RWA-39/2013

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW w Warszawie RWA-61-3/13/ZT Warszawa, dn. 30 grudnia 2013 r. DECYZJA Nr RWA- 39/2013 I. Na podstawie art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, z późn. zm.) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy, po przeprowadzeniu z urzędu postępowania w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, – w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznaje się za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów , o której mowa w art. 24 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 24 ust. 1 ww. ustawy, działanie Roberta Potraskiego prowadzącego działalność gospodarczą pod firmą Dział-Bud Robert Potraski w Podgórze, powiat piaseczyński, polegające na stosowaniu we wzorcu umownym „ZLECENIE - UMOWA” postanowień o treści: A. „Przyjmujący zamówienie zastrzega sobie możliwość opóźnienia realizacji wykonania usługi do 21 dni, a ZLECENIODAWCA ma prawo opóźnienia terminu wykonania usługi do 30 dni w uzasadnionych przypadkach.” (ust. 3 wzorca umowy), B. „W wypadku odstąpienia przez Zleceniodawcę od wykonania umowy, kwota przedpłaty gwarancyjnej przepada na rzecz Usługodawcy (Art. 394 kc.)” (ust. 4 wzorca umowy), C. „Wszelkie spory wynikłe na tle zawartej umowy podlegają wyłączności sądu powszechnego dla siedziby firmy przyjmującej zamówienie” (ust. 10 wzorca umowy), które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, z późn. zm.) – i nakazuje się zaniechanie jej stosowania. II. Na podstawie art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, z późn. zm.) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy, po przeprowadzeniu z urzędu postępowania w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, 2 – w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznaje się za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów , o której mowa w art. 24 ust. 2 pkt 3 w zw. z art. 24 ust. 1 ww. ustawy działanie Roberta Potraskiego prowadzącego działalność gospodarczą pod firmą Dział-Bud Robert Potraski w Podgórze, powiat piaseczyński, polegające na nieuwzględnieniu w proponowanych cenach usług wartości podatku od towarów i usług, poprzez umieszczenie w treści wzorca umowy pod nazwą „ZLECENIE - UMOWA” postanowień określających wysokość wynagrodzenia należnego za usługę w kwocie netto, co stanowi nieuczciwą praktykę rynkową, o której mowa w art. 6 ust. 1 i ust. 4 pkt 3 w zw. z art. 4 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz. U. Nr 171, poz. 1206) – i nakazuje się zaniechanie jej stosowania. III. Na podstawie art. 106 ust. 4 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U Nr 50, poz. 331, z późn. zm.), stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy, po przeprowadzeniu z urzędu postępowania w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, – w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów , nakłada się na Roberta Potraskiego prowadzącego działalność gospodarczą pod firmą Dział-Bud Robert Potraski w Podgórze, powiat piaseczyński, karę pieniężną w wysokości: 1. 754 zł (słownie: siedemset pięćdziesiąt cztery złote), płatną do budżetu państwa, z tytułu naruszenia określonego w punkcie I sentencji niniejszej decyzji; 2. 