RPZ-30/2013

1 Poznań, dnia 7 października 2013r. RPZ-61/27/13/KB/JM DECYZJA nr RPZ 30/2013 Stosownie do art. 33 ust. 6 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. nr 50 poz. 331 ze zm.), po przeprowadzeniu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, wszczętego z urzędu wobec Wyższej Szkoły Bezpieczeństwa w Poznaniu - w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów I. na podstawie art. 27 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów uznaje się za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów , określoną w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ww. ustawy, stosowanie przez Wyższą Szkołę Bezpieczeństwa w Poznaniu we wzorcu umownym o nazwie: Regulamin opłat za studia postanowień, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego, o treści: 1. „Opłata rekrutacyjna nie podlega zwrotowi” (§ 2 pkt 3) 2. „Dokonane wpłaty nie podlegają zwrotowi” (§ 8 pkt 6) i stwierdza się zaniechanie jej stosowania z dniem 30 września 2013r. II. na podstawie art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, w związku z naruszeniem zakazu, o którym mowa w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ww. ustawy, nakłada się na Wyższą Szkołę Bezpieczeństwa w Poznaniu karę pieniężną w wysokości 9.922 zł (słownie: dziewięć tysięcy dziewięćset dwadzieścia dwa zł), płatną do budżetu państwa. Uzasadnienie W związku z otrzymaną skargą konsumencką Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów- Delegatura w Poznaniu (dalej: Prezes Urzędu) wszczął z urzędu postępowanie wyjaśniające mające na celu wstępne ustalenie, czy działania Wyższej Szkoły Bezpieczeństwa w Poznaniu (dalej: WSB) naruszają przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, uzasadniające wszczęcie postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. W toku postępowania Prezes Urzędu przeanalizował wzorce umowne, które WSB wykorzystuje świadcząc usługi edukacyjne. Prezes Urzędu ustalił, że w Regulaminie opłat za studia zamieszczono postanowienia, które mogą być tożsame z postanowieniami PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA UOKiK W POZNANIU ul. Zielona 8, 61-851 Poznań Tel. (61) 852-15-17, 852-77-50, Fax (61) 851-86-44 E-mail: poznan@uokik.gov.pl 2 uznanymi przez Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (dalej: SOKiK) za niedozwolone i wpisanymi do rejestru niedozwolonych postanowień umownych. Ocena tych postanowień dała podstawę do wszczęcia przeciwko WSB, postanowieniem z dnia 14 maja 2013r., postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, w związku z podejrzeniem stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, określonej w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, polegającej na stosowaniu w Regulaminie opłat za studia postanowień, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego, o treści: 1. „Opłata rekrutacyjna nie podlega zwrotowi” (§ 2 pkt 3) 2. „Dokonane wpłaty nie podlegają zwrotowi” (§ 8 pkt 6) WSB, zawiadomiona o wszczęciu postępowania administracyjnego, uznała, że postawiony jej zarzut jest bezpodstawny. W zakresie pierwszego z postanowień WSB podniosła m.in., że jest podmiotem prywatnym, działającym na rynku jako przedsiębiorca, który opłatę rekrutacyjną pobiera za wykonaną pracę związaną z przyjęciem na studia. WSB wyjaśniła, że w praktyce opłata rekrutacyjna jest przyjmowana wraz ze złożeniem dokumentów na studia i podpisaniem umowy o świadczenie usług edukacyjnych. W przypadku złożenia przez studenta wymaganych dokumentów i zweryfikowania ich przez uprawnioną osobę, student zostaje przyjęty na studia, podpisuje umowę o świadczenie usług i wnosi opłatę rekrutacyjną. Opłata ta jest więc pobierana za czynności związane z rekrutacją. WSB podkreśliła, że nie ma okresu przejściowego pomiędzy wniesieniem opłaty a wynikami rekrutacji, w związku z tym fizycznie nie ma takiej możliwości, aby uczelnia ze swej strony nie spełniła świadczenia wzajemnego. WSB zaznaczyła również, że niezwracanie opłaty rekrutacyjnej po przeprowadzeniu rekrutacji jest powszechnie stosowaną praktyką szkół wyższych. Dotyczy to zwłaszcza przypadku przyjęcia danej osoby na studia, o czym jej studenci dowiadują się od razu przy złożeniu dokumentów. WSB stwierdziła, że podobna sytuacja występuje w odniesieniu do drugiej z zakwestionowanych klauzul. Jak wskazała, w żadnym wypadku nie pobiera opłaty za świadczenie, które może nie zostać spełnione. Opłaty, do których odnosi się ta klauzula są wymienione enumeratywnie w § 5- § 7 Regulaminu. Są to opłaty za wykonanie danych czynności administracyjnych, wydanie stosownych dokumentów czy wydanie decyzji administracyjnej. WSB podniosła, że działając jako przedsiębiorca za pracę wykonaną z daną czynnością administracyjną, wydaniem dokumentu lub decyzji, wiąże pewne koszty. W tym przypadku chodzi więc o opłaty