lecz powinien być interpretowany oraz stosowany w określonym kontekście normatywnym. W związku z tym, w celu konkretyzacji przesłanki bezprawności należy sięgnąć do przepisów innych ustaw. Na ich podstawie możliwe jest dokonanie oceny działań przedsiębiorcy w aspekcie ich zgodności z prawem 3 . W art. 24 ust. 2 ustawodawca wskazał przykładowe rodzaje praktyk, które naruszają zbiorowe interesy konsumentów, zaliczając do nich stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego, naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji, nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji. Katalog ten nie jest jednak wyczerpujący. Ustawodawca posłużył się tutaj terminem „w szczególności”, co oznacza, że ma on charakter przykładowy. Zamiarem ustawodawcy było uznanie za praktykę określoną w art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów działań, które naruszyły przepisy innych aktów prawnych. Oprócz praktyk wskazanych bezpośrednio przez ustawodawcę w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów „za praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów można uznać zachowania naruszające przepisy innych ustaw, które nakładają na przedsiębiorcę określone obowiązki względem konsumenta. Zdaniem Sądu Najwyższego zachowania takie (…) stanowią bowiem jednocześnie zachowania bezprawne i skutkują zniesieniem, ograniczeniem lub zniekształceniem praw konsumentów, wpływając tym samym na chronioną przez przepis obowiązującego prawa sferę ich interesów” 4 . Podkreślenia wymaga także, że bezprawność jest kategorią obiektywną. Rozważenia przy ocenie bezprawności wymaga zatem kwestia, czy zachowanie przedsiębiorcy było zgodne, czy też niezgodne z obowiązującymi zasadami porządku prawnego. O bezprawności działania decyduje całokształt okoliczności konkretnego stanu faktycznego 5 . Dla stwierdzenia bezprawności działania przedsiębiorcy bez znaczenia pozostaje ponadto strona podmiotowa czynu, a zatem wina sprawcy (w znaczeniu subiektywnym, oznaczającym wadliwość procesu decyzyjnego sprawcy) i stopień tej winy (umyślność bądź nieumyślność), a także świadomość istnienia naruszonych norm prawnych. 1 Uchwała SN z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06), OSNP 2007/1-2/35. Por. również: M. Szydło: Publicznoprawna ochrona zbiorowych interesów konsumentów, Monitor Prawniczy nr 2004/17/791. 2 Wyrok SOKiK z dnia 13 listopada 2007 r. (sygn. akt XVII AmA 45/07). 3 Por. wyrok SOKiK z dnia 23 czerwca 2006 r. (sygn. akt XVIII AmA 32/05). 4 Uchwała SN z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06), OSNP 2007/1-2/35. 5 Wyrok SN z dnia 8 maja 2002 r. (sygn. akt I PKN 267/2001). 7 Kolejną przesłanką, jaką należy wziąć pod uwagę w niniejszej sprawie jest uprawdopodobnienie, iż kwestionowane zachowania przedsiębiorcy godzą w interesy konsumentów oraz, że zagrożone są zbiorowe interesy konsumentów. Ustawa antymonopolowa nie objaśnia znaczenia pojęć „godzenia w interesy konsumentów” oraz „zbiorowego interesu konsumentów”. Należy przyjąć, że interesem, który podlega ochronie na podstawie art. 24 ustawy jest interes prawny, rozumiany jako określone potrzeby konsumenta uznane przez ustawodawcę za godne ochrony. Działanie przedsiębiorcy godzi w interesy konsumentów wtedy, gdy wywołuje negatywne skutki w sferze ich praw i obowiązków. Wskazówki co do tego, jak należy pojmować zbiorowy interes konsumentów zawarte są natomiast w art. 24 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, który stanowi, że nie jest zbiorowym interesem suma indywidualnych interesów konsumentów. W wyroku z dnia 10 kwietnia 2008 r. sygn. akt III SK 27/07 Sąd Najwyższy wskazał, iż wystarczające dla stwierdzenia, że ma miejsce naruszenie zbiorowych interesów konsumentów powinno być ustalenie, że zachowanie przedsiębiorcy nie jest podejmowane w stosunku