754 zł (słownie: siedemset pięćdziesiąt cztery złote), płatną do budżetu państwa, z tytułu naruszenia określonego w punkcie II sentencji niniejszej decyzji. UZASADNIENIE Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatura w Warszawie (dalej: Prezes Urzędu, Prezes UOKiK), wszczął z urzędu postępowanie wyjaśniające (RWA-403- 18/12/ZT) mające na celu wstępne ustalenie, czy działania Roberta Potraskiego prowadzącego działalność gospodarczą pod firmą Dział-Bud Robert Potraski w Podgórze, powiat piaseczyński (dalej: Dział-Bud, Przedsiębiorca), w zakresie prowadzonej działalności w relacjach z konsumentami, nie naruszają chronionych prawem interesów konsumentów, co uzasadniałoby wszczęcie postępowania w sprawie zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. W toku prowadzonego postępowania wyjaśniającego Prezes Urzędu ustalił, że Przedsiębiorca zawiera z konsumentami umowy o wykonanie usług montażu okien lub drzwi. Prezes UOKiK wystąpił do Dział-Bud o przesłanie wzorców umów (wzorce umów, regulaminy, cenniki) stosowanych w obrocie z konsumentami przez Przedsiębiorcę. W odpowiedzi Dział-Bud przedstawił wzorzec umowny „ZLECENIE - UMOWA” . Dokonana przez Prezesa Urzędu analiza tego wzorca wykazała, że może on zawierać w swojej treści niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art. 385 1 § 1 Kodeksu cywilnego (dalej: k.c.), uznane prawomocnym wyrokiem Sądu Ochrony Konkurencji 3 i Konsumentów (dalej: Sąd, SOKiK) za niedozwolone i wpisane do prowadzonego przez Prezesa UOKiK rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego (dalej: rejestr niedozwolonych klauzul umownych), a także postanowienia określające wysokość wynagrodzenia należnego za usługę w kwocie netto, co może stanowić nieuczciwą praktykę rynkową w rozumieniu ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz. U. Nr 171, poz. 1206; dalej: ustawa o pnpr). Mając na uwadze powyższe ustalenia, Prezes Urzędu postanowieniem z dnia 24 maja 2013 r. wszczął postępowanie w związku z podejrzeniem stosowania przez Przedsiębiorcę praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów polegającej na: 1) stosowaniu postanowień zawartych we wzorcu umownym „ZLECENIE - UMOWA” o treści: A. „Przyjmujący zamówienie zastrzega sobie możliwość opóźnienia realizacji wykonania usługi do 21 dni, a ZLECENIODAWCA ma prawo opóźnienia terminu wykonania usługi do 30 dni w uzasadnionych przypadkach.” (ust. 3 wzorca umowy), B. „W wypadku odstąpienia przez Zleceniodawcę od wykonania umowy, kwota przedpłaty gwarancyjnej przepada na rzecz Usługodawcy (Art. 394 kc.)” (ust. 4 wzorca umowy), C. „Wszelkie spory wynikłe na tle zawartej umowy podlegają wyłączności sądu powszechnego dla siedziby firmy przyjmującej zamówienie” (ust. 10 wzorca umowy), co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów; 2) stosowaniu nieuczciwej praktyki rynkowej polegającej na nieuwzględnieniu w proponowanych cenach usług wartości podatku od towarów i usług, poprzez umieszczenie w treści wzorca umowy pod nazwą „ZLECENIE - UMOWA” postanowień określających wysokość wynagrodzenia należnego za usługę w kwocie netto, co może stanowić naruszenie art. 6 ust. 1 i ust. 4 pkt 3 w zw. z art. 4 ust. 1 i ust. 2 ustawy o pnpr, co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 2 pkt 3 w zw. z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Postanowieniem z dnia 24 maja 2013 r. Prezes UOKiK zaliczył w poczet dowodów w niniejszym postępowaniu uzyskane w ramach prowadzonego postępowania wyjaśniającego o sygn. RWA-403-18/12/ZT pismo Dział-Bud, które wpłynęło do Prezesa Urzędu w dniu 14 maja 2012 r. wraz z załączonym do niego wzorcem umowy „ZLECENIE - UMOWA” . Zawiadamiając Przedsiębiorcę, pismem z dnia 24 maja 2013 r., o wszczęciu przedmiotowego postępowania oraz o zaliczeniu w poczet dowodów w tym postępowaniu ww. dokumentów, Prezes UOKiK wezwał Dział-Bud do ustosunkowania się do zarzutów przedstawionych w sentencji postanowienia o wszczęciu postępowania. Pomimo odebrania ww. pisma z dnia 24 maja 2013 r., o czym świadczy zwrotne potwierdzenie