za konkretne świadczenia z jej strony, które są w sposób rzetelny wykonywane natychmiast po wniesieniu opłaty. Dlatego też, zdaniem WSB, ww. postanowienia nie naruszają interesu konsumenta, którego prawa nie zmieniłyby się w przypadku ich braku. WSB szczegółowo przedstawiła ponadto zasady dokonania abstrakcyjnej kontroli wzorca umowy oraz przesłanki, które decydują o abuzywności postanowienia w świetle art. 385 1 § 1 Kodeksu cywilnego. Wyraziła przy tym opinię, że nie sposób uznać, jakoby klauzule, które zostały wymienione w postanowieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów spełniały ww. przesłanki. WSB zaznaczyła też, że zakwestionowane postanowienia nie są objęte katalogiem klauzul wymienionych w art. 385 3 Kodeksu cywilnego i nie występują w rejestrze postanowień wzorców umowy prowadzonym na podstawie art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego. W podsumowaniu swojego stanowiska WSB podkreśliła, że zakwestionowane postanowienia były przepisami nie funkcjonującymi w praktyce , a każda opłata miała od razu odzwierciedlenie w postaci spełnionego przez nią świadczenia. Nigdy nie zaistniała ponadto 3 sytuacja, w której powołała się na te postanowienia. WSB poinformowała jednocześnie, że z powodu rozbieżności zdań w ocenie ww. postanowień, jak i okoliczności uznania ich w świetle złożonych wyjaśnień za de facto „martwe” w praktyce, zdecydowała się usunąć te postanowienia z Regulaminu opłat za studia. W odpowiedzi na wezwanie Prezesa Urzędu, WSB wskazała, że zmieniony Regulamin opłat za studia, z którego usunęła zakwestionowane postanowienia, obowiązuje od nowego roku akademickiego, tj. od dnia 1 października 2013r. Zdaniem WSB, fakt ten powoduje, że nie narusza od tej daty zbiorowych interesów konsumentów. Na potwierdzenie przekazanych informacji WSB przedłożyła Regulamin opłat za studia w roku akademickim 2013/2014 wraz z zarządzeniem Rektora WSB z dnia 28 maja 2013r. w sprawie wprowadzenia w życie tego dokumentu. Prezes Urzędu ustalił, co następuje: Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa w Poznaniu jest niepubliczną uczelnią zawodową wpisaną do rejestru uczelni niepublicznych i związków uczelni niepublicznych prowadzonego przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nr 316. WSB prowadzi działalność edukacyjną na poziomie studiów pierwszego i drugiego stopnia na kierunkach bezpieczeństwo narodowe i pedagogika oraz na poziomie pierwszego stopnia na kierunkach: bezpieczeństwo wewnętrzne, bezpieczeństwo zdrowotne, historia i zarządzanie- w Poznaniu, Gdańsku i Gliwicach (dowód : odpis z rejestru uczelni niepublicznych i związków uczelni niepublicznych- k. 215 akt). Świadcząc usługi edukacyjne WSB wykorzystuje w obrocie konsumenckim wzorzec umowy o nazwie: „umowa o warunkach odpłatności za studia w Wyższej Szkole Bezpieczeństwa”, którego integralną część stanowi m.in. Regulamin opłat za studia. We wzorcu tym określono wysokość i zasady uiszczenia opłat za świadczone przez WSB usługi edukacyjne. Zgodnie z § 1 pkt 2 Regulaminu, na płatności pobierane od kandydatów na studentów oraz studentów składają się opłaty: rekrutacyjna, czesnego, administracyjne i inne (dowód : wzorzec umowy o warunkach odpłatności za studia w Wyższej Szkole Bezpieczeństwa i Regulamin opłat za studia, załączone do pisma WSB z dnia z 15 listopada 2012r.- k. 27 i 33- 37 akt). W Regulaminie tym zamieszczono postanowienia o treści: „Opłata rekrutacyjna nie podlega zwrotowi” oraz „Dokonane wpłaty nie podlegają zwrotowi” (dowód: § 2 pkt 3 i § 8 pkt 6 Regulaminu opłat za studia- k. 33- 37 akt). W toku postępowania WSB poinformowała o usunięciu ww. postanowień z nowego Regulaminu opłat za studia obowiązującego w roku akademickim 2013/2014 (dowód : pisma WSB z dnia: 28 maja i 2 sierpnia 2013r.- k. 199- 203 i 206 akt). Jak ustalono, w nowym Regulaminie opłat za studia, obowiązującym od dnia 1 października 2013r., postanowienia te nie występują (dowód : Regulamin opłat za studia w roku akademickim 2013/2014 załączony do pisma Spółki z dnia 2 sierpnia 2013r.- k. 208- 212 akt, zarządzenie Rektora WSB z dnia 28 maja 2013r. w sprawie wprowadzenia w życie ww. Regulaminu- k. 207 akt). Prezes Urzędu zważył, co następuje: I. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, ochrona interesów przedsiębiorców i konsumentów podejmowana w ramach działań Prezesa Urzędu jest prowadzona w interesie publicznym. Ingerencja Prezesa Urzędu ma na celu ochronę interesów zbiorowości, a nie wprost poszczególnych, indywidualnych uczestników rynku. 