do zindywidualizowanych konsumentów, lecz względem członków danej grupy (określonego kręgu podmiotów) wyodrębnionych spośród ogółu konsumentów za pomocą wspólnego dla nich kryterium. W ww. wyroku Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, iż sformułowanie: nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów należy rozumieć w ten sposób, że liczba indywidualnych konsumentów, których interesy zostały naruszone nie decyduje o tym, czy dana praktyka narusza zbiorowe interesy konsumentów. Praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów jest bowiem takie zachowanie przedsiębiorcy, które podejmowane jest w warunkach wskazujących na powtarzalność zachowania w stosunku do indywidualnych konsumentów wchodzących w skład grupy, do której adresowane są zachowania przedsiębiorcy w taki sposób, iż potencjalnie ofiarą takiego zachowania może być każdy konsument będący klientem lub potencjalnym klientem przedsiębiorcy. Zgodnie z powołanym wyrokiem Sądu Najwyższego przez interes zbiorowy należy rozumieć zatem interes dotyczący konsumentów jako określonej zbiorowości. Naruszenie zbiorowego interesu konsumentów ma miejsce wówczas, gdy negatywnymi skutkami działań przedsiębiorcy dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku, mających status konsumentów. Do naruszenia zbiorowego interesu konsumentów konieczne jest, żeby działanie przedsiębiorcy było skierowane nie do konkretnej osoby, lecz do grupy adresatów wyodrębnionych za pomocą wspólnego dla nich kryterium. Działanie o takim charakterze jest w stanie wywołać niekorzystne następstwa nie tylko w odniesieniu do konkretnych konsumentów, lecz wobec każdego z członków danej zbiorowości. Przy tym zaistnienie przesłanki naruszenia zbiorowego interesu konsumenta nie jest bezpośrednio uzależnione od liczby konsumentów, których interesy zostały rzeczywiście naruszone wskutek działań przedsiębiorcy. Istotne jest to, że przedmiotowe działanie może zagrozić, przynajmniej potencjalnie, interesom pewnego kręgu nieprofesjonalnych uczestników rynku. Analizując bezprawność zachowania ZIM w kontekście postawionego w niniejszej sprawie zarzutu należy wskazać, iż stosownie do § 17 ust. 1 rozporządzenia w sprawie określania taryf Odbiorca usług dokonuje zapłaty za dostarczoną wodę i odprowadzone ścieki w terminie określonym w fakturze, który nie może być krótszy niż 14 dni od daty jej wysłania lub dostarczenia w inny sposób . Zgodnie z przedmiotowym przepisem, termin zapłaty za usługi z zakresu zaopatrzenia w wodę i odprowadzania ścieków określony w fakturze powinien wynosić co najmniej 14 dni licząc od dnia jej „wysłania lub dostarczenia w inny sposób”. Minimalny obowiązek, jaki przepis ten nakłada na przedsiębiorstwo wodociągowo – kanalizacyjne to wysłanie faktury konsumentowi nie później niż 14 dni przed terminem płatności wskazanym w rachunku. We wzorcach umownych stosowanych w obrocie z konsumentami ZIM posługuje się 8 natomiast postanowieniem przewidującym, iż odbiorca dokonuje zapłaty za dostarczoną wodę i odprowadzone ścieki w terminie 14 dni od daty wystawienia faktury. Przedmiotowe postanowienie umowne nakłada na konsumentów obowiązek uiszczenia należności w terminie określonym w fakturze, nie krótszym niż 14 dni od daty jej wystawienia bez względu na to, kiedy faktura zostanie im wysłana lub doręczona przez przedsiębiorcę. Umowy nie gwarantują, iż nadanie lub dostarczenie faktury do konsumenta nastąpi w terminie 14 dni przed datą płatności widniejącą na rachunku, a zatem nie gwarantują, że termin płatności określony w fakturze będzie – stosownie do § 17 ust. 1 rozporządzenia w sprawie określania taryf – nie krótszy niż 14 dni od daty jej wysłania lub dostarczenia. Może to doprowadzić do sytuacji, w której przysługujący konsumentowi termin na uregulowanie należności ulegnie