odbioru nr (00)359007731992467107, Dział-Bud nie ustosunkował się 4 do zarzutów postawionych mu w sentencji postanowienia o wszczęciu postępowania. Prezes Urzędu pismem z dnia 25 lipca 2013 r. ponownie zawiadomił Przedsiębiorcę o wszczęciu przedmiotowego postępowania oraz o zaliczeniu w poczet dowodów w tym postępowaniu ww. dokumentów, a także wezwał Dział-Bud do ustosunkowania się do zarzutów przedstawionych w sentencji postanowienia o wszczęciu postępowania. Również i tym razem Dział-Bud odebrał skierowane do niego zawiadomienie (zwrotne potwierdzenie odbioru nr (00)559007731834982977), lecz nie ustosunkował się do postawionych mu zarzutów. Prezes Urzędu powziął również wiadomość […], iż […]. Pismem z dnia 27 listopada 2013 r. Przedsiębiorca został zawiadomiony o zakończeniu zbierania materiału dowodowego w niniejszym postępowaniu oraz o możliwości zapoznania się z materiałem zgromadzonym w aktach sprawy w siedzibie Delegatury UOKiK w Warszawie. Strona nie skorzystała z przysługującego jej uprawnienia. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów ustalił, co następuje: Robert Potraski prowadzący działalność gospodarczą pod firmą Dział-Bud Robert Potraski w Podgórze, powiat piaseczyński jest przedsiębiorcą wpisanym do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej. Przedmiotem działalności Przedsiębiorcy jest zakładanie stolarki budowlanej. Głównym i jedynym miejscem wykonywania działalności przez Przedsiębiorcę jest Podgóra 31c, 05-530 Podgóra, powiat piaseczyński. Przy zawieraniu umów z klientami, będącymi konsumentami w rozumieniu art. 22 1 k.c., tj. osobami fizycznymi dokonującymi czynności prawnych niezwiązanych bezpośrednio z ich działalnością zawodową lub gospodarczą, Przedsiębiorca posługuje się wzorcem umownym w rozumieniu art. 384 k.c. Dział-Bud stosuje wzorzec umowny zatytułowany „ZLECENIE - UMOWA” . Po przeprowadzeniu jego analizy Prezes Urzędu ustalił, że wzorzec ten zawiera postanowienia, które mogą być tożsame z postanowieniami wpisanymi do rejestru niedozwolonych klauzul umownych. W ust. 3 tego wzorca znajduje się postanowienie o treści: „Przyjmujący zamówienie zastrzega sobie możliwość opóźnienia realizacji wykonania usługi do 21 dni, a ZLECENIODAWCA ma prawo opóźnienia terminu wykonania usługi do 30 dni w uzasadnionych przypadkach.” W rejestrze niedozwolonych klauzul umownych pod numerem 40 znajduje się postanowienie w brzmieniu: „Przyjmujący zamówienie zastrzega sobie możliwość opóźnienia realizacji wykonania usługi” – uznane za niedozwolone postanowienie umowne wyrokiem SOKiK z dnia 31 stycznia 2003 r., sygn. akt XVII Amc 31/02. Wzorzec „ZLECENIE - UMOWA” w ust. 4 zawiera klauzulę o treści: „W wypadku odstąpienia przez Zleceniodawcę od wykonania umowy, kwota przedpłaty gwarancyjnej przepada na rzecz Usługodawcy (Art. 394 kc.)” . W rejestrze niedozwolonych klauzul umownych pod numerem 39 znajduje się postanowienie w brzmieniu: „W wypadku rezygnacji przez zamawiającego z wykonania 5 usługi przez przyjmującego zlecenie ewentualnie uniemożliwienie przystąpienia do wykonania usługi, strony zgodnie ustalają, że przedpłata gwarancyjna nie zostanie zwrócona” – uznane za niedozwolone postanowienie umowne wyrokiem SOKiK z dnia 31 stycznia 2003 r., sygn. akt XVII Amc 31/02. W ust. 10 wzorca umowy „ZLECENIE - UMOWA” zamieszczona jest klauzula o treści: „Wszelkie spory wynikłe na tle zawartej umowy podlegają wyłączności sądu powszechnego dla siedziby firmy przyjmującej zamówienie” . Postanowienie o identycznym brzmieniu figuruje w rejestrze niedozwolonych klauzul umownych pod numerem 41. Postanowienie to zostało wpisane do rejestru niedozwolonych klauzul umownych w dniu 30 czerwca 2003 r. na mocy wyroku SOKiK z dnia 31 stycznia 2003 r. (sygn. akt XVII Amc 31/02). Prezes Urzędu ustalił również, iż w wykorzystywanym przez Dział-Bud wzorcu umownym zatytułowanym „ZLECENIE - UMOWA” podawana jest jedynie wartość netto zamawianej usługi. W treści wzorca w części dotyczącej charakterystyki dokonanego zamówienia zawarte jest sformułowanie: „Całkowity koszt wykonania usługi wraz z materiałem .................. + 8% VAT” . W ust. 11 wzorca znajduje się natomiast zapis „Cena netto” . Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów zważył, co następuje: Naruszenie interesu publicznoprawnego Podstawą do rozstrzygania sprawy w oparciu o przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów jest uprzednie zbadanie przez Prezesa Urzędu, czy w danej sprawie zagrożony został interes publicznoprawny. Dopiero wykazanie tej okoliczności pozwala na realizację celu ustawy, którym, zgodnie z jej art. 1 ust. 1, jest określenie warunków rozwoju i ochrony konkurencji oraz zasad podejmowanej w interesie publicznym ochrony interesów przedsiębiorców i konsumentów. Przedmiotowa sprawa, w ocenie Prezesa UOKiK, ma charakter publicznoprawny, gdyż wiąże się z ochroną interesu wszystkich konsumentów, którzy obecnie są lub w przyszłości będą klientami Przedsiębiorcy. W świetle powyższego, podjęcie działań przez Prezesa Urzędu w przedmiotowej sprawie było uzasadnione. Naruszenie zakazu z art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów Materialnoprawną podstawę do oceny działań przedsiębiorcy w powyższym aspekcie stanowi przepis art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zgodnie z jego ust. 1, zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy (art. 24 ust. 2 ustawy). Nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów (art. 24 ust. 3 ustawy). Zbiorowe interesy konsumentów podlegają zatem ochronie przed wymierzonymi w nie naruszeniami, polegającymi na sprzecznych z prawem działaniach przedsiębiorców. 6 Przepis art. 24 ust. 2 ww. ustawy zawiera przykładowe wyliczenie zachowań przedsiębiorców uważanych za naruszające zbiorowe interesów konsumentów. W otwartym katalogu zakazanych praktyk ustawodawca umieścił: stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru niedozwolonych klauzul umownych (pkt 1), naruszenie przez przedsiębiorcę obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji (pkt 2), nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji (pkt 3). Jak wynika z powyższego, dla uznania działania przedsiębiorcy za niezgodne z zawartym w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów zakazem stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów niezbędne jest wykazanie, iż spełnione zostały kumulatywnie trzy przesłanki: 1) kwestionowane działanie jest działaniem przedsiębiorcy; 2) działanie to jest bezprawne; 3) działanie to godzi w zbiorowy interes konsumentów. Ad 1. Strona postępowania (przedsiębiorca) Zakaz naruszenia zbiorowych interesów konsumentów odnosi się do przedsiębiorców. Przepis art. 4 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów zawiera legalną definicję przedsiębiorcy, zgodnie z którą pod tym pojęciem rozumie się m.in. przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r. poz. 672, z późn. zm.). Podmiot będący stroną niniejszego postępowania posiada status przedsiębiorcy w rozumieniu powołanego powyżej art. 4 pkt 1( „in initio” ) ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, gdyż jest wpisany do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej i prowadzi działalność gospodarczą na podstawie ustawy o swobodzie działalności