4 Naruszenie interesu publicznego stanowi bezwzględny warunek uznania kompetencji Prezesa Urzędu do rozstrzygnięcia określonej sprawy. Interes publiczny zostaje naruszony wówczas, gdy działania przedsiębiorcy godzą w interesy ogólnospołeczne i dotykają szerokiego kręgu uczestników rynku, zaburzając jego prawidłowe funkcjonowanie. W opinii Prezesa Urzędu, rozpatrywana sprawa ma charakter publicznoprawny. Wiąże się z ochroną interesu wszystkich konsumentów, którzy zawarli lub mogli zawrzeć z WSB umowę o świadczenie usług edukacyjnych. Działania WSB nie dotyczą więc interesów poszczególnych osób, których sprawy miałyby charakter jednostkowy, indywidualny i nie dający się porównać z innymi, ale kręgu konsumentów- jej obecnych i przyszłych kontrahentów, których sytuacja jest identyczna i wynika z posługiwania się przez WSB wzorcami umów. Naruszenie interesu publicznoprawnego przejawia się tym samym w naruszeniu zbiorowego interesu konsumentów. W niniejszej sprawie istnieje zatem możliwość poddania zachowania WSB dalszej ocenie pod kątem stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Ocenę tę poprzedzić należy stwierdzeniem, że WSB jest przedsiębiorcą w rozumieniu art. 4 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Stosownie do art. 4 pkt 1a tej ustawy, ilekroć w ustawie jest mowa o przedsiębiorcy, rozumie się przez to przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej, a także osobę fizyczną, osobę prawną, a także jednostkę organizacyjną niemającą osobowości prawnej, której ustawa przyznaje zdolność prawną, organizującą lub świadczącą usługi o charakterze użyteczności publicznej, które nie są działalnością gospodarczą w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej. Art. 12 ustawy z dnia 27 lipca 2005r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. z 2012r. poz. 572 ze zm.) stanowi, że uczelnia ma osobowość prawną. Art. 13 pkt 1 ww. ustawy wskazuje, że podstawowymi zadaniami uczelni jest kształcenie studentów w celu zdobywania i uzupełniania wiedzy oraz umiejętności niezbędnych w pracy zawodowej. W wyroku z dnia 6 lipca 2007r. sygn. akt VI ACa 295/2007 Sąd Apelacyjny w Warszawie wywiódł, że niepubliczna szkoła wyższa świadcząca odpłatnie usługi edukacyjne ma status przedsiębiorcy i nie stoi powyższemu na przeszkodzie przepis art. 106 Prawa o szkolnictwie wyższym przewidujący, że prowadzenie przez uczelnię działalności dydaktycznej, naukowej, badawczej, doświadczalnej, artystycznej, sportowej, diagnostycznej, rehabilitacyjnej lub leczniczej nie stanowi działalności gospodarczej w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 2 lipca 2004r. o swobodzie działalności gospodarczej. Sąd Apelacyjny wskazał, że za przedsiębiorcę w rozumieniu ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów uważa się nie tylko przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej (pojęcie przedsiębiorcy w wąskim słowa znaczeniu), ale także m.in. osobę prawną organizującą lub świadczącą usługi o charakterze użyteczności publicznej, które nie są działalnością gospodarczą w rozumieniu przepisów ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, do której to szeroko rozumianej kategorii przedsiębiorców zaliczyć należy uczelnię niepubliczną. Niepubliczna szkoła wyższa organizuje i świadczy usługi edukacyjne, które ze względu na ich charakter i przydatność ukierunkowane są na zaspokajanie potrzeb społeczeństwa w zakresie edukacji. Są to więc, w ocenie Sądu Apelacyjnego, usługi o charakterze użyteczności publicznej (…). Niepubliczna szkoła wyższa prowadzi działalność w zakresie organizowania i świadczenia usług edukacyjnych odpłatnie, systematycznie, we własnym imieniu, na rachunek uczelni jako odrębnej osoby prawnej, zawodowo, w sposób zorganizowany i ciągły, przez uprawnionych pracowników uczelni, profesjonalnie, działalność ta podporządkowana jest regułom opłacalności i racjonalnego gospodarowania, co łącznie czyni szkołę uczestnikiem obrotu gospodarczego w określonym przedmiotowo zakresie. Także SOKiK we wcześniejszym wyroku z dnia 5 lutego 2003r. sygn. akt XVII Ama 36/02 stwierdził, że usługi edukacyjne o charakterze zarobkowym świadczone przez szkołę wyższą są działalnością o charakterze użyteczności publicznej, a podmiot świadczący te usługi jest przedsiębiorcą w rozumieniu art. 4 pkt 1 a ustawy o ochronie konkurencji i 5 konsumentów (tak również uchwała Sądu Najwyższego z dnia 3 lipca 2003r. sygn. akt III CZP 38/03, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2004r. sygn. akt III SK 22/04, wyroki SOKiK z dnia: 28 września 2005r. sygn. akt XVII Amc 18/05 i 12 grudnia 2005r. sygn. akt XVII Amc 80/2004.). Skoro WSB jest niepubliczną szkołą wyższą organizującą i świadczącą usługi edukacyjne na zasadzie odpłatności, które są usługami o charakterze użyteczności publicznej uznać należy, że posiada status przedsiębiorcy na gruncie przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zgodnie z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Art. 24 ust. 2 pkt 1 ww. ustawy przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie godzące w nie bezprawne działania przedsiębiorcy, w