skróceniu w stosunku do terminu przewidzianego w przepisach prawa. Daty wysłania lub daty dostarczenia faktury, o których mowa w ww. przepisie nie można bowiem z założenia utożsamiać z datą wystawienia faktury (wysłanie lub dostarczenie faktury nie musi mieć miejsca w dniu wystawienia faktury, może nastąpić w terminie późniejszym). Powyższe uprawdopodabnia bezprawność zachowania Spółki polegającą na naruszeniu przepisu § 17 ust. 1 rozporządzenia w sprawie określania taryf. W ocenie organu antymonopolowego za uprawdopodobnione należy również uznać, iż opisane zachowanie przedsiębiorcy godzi w interesy konsumentów , zarówno te o charakterze ekonomicznym, jak i prawnym. Po pierwsze posługiwanie się sporną klauzulą może doprowadzić do sytuacji, w której skrócony zostanie zagwarantowany w przepisach prawa termin na uiszczenie należności z tytułu dostarczania wody i odprowadzania ścieków. W konsekwencji może dojść do tego, iż konsumenci, nie z własnej winy, nie będą w stanie terminowo wywiązać się z obowiązku płatności na rzecz dostawcy. Z zakwestionowanego zapisu umowy wynika bowiem, iż wyłącznie w gestii ZIM pozostaje kwestia daty wysłania lub doręczenia rachunku konsumentowi. Termin wysłania bądź dostarczenia faktury ma natomiast bezpośrednie przełożenie na to, jaki czas będzie przysługiwał konsumentom na dokonanie płatności. W umowach brak jest jakichkolwiek gwarancji, że wysłanie lub doręczenie faktury nastąpi w terminie co najmniej 14 dni przed datą płatności. W efekcie powyższego przedmiotowy termin może nie zostać przez Spółkę dochowany. To z kolei wiąże się z możliwością nieuzasadnionego obciążenia konsumentów odsetkami ustawowymi za opóźnienie w zapłacie w przypadku, gdy na skutek wysłania lub doręczenia faktury w terminie późniejszym niż 14 dni przed datą wskazaną na rachunku nie uiszczą płatności w określonym przez dostawcę terminie. W efekcie kwestionowanych zachowań Spółki po stronie konsumentów mogą powstać negatywne skutki o charakterze finansowym. W efekcie posługiwania się w obrocie spornym postanowieniem zagrożone są również prawne interesy konsumentów. Na podstawie treści umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków konsumenci nie są bowiem w stanie ustalić, jaki termin płatności – zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa – przysługuje im na uregulowanie należności oraz jakie obowiązki ciążą na dostawcy usług, jeżeli chodzi o datę wysłania (doręczenia) faktury. W konsekwencji konsumenci – z uwagi na treść zakwestionowanej regulacji umownej – mogą nie egzekwować od ZIM zachowań, które na profesjonaliście wymuszają przepisy rozporządzenia w sprawie określania taryf oraz mają ograniczoną możliwość dochodzenia swoich praw w przypadku, gdy dostawca nie dochowa określonego przepisami prawa terminu na wysłanie lub dostarczenie rachunku. Zakwestionowane postępowanie Spółki pozbawia konsumentów wiedzy koniecznej do ich prawidłowego, świadomego i czynnego uczestniczenia w rynku, czym przyczyniać się może do osłabienia ich sytuacji, a tym samym naruszać ich interesy rozumiane jako prawo do uzyskania w treści umowy pełnej i zgodnej z obowiązującymi przepisami prawa informacji na temat warunków płatności. Za uprawdopodobnione należy w ocenie organu antymonopolowego uznać również, iż zakwestionowane zachowanie Spółki godzi w interesy konsumentów jako zbiorowości, gdyż skierowane jest do szerokiego ich kręgu. Zachowanie to wymierzone jest we wszystkich 9 rzeczywistych i potencjalnych odbiorców świadczonych przez ZIM usług z zakresu zbiorowego zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków. Zarzucane praktyki są podejmowane w sposób powtarzalny i powszechny, co wynika z samej natury wzorców umów, jakimi posługuje się Spółka. Stosowanie wzorców umownych z założenia oznacza, iż działanie przedsiębiorcy jest