szczególności stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego. Stwierdzenie tej praktyki wymaga spełnienia dwóch przesłanek: bezprawności działania przedsiębiorcy i naruszenia zbiorowego interesu konsumentów. Bezprawność zarzuconej WSB praktyki wynika z tożsamości stosowanych przez nią postanowień wzorca umowy z postanowieniami wpisanymi do rejestru niedozwolonych postanowień umownych. W świetle utrwalonego orzecznictwa sądowego Prezes Urzędu może stwierdzić stosowanie praktyki określonej w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów również w odniesieniu do przedsiębiorcy, który nie był stroną postępowania sądowego zakończonego wpisaniem danej klauzuli do rejestru niedozwolonych postanowień umownych. Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 2 grudnia 2005r. sygn. akt VI ACa 760/05 podkreślił, że praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów jest posługiwanie się postanowieniem wpisanym do rejestru w oderwaniu od zagadnienia, czy wpis do rejestru powstał w związku ze stosowaniem wzorca umowy przez podmiot, co do którego bada się stosowanie praktyki. Jak wskazał Sąd Apelacyjny, naruszenie interesów konsumentów może nastąpić w wyniku działań podmiotów, które stosują klauzule abuzywne już wpisane do rejestru, przy czym wpis taki związany był z działaniami innych przedsiębiorców. Z kolei w wyroku z dnia 25 maja 2005r. sygn. akt XVII Ama 46/04 SOKiK wyraził pogląd, że dla uznania określonej klauzuli za niedozwolone postanowienie umowne wystarczy stwierdzenie, że mieści się ona w hipotezie klauzuli wpisanej do rejestru i nie jest konieczna literalna zgodność porównywanych klauzul. Czynnikiem przesądzającym o podobieństwie klauzul powinien być bowiem zamiar, cel, jakiemu ma służyć kwestionowane postanowienie. Jeśli cel utworzenia spornej klauzuli odpowiada celowi sformułowania klauzuli uznanej za niedozwoloną, oba zapisy można uznać za tożsame. Przedstawione powyżej orzecznictwo potwierdza uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2006r. sygn. akt III SZP 3/2006, w której uznano, że stosowanie postanowień wzorców umów o treści tożsamej z treścią postanowień uznanych za niedozwolone prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Warszawie- Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów i wpisanych do rejestru, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego, może być uznane w stosunku do innego przedsiębiorcy za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów w rozumieniu art. 23a (w obowiązującej obecnie ustawie z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów praktyka naruszająca zbiorowe interesy konsumentów uregulowana została w art. 24). Odwołując się do argumentów o charakterze celowościowym oraz kierując się potrzebą zapewnienia skuteczności tego przepisu, Sąd Najwyższy podkreślił, że praktyka naruszająca zbiorowe interesy konsumentów obejmuje również 6 przypadki wprowadzenia jedynie zmian kosmetycznych, polegających na przestawieniu szyku wyrazów lub zastąpieniu jednych wyrazów innymi, jeżeli tylko wykładnia postanowienia pozwoli stwierdzić, że jego treść mieści się w hipotezie zakazanej klauzuli. Stosowanie klauzuli o zbliżonej treści do klauzuli wpisanej do rejestru, która wywołuje takie same skutki godzi przecież tak samo w interesy konsumentów, jak stosowanie klauzuli identycznej co wpisana do rejestru. (…) Możliwość uznania zachowania przedsiębiorcy, polegającego na stosowaniu postanowień wzorców umownych, które nie mają identycznego brzmienia jak postanowienia wpisane do rejestru, za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, w sposób istotny zwiększa skuteczność obu instytucji (tj. niedozwolonych postanowień umownych oraz praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumenta), zniechęcając przedsiębiorców do obchodzenia wpisów dokonanych w rejestrze niedozwolonych postanowień. Nie jest więc konieczna dokładna, literalna zbieżność klauzuli wpisanej do rejestru i klauzuli z nią porównywanej. Niedozwolone będą również takie postanowienia wzorców umów, które mieszczą się w hipotezie klauzuli wpisanej do rejestru, których treść zostanie ustalona w oparciu o dokonaną wykładnię. W prowadzonym postępowaniu administracyjnym Prezes Urzędu uznał za niedozwolone postanowienia § 2 pkt 3 i § 8 pkt 6 Regulaminu opłat za studia WSB, które wskazują na całkowicie bezzwrotny charakter opłat wnoszonych przez konsumenta na rzecz WSB. Pierwsze z tych postanowień przewiduje, że „Opłata rekrutacyjna nie podlega zwrotowi”. Zgodnie z drugim postanowieniem, „Dokonane wpłaty nie podlegają zwrotowi”. Wyrokiem z dnia 3 kwietnia 2006r. sygn. akt XVII Amc 19/05, SOKiK orzekł, że niedozwolone jest postanowienie o treści: Opłaty w postaci wpisowego oraz czesne nie podlegają zwrotowi. Postanowienie to zostało następnie wpisane w pozycji 1297 rejestru niedozwolonych postanowień umownych. Na podstawie wyroku z dnia 9 czerwca 2003r. sygn. akt XVII Amc 44/02 SOKiK uznał z kolei za niedozwolone postanowienie o treści: Wpłacona w momencie zapisu kwota 150 zł jest przeznaczona na pokrycie kosztów administracyjnych i dystrybucyjnych i nie podlega zwrotowi w przypadku rezygnacji (pozycja 426 rejestru). Zasadę bezzwrotności opłat wnoszonych przez konsumentów na rzecz szkoły SOKiK zakwestionował także w wyroku z dnia 16 grudnia 2004r. sygn. akt XVII Amc 19/04 uznając za niedozwolone postanowienia o treści: Wszelkie wniesione przez kursanta opłaty nie podlegają zwrotowi (pozycja 392 rejestru) oraz Wpłaty dokonane przez słuchacza nie podlegają zwrotowi (pozycja 393 rejestru). Jak wynika z powołanych wyroków, podstawę abuzywności ww. postanowień stanowi art. 385 3 pkt 12 i 13 Kodeksu cywilnego. SOKiK uznał, że postanowienia te wyłączają obowiązek zwrotu konsumentowi uiszczonej zapłaty za świadczenie nie spełnione w całości lub części, jeżeli konsument rezygnuje z zawarcia umowy lub jej wykonania oraz przewidują utratę prawa żądania zwrotu świadczenia konsumenta spełnionego wcześniej niż świadczenie kontrahenta, gdy strony wypowiadają, rozwiązują lub odstępują od umowy. W uzasadnieniu wyroku z dnia 3 kwietnia 2006r. sygn. akt XVII Amc 19/05 SOKiK zwrócił uwagę, że tego rodzaju klauzule jednoznacznie i bezwarunkowo stanowią, że przedsiębiorca nie ma obowiązku zwrotu wpisowego w żadnym wypadku, w tym w szczególności w przypadku rezygnacji konsumenta z zawarcia lub wykonania umowy, a także odstąpienia od umowy lub jej rozwiązania. SOKiK podkreślił, że klauzula tej treści nie zawiera w tym zakresie żadnych wyjątków. Uzasadniając wyrok z dnia 16 grudnia 2004r. sygn. akt XVII Amc 19/04 SOKiK wskazał dodatkowo, że niezwracanie stronie umowy ceny, pomimo niekorzystania z przedmiotu umowy, jest sprzeczne z dobrymi obyczajami oraz rażąco narusza interesy konsumenta w rozumieniu art. 385 1 § 1 Kodeksu cywilnego. SOKiK stwierdził, że brak możliwości otrzymania zwrotu wpłaconych środków w całości, pomimo rezygnacji konsumenta przed rozpoczęciem wykonywania umowy, tj. przed rozpoczęciem zajęć, jest nieadekwatny do ochrony kupca przed pochopnością decyzji i działań 7 konsumenta. SOKiK podzielił argumentację powoda- Prezesa Urzędu, że klauzule te mogą naruszać zasady współżycia takie jak: zaufanie, życzliwość i uczciwość oraz kolidować z dobrymi obyczajami kupieckimi, które nie przewidują zachowań takich jak nadmierna chęć zysku czy wyzysk. Zdaniem Prezesa Urzędu, postanowienia zamieszczone we wzorcu umownym WSB są tożsame ze wskazanymi wyżej klauzulami niedozwolonymi. Podobnie jak ww. klauzule, postanowienia te bezwarunkowo i w każdej sytuacji wyłączają obowiązek zwrotu konsumentowi uiszczonych przez niego opłat. Na mocy tych postanowień WSB może więc odmówić rozliczenia opłat przysługujących jej za świadczenia, których w związku z rezygnacją konsumenta nie wykonała bądź nie będzie wykonywać. Niezależnie zatem od czasu i przyczyn rezygnacji konsumenta z zawarcia lub wykonania umowy, konsument będzie zawsze zobowiązany do pokrycia pełnych opłat na rzecz WSB. W opinii Prezesa Urzędu, pomimo różnic w treści, uzasadnione jest stwierdzenie, że postanowienia te wywołują tożsame skutki prawne, jak ww. klauzule niedozwolone. Należy zauważyć, że pomimo użycia zwrotu „opłata rekrutacyjna” w pkt 3 § 2 charakter tej opłaty jest taki sam, jak opłaty wpisowej, o której mowa w przytoczonej klauzuli z rejestru. Jak wynika z wyjaśnień WSB, jest to opłata za czynności dokonywane w procesie rekrutacji, a więc w procesie zainicjowanym złożeniem dokumentów przez studenta. Na ocenę tego postanowienia nie ma przy tym wpływu fakt, że WSB pobiera opłatę rekrutacyjną wraz ze złożeniem dokumentów przez studenta. Proces rekrutacji nie kończy się bowiem i nie polega tylko na przyjęciu dokumentów od kandydata na studenta. Zgodnie z obowiązującym w WSB Regulaminem studiów, o przyjęcie w poczet studentów WSB może ubiegać się każdy, kto spełnia wymagania określone w Statucie WSB i posiada świadectwo dojrzałości- w przypadku ubiegania się o przyjęcie na studia pierwszego stopnia bądź tytuł magistra, licencjata, inżyniera lub równorzędny- w przypadku ubiegania się o przyjęcie na studia drugiego stopnia. Warunki i tryb rekrutacji określa Rektor WSB w uchwale, którą podaje do publicznej wiadomości nie później niż do dnia 31 maja roku poprzedzającego rok akademicki. Regulamin studiów przewiduje ponadto, że kandydat otrzymuje decyzję o przyjęciu na studia w terminie 14 dni od dnia zakończenia rekrutacji. Wbrew twierdzeniom WSB, nie można zatem wykluczyć, że WSB otrzyma opłatę rekrutacyjną w pełnej wysokości, pomimo niewykonania świadczenia wzajemnego. Z taką sytuacją możemy mieć do czynienia np. w przypadku, gdy konsument zrezygnuje z podjęcia