ustalone, jednakowe i powtarzalne we wszystkich przypadkach, gdy dany wzór umowy znajduje zastosowanie. W niniejszej sprawie zagrożone są zatem zbiorowe interesy konsumentów korzystających z usług ZIM rozumiane jako prawo do otrzymania w treści umowy zgodnych z prawem informacji, a także interesy faktyczne i ekonomiczne rozumiane jako prawo do regulowania należności w terminach zagwarantowanych przepisami prawa bez narażenia na konieczność ponoszenia konsekwencji finansowych z powodu nieuiszczenia należności w terminie ustalonym przez przedsiębiorcę. Podnieść należy, iż bez znaczenia dla dokonanej oceny zachowania ZIM pozostają kwestie związane z przyjętym trybem doręczania faktur konsumentom. Zgodnie z wyjaśnieniami Spółki dzięki zastosowaniu przenośnych komputerów PDA, wręczenie faktury konsumentowi następuje w większości przypadków bezpośrednio po dokonaniu odczytu wodomierza i wystawieniu faktury. Również pozostała część faktur jest konsumentom wysyłana (pocztą) lub doręczana (za pośrednictwem gońca) w dniu wystawienia Podnieść jednak należy, że deklarowane działania nie mogą skutecznie zastąpić obowiązku określonego w umowie zawartej z konsumentem. Jak bowiem wskazał Sąd Apelacyjny w wyroku z dnia 14 maja 2010r. sygn. akt VI ACa 1095/09, w którym ocenie podlegała praktyka analogiczna do opisanej w niniejszej sprawie, oceny naruszenia zbiorowych interesów konsumentów należy (…) dokonywać również pod kątem możliwości zaistnienia danej praktyki. W okolicznościach rozpatrywanej sprawy, w sytuacji, gdy w umowie brak jest gwarancji doręczenia lub wysłania faktury w odpowiednim czasie wynikającym z przepisów prawa, to konsumenta obciążać będą konsekwencje możliwych uchybień w przedmiocie terminu doręczenia (wysłania) faktury powstałe z przyczyn leżących po stronie ZIM. W tym stanie rzeczy stwierdzić należy, iż spełnione zostały wszystkie przesłanki konieczne do uprawdopodobnienia, że doszło do naruszenia zakazu określonego w art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zobowiązanie przedsiębiorcy do podjęcia lub zaniechania określonych działań zmierzających do zapobieżenia naruszeniom art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy antymonopolowej, warunkiem wydania wskazanej w tym przepisie decyzji, jest – oprócz uprawdopodobnienia naruszenia zakazu, o jakim mowa w art. 24 tej ustawy – zobowiązanie się przez przedsiębiorcę do podjęcia lub zaniechania określonych działań zmierzających do zapobieżenia tym naruszeniom. W ocenie organu antymonopolowego w okolicznościach rozpoznawanej sprawy warunek powyższy został spełniony. W toku przeprowadzonego postępowania ZIM w piśmie z dnia 21.03.2011r. L.dz. 2428/2011/GK zadeklarował wprowadzenie do stosowania nowego wzorca umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków uwzględniającego zarzut postawiony w niniejszym postępowaniu, którego projekt został załączony do ww. pisma (dowód: karty nr 45, 53-58). Zmodyfikowany wzorzec nie zawiera w swej treści postanowienia będącego przedmiotem postawionego w niniejszej sprawie zarzutu, stanowiącego, iż odbiorca dokonuje płatności za pobrane usługi w terminie określonym w fakturze, który nie może być krótszy niż 14 dni od daty jej wystawienia. Zostało ono zastąpione postanowieniem w brzmieniu: Odbiorca usług dokonuje zapłaty za dostarczoną wodę lub odprowadzone ścieki w terminie określonym w fakturze, który nie może być krótszy niż 14 dni od daty jej wysłania lub dostarczenia w inny 10 sposób. Postanowienie to pozostaje w zgodzie z § 17 ust. 1 rozporządzenia w sprawie określania taryf. Jednocześnie Spółka zobowiązała się do przeprowadzenia z wykorzystaniem ww. wzorca wymiany wstecz umów o dostawę wody i odprowadzanie ścieków zawartych z wykorzystaniem wzorców poprzednio obowiązujących. Jako termin końcowy przeprowadzenia tych