nauki w WSB na początkowym etapie rekrutacji. Zajmując stanowisko w sprawie WSB podniosła również, że opłaty, do których odnosi się pkt 6 § 8, są związane z wykonaniem czynności administracyjnych, wymienionych enumeratywnie w § 5- § 7 Regulaminu. WSB podkreśliła, że działając jako przedsiębiorca za pracę wykonaną z daną czynnością administracyjną, wydaniem dokumentu lub decyzji, wiąże pewne koszty. Zdaniem Prezesa Urzędu, treść ww. postanowienia oraz jego ujęcie w strukturze Regulaminu opłat za studia nie dają podstaw do przyjęcia, że dotyczy tylko i wyłącznie opłat wymienionych w § 5- § 7 Regulaminu, a więc np. opłat za dodatkowe czynności administracyjne (m.in. związane z procesem dyplomowania po terminie zasadniczym, ze zmianą kierunku studiów) bądź opłat za wydanie dokumentów. Zakwestionowane postanowienie zostało zamieszczone w § 8 o nazwie: „Postanowienia końcowe”. Ta część Regulaminu obejmuje postanowienia, które określają zasady wnoszenia opłat i skutki wynikające dla studenta z ich nieuiszczenia zgodnie z umową. Warto zauważyć, że jeżeli dla konkretnych opłat obowiązują szczególne regulacje, jest to wyraźnie wskazane w treści postanowienia (np. do opłat z § 5- § 7 odnosi się pkt 1 § 8, do czesnego- pkt 5 § 8). W przypadku natomiast, gdy postanowienia dotyczą wszystkich opłat przewidzianych w 8 Regulaminie, używa się w nich oznaczenia „opłaty”. W ocenie Prezesa Urzędu, nie może budzić wątpliwości, że treść pkt 6 § 8 ma charakter ogólny i odnosi się do wszystkich dokonywanych przez studenta „wpłat”, niezależnie od ich rodzaju i charakteru. Pojęcie to można zatem odnieść nie tylko do opłat wskazanych w § 5- § 7, ale również do czesnego (§ 3) czy też opłat za dodatkowe przedsięwzięcia dydaktyczne (§ 4). W związku z tym nie ma podstaw do przyjęcia wykładni WSB i uznania, że zakres zastosowania tego postanowienia ograniczony jest tylko do opłat wymienionych w § 5- § 7 ww. Regulaminu. Należy podkreślić, że bezprawności działań WSB nie wyłącza fakt niezwracania opłat rekrutacyjnych przez inne niepubliczne szkoły wyższe, co WSB uznaje za powszechnie stosowaną praktykę. Ewentualne naruszenie przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów przez innych przedsiębiorców nie może być podstawą do łagodniejszej oceny zachowania WSB. Argument ten nie zasługuje na uwzględnienie także i z tego względu, że WSB jest niepubliczną szkołą wyższą o wieloletnim doświadczeniu na rynku usług edukacyjnych, a klauzule kwestionujące zasady ponoszenia opłat przez konsumentów były wielokrotnie uznawane za niedozwolone przez SOKiK i od wielu lat figurują w rejestrze niedozwolonych postanowień umownych. Tej treści klauzule nie regulują poza tym zagadnień o szczególnym charakterze, mających wyjątkowe zastosowanie, które mogłyby wywoływać ewentualne wątpliwości WSB, ale kwestie o podstawowym znaczeniu dla umowy o świadczenie usług edukacyjnych. Nie można też pominąć, że prowadzony przez Prezesa Urzędu rejestr niedozwolonych postanowień umownych jest jawny. Oznacza to, że każdy przedsiębiorca, nie tylko ten przeciwko któremu Prezes Urzędu wszczął postępowania administracyjne, ma możliwość zweryfikowania, czy wykorzystywane przez niego w obrocie konsumenckim postanowienia wzorców umów mieszczą się w hipotezach postanowień figurujących w rejestrze niedozwolonych postanowień umownych. Powyżej wskazano, że dla spełnienia przesłanek praktyki określonej w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów niezbędne jest ponadto wykazanie, że bezprawne działanie przedsiębiorcy godzi w zbiorowy interes konsumentów. W uzasadnieniu wyroku z dnia 10 kwietnia 2008r. sygn. akt III SK 27/07 Sąd Najwyższy wyjaśnił, że gramatyczna wykładnia pojęcia „zbiorowy interes konsumentów” prowadzi do wniosku, że chodzi o zachowanie przedsiębiorcy, które godzi w interesy grupy osób stanowiących określony zbiór. Rezultaty tej wykładni modyfikuje zastrzeżenie, że nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma interesów indywidualnych. Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że przy konstruowaniu pojęcia „zbiorowy interes konsumentów” nie można opierać się tylko i wyłącznie na tym, czy oceniana praktyka skierowana jest do nieoznaczonego z góry kręgu podmiotów. Zdaniem Sądu, wystarczające powinno być ustalenie, że zachowanie przedsiębiorcy nie jest podejmowane w stosunku do zindywidualizowanych konsumentów, lecz względem członków danej grupy (określonego kręgu podmiotów), wyodrębnionych spośród ogółu konsumentów za pomocą wspólnego dla nich kryterium. Sąd Najwyższy uznał, że praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów jest (...) takie zachowanie przedsiębiorcy, które podejmowane jest w warunkach wskazujących na powtarzalność zachowania w stosunku do indywidualnych konsumentów wchodzących w skład grupy, do której adresowane są zachowania przedsiębiorcy, w taki sposób, że potencjalnie ofiarą takiego zachowania może być każdy konsument będący klientem lub potencjalnym klientem przedsiębiorcy . Interes konsumentów należy rozumieć jako interes prawny (a nie faktyczny), a więc uznany przez ustawodawcę jako zasługujący na ochronę i zabezpieczenie. Pod tym pojęciem należy rozumieć stricte ekonomiczne interesy konsumentów (o wymiarze majątkowym) oraz prawo konsumentów do uczestniczenia w przejrzystych i niezakłóconych przez przedsiębiorcę warunkach rynkowych, zapewniających konsumentom możliwość 9 dokonywania transakcji przy całkowitym zrozumieniu, jaki jest ich rzeczywisty sens ekonomiczny i prawny na etapie przedkontraktowym i w czasie wykonywania umowy. Fakt, że WSB posługuje się w obrocie z konsumentami wzorcami umów powoduje, że skutkami jej działań dotknięty może być nieoznaczony z góry krąg konsumentów, którego nie da się zidentyfikować- wszyscy jej dotychczasowi i przyszli kontrahenci. Zarzucona WSB praktyka ma więc charakter powtarzalny i skierowana jest do osób, które nie są zindywidualizowane. Praktyka WSB narusza ekonomiczne interesy konsumentów. Poprzez wyłączenie możliwości zwrotu wniesionych przez konsumenta opłat, WSB może w istocie obciążyć go w każdej sytuacji opłatami w pełnej wysokości, niezależnie od przyczyn, które spowodowały, że zrezygnował z zawarcia lub wykonania umowy z WSB. Zakwestionowane postanowienia nie wskazują jakichkolwiek okoliczności, których wystąpienie mogłoby skutkować dokonaniem przez WSB zwrotu wniesionych przez konsumenta opłat. Należy jednocześnie zauważyć, że dla stwierdzenia naruszenia zbiorowych interesów konsumentów nie jest konieczne wystąpienie na rynku skutków danej praktyki. Godzenie w zbiorowe interesy konsumentów może polegać zarówno na ich naruszeniu, jak i na zagrożeniu ich naruszenia. Nie jest zatem konieczne, aby którykolwiek z konsumentów został dotknięty skutkami stosowanej przez WSB praktyki. Wystarczająca jest choćby potencjalna możliwość wystąpienia negatywnych skutków praktyki wobec nieograniczonej liczby konsumentów. Niezastosowanie przez WSB ww. postanowień wobec żadnego z dotychczasowych kontrahentów nie wyklucza w konsekwencji stwierdzenia, że naruszony został zbiorowy interes konsumentów. W świetle powyższego, Prezes Urzędu uznał, że w rozpatrywanej sprawie spełnione zostały przesłanki niezbędne do przypisania WSB praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów: wykazana została bezprawność jej działań oraz naruszenie zbiorowego interesu konsumentów. Podstawą rozstrzygnięcia Prezesa Urzędu jest art. 27 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zgodnie z tym przepisem, nie wydaje się decyzji o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i nakazującą zaniechanie jej stosowania, jeżeli przedsiębiorca zaprzestał stosowania praktyki, o której mowa w art. 24. W takim przypadku Prezes Urzędu wydaje decyzję o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdzającą zaniechanie jej stosowania. Ciężar udowodnienia okoliczności zaniechania stosowania zarzucanej praktyki spoczywa, stosownie do art. 27 ust. 3 ustawy, na przedsiębiorcy. Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że WSB zmieniła Regulamin opłat za studia usuwając z niego postanowienia, które zostały zakwestionowane w prowadzonym postępowaniu administracyjnym. Zmieniony w ww. zakresie Regulamin został wprowadzony w życie z dniem 1 października 2013r. i obowiązuje w roku akademickim 2013/2014. Pozwala to na uznanie, że z dniem 30 września 2013r. WSB zaniechała stosowania zarzuconej jej praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. Mając powyższe na uwadze, Prezes Urzędu orzekł jak w pkt I sentencji decyzji. II. Zgodnie z art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, Prezes Urzędu może w drodze decyzji nałożyć na przedsiębiorcę, który choćby nieumyślnie dopuścił się stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów w rozumieniu art. 24 ustawy, karę pieniężną w wysokości nie większej niż 10% przychodu osiągniętego w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok nałożenia kary. Z powołanego przepisu wynika, że kara pieniężna ma charakter fakultatywny. O tym, czy w konkretnej sprawie w odniesieniu do wskazanego przedsiębiorcy zasadne jest 10 nałożenie kary pieniężnej decyduje, w ramach uznania administracyjnego, Prezes Urzędu. Należy zwrócić uwagę, że przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie określają jakichkolwiek przesłanek, od których uzależnione byłoby podjęcie decyzji o nałożeniu kary. Ustawodawca wskazał jedynie w art. 111 ustawy te okoliczności, które Prezes Urzędu winien uwzględnić decydując o wymiarze kary pieniężnej, wymieniając okres, stopień oraz okoliczności naruszenia przepisów ustawy, a także uprzednie naruszenie przepisów ustawy. Biorąc pod