czynności Spółka określiła dzień 31 grudnia 2011 r. Organ antymonopolowy nie ma wątpliwości, iż działania objęte złożonym przez ZIM zobowiązaniem zmierzają do zapobieżenia naruszeniu art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Realizacja działań, do których Spółka zobowiązała się w trakcie postępowania, doprowadzi bowiem do pełnego wyeliminowania z obrotu konsumenckiego zarzucanych Spółce naruszeń dotyczących treści wzorców umów dostawę wody i odprowadzanie ścieków. W związku z powyższym organ antymonopolowy postanowił skorzystać z instrumentu przewidzianego w art. 28 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów i nałożyć na Spółkę obowiązek wykonania przyjętych przez nią w toku postępowania zobowiązań. Jako termin ich wykonania określono – zgodnie z art. 28 ust. 2 ww. ustawy – dzień 31 grudnia 2011r. aprobując w tym zakresie przedstawioną przez przedsiębiorcę propozycję, która w ocenie organu antymonopolowego jest adekwatna do liczby konsumentów ([…]), którzy objęci będą przedmiotową wymianą. Organ antymonopolowy uznał zatem, iż jako że przedsiębiorca przejawił inicjatywę mającą na celu eliminację działań powodujących naruszenie prawa, celowa i uzasadniona jest akceptacja jego propozycji, z której wynika zamiar stosowania przy zawieraniu umów z konsumentami nowych wzorców umownych, jak również zamiar zmiany wszystkich zawartych z konsumentami umów o treści zakwestionowanej w ramach postawionego zarzutu. Stąd należało orzec jak w punkcie I sentencji niniejszej decyzji. II. Stosownie do art. 28 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, w decyzji, o jakiej mowa w ust. 1, organ antymonopolowy nakłada na przedsiębiorcę obowiązek składania w wyznaczonym terminie informacji o stopniu realizacji zobowiązań. Zgodnie z tym przepisem Zakład Inżynierii Miejskiej Sp. z o.o. z siedzibą w Mikołowie został zobowiązany do złożenia do dnia 20 stycznia 2012 r. sprawozdania o stopniu realizacji przyjętego przez ww. Spółkę w toku postępowania zobowiązania do podjęcia działań zmierzających do zapobieżenia zarzucanemu naruszeniu art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Organ antymonopolowy uznał, iż sprawozdanie, o jakim mowa powyżej powinno obejmować: 1. Informację na temat liczby dotychczasowych odbiorców – konsumentów, którym do dnia 31 grudnia 2011 r. dostarczono, celem zaakceptowania, umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków sporządzone według wzorca załączonego do pisma z dnia 21.03.2011r. L.dz. 2428/2011/GK wraz z kopiami 3 przykładowych, podpisanych obustronnie umów; 2. Informację na temat liczby dotychczasowych odbiorców – konsumentów, którym do dnia 31 grudnia 2011 r. nie dostarczono w celu zaakceptowania umów o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków sporządzonych według wzorca załączonego do pisma z dnia 21.03.2011r. L.dz. 2428/2011/GK wraz wyjaśnieniem, czym spowodowany jest taki stan rzeczy; 3. Informację na temat liczby umów o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków zawartych do dnia do dnia 31 grudnia 2011 r. z nowymi odbiorcami – konsumentami z wykorzystaniem wzorca załączonego do pisma z dnia 21.03.2011r. L.dz. 2428/2011/GK wraz z kopiami 3 przykładowych umów, o ile umowy takie zostaną zawarte. 11 Zdaniem organu antymonopolowego powyższe informacje i dokumenty są wystarczające do oceny, czy przedsiębiorca wykonał nałożone niniejszą decyzją obowiązki. W związku z tym orzeczono jak w pkt II sentencji niniejszej decyzji. Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 28 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) – od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od daty jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Katowicach. Dyrektor Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Katowicach Maciej Fragsztajn