uwagę okoliczności sprawy, w szczególności możliwe skutki praktyki dla interesów ekonomicznych konsumentów, Prezes Urzędu uznał za uzasadnione nałożenie na WSB kary pieniężnej. Ocena zgromadzonego materiału dowodowego wskazuje na nieumyślne naruszenie przez WSB przepisów ustawy. Zdaniem Prezesa Urzędu, WSB naruszyła zasady ostrożności w relacjach z konsumentami. Jako profesjonalista WSB ma obowiązek na bieżąco sprawdzać, jakie klauzule zostały wpisane do rejestru niedozwolonych postanowień umownych. Reguły ostrożności wymagają bowiem, aby świadcząc usługi edukacyjne na rzecz konsumentów WSB weryfikowała stosowane postanowienia wzorców umów pod kątem ich ewentualnej tożsamości z klauzulami niedozwolonymi i eliminowała te postanowienia, co do których taka tożsamość zachodzi. W 2012r. WSB uzyskała przychód w wysokości [usunięto] zł. Maksymalna kara pieniężna, która mogłaby zostać nałożona na WSB wynosi [usunięto] zł po zaokrągleniu. Ustalając wysokość kary Prezes Urzędu dokonał w pierwszej kolejności oceny wagi stwierdzonego naruszenia przepisów ustawy, wynikiem której jest określona kwota bazowa. W dalszej kolejności Prezes Urzędu rozważył, czy w sprawie występują okoliczności obciążające i łagodzące oraz jaki powinny mieć wpływ na wysokość kary. Przypisana WSB praktyka polega na stosowaniu postanowień wzorców umów, które wpisane zostały do rejestru niedozwolonych postanowień umownych. Prezes Urzędu uznał, że o szkodliwości ww. praktyki decyduje jej negatywny wpływ na sferę interesów ekonomicznych konsumenta. Bez wątpienia zastosowanie każdego z zakwestionowanych postanowień prowadzi do pozbawienia konsumenta możliwości odzyskania uiszczonych na rzecz WSB opłat, w razie rezygnacji ze studiów (tj. rezygnacji z zawarcia lub wykonania umowy o świadczenie usług edukacyjnych). Bez względu na przyczyny rezygnacji konsumenta, powołując się na każde z tych postanowień WSB może zwolnić się z obowiązku rozliczenia z konsumentem oraz zwrotu opłat za świadczenia, których w związku z jego rezygnacją nie wykonała bądź nie będzie wykonywać. Stopień naruszenia interesów ekonomicznych konsumenta może być więc w tym przypadku znaczny. Ważąc kwotę bazową omawianej praktyki Prezes Urzędu uwzględnił także, że ww. praktyka była stosowana przez WSB przez okres 1 roku. Regulamin, w którym zamieszczono zakwestionowane postanowienia niedozwolone WSB stosowała od dnia 1 października 2012r. W ocenie Prezesa Urzędu, ww. okoliczności przesądzają o ustaleniu kwoty bazowej kary na poziomie [usunięto] % przychodu WSB w 2012r., tj. [usunięto] zł po zaokrągleniu. W dalszym etapie kalkulacji kary Prezes Urzędu rozważył, czy ustalona kwota bazowa powinna podlegać modyfikacjom ze względu na występujące w sprawie okoliczności obciążające bądź łagodzące. W opinii Prezesa Urzędu, w niniejszej sprawie nie występują okoliczności obciążające, które uzasadniałyby zwiększenie ww. kwoty bazowej. Należy w szczególności zauważyć, że WSB nie można przypisać umyślności działania, a więc zamiaru naruszenia przepisów ustawy. Za okoliczność łagodzącą, Prezes Urzędu uznał natomiast zaniechanie stosowania przez WSB praktyki po wszczęciu niniejszego postępowania. Z tego względu 11 Prezes Urzędu postanowił obniżyć kwotę bazową kary o [usunięto] %, do kwoty 9.922 zł po zaokrągleniu. Uwzględniając powyższe, Prezes Urzędu nałożył na WSB karę pieniężną w wysokości 9.922 zł, co stanowi [usunięto] % przychodu WSB w 2012r. oraz [usunięto] % maksymalnego wymiaru kary. Zdaniem Prezesa Urzędu, orzeczona kara jest adekwatna do okresu, stopnia oraz okoliczności naruszenia przez WSB przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Kara ta pełni przede wszystkim funkcję represyjną, stanowiąc sankcję i dolegliwość za naruszenie przepisów ww. ustawy oraz prewencyjną, zapobiegającą ponownemu ich naruszeniu przez WSB. Warto podkreślić także jej walor wychowawczy, odstraszający innych przedsiębiorców świadczących odpłatne usługi edukacyjne przed stosowaniem w przyszłości tego typu praktyk w obrocie z konsumentami. Prezes Urzędu orzekł zatem jak w pkt II sentencji. Zgodnie z art. 112 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, karę pieniężną należy uiścić w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji na konto Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: NBP O/O Warszawa 51101010100078782231000000. Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 28 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego - od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie- Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwóch tygodni od dnia jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów- Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Poznaniu. z upoważnienia Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Dyrektor Delegatury UOKiK w Poznaniu Jarosław Krüger