gospodarczej. Jak już wskazano wyżej, przedmiotem tej działalności jest zakładanie stolarki budowlanej. Tym samym oznacza to, iż zachowanie Przedsiębiorcy podlega kontroli dokonywanej na podstawie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Ad 2. Bezprawność działań Przedsiębiorcy Drugą z przesłanek koniecznych dla stwierdzenia naruszenia art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów jest bezprawność działań podejmowanych przez przedsiębiorcę. Same przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, co do zasady, nie regulują konstrukcji bezprawności działań przedsiębiorcy. Przepisy te w większości mają bowiem charakter procesowy. W związku z tym, w celu konkretyzacji przesłanki bezprawności należy sięgnąć do innych niż ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów aktów prawa powszechnie obowiązującego, gdyż dopiero na ich podstawie możliwe jest dokonanie oceny działań przedsiębiorcy w aspekcie ich zgodności z prawem. Bezprawność, do której odwołał się ustawodawca definiując pojęcie praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, należy zatem rozumieć jako sprzeczność 7 z prawem. Jako sprzeczne z prawem kwalifikuje się zachowania sprzeczne z nakazem zawartym w ustawie, rozporządzeniu wydanym na podstawie i dla wykonania ustawy, a także w umowie międzynarodowej oraz akcie prawa unijnego, mających bezpośrednie zastosowanie w stosunkach wewnętrznych. Sprzeczne z prawem są nadto: czyny zabronione i zagrożone sankcją karną, czyny zabronione pod sankcjami dyscyplinarnymi, czyny zakazane przepisami administracyjnymi lub przepisami prawa gospodarczego publicznego, czyny zabronione przepisami o charakterze cywilnoprawnym, zawartymi w aktach normatywnych z zakresu prawa cywilnego i administracyjnego. Przedsiębiorca dopuszcza się zatem działań sprzecznych z prawem wówczas, gdy podejmuje działania niezgodne z przepisami, jak i wtedy, gdy nie dopełnia ciążącego na nim prawnego obowiązku. Dla stwierdzenia bezprawności działania przedsiębiorcy bez znaczenia pozostaje strona podmiotowa czynu, a zatem wina sprawcy (w znaczeniu subiektywnym, oznaczającym wadliwość procesu decyzyjnego sprawcy) i stopień tej winy, a także świadomość istnienia naruszonych norm prawnych. Przenosząc powyższe zważania na grunt niniejszej sprawy należy wskazać, co następuje. Ad I. sentencji decyzji Jak zostało wskazane powyżej, bezprawność działań przedsiębiorcy wynika, co do zasady, z naruszenia powszechnie obowiązujących przepisów innych niż ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Niemniej, ustawa w jednym przypadku wprost identyfikuje działanie przedsiębiorcy jako bezprawne – mianowicie, działanie polegające na stosowaniu postanowień wzorców umownych uznanych za niedozwolone i wpisanych do rejestru niedozwolonych klauzul umownych prowadzonego przez Prezesa UOKiK. Jak wskazał SOKiK w wyroku z dnia 5 marca 2004 r. (sygn. akt XVII AmA 51/03), w oparciu o art. 23a ust. 2 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów można sformułować samoistną przesłankę bezprawności, jeżeli ustali się, że przedsiębiorca stosował postanowienia wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru niedozwolonych klauzul umownych, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego (dalej: k.p.c.) Zatem wykazanie, że przedsiębiorca wprowadził do obrotu wzorzec umowny zawierający postanowienia o treści już wpisanej do rejestru niedozwolonych klauzul umownych stanowi wystarczającą przesłankę do stwierdzenia bezprawności działania tego przedsiębiorcy. Rejestr niedozwolonych klauzul umownych prowadzony jest przez Prezesa UOKiK na podstawie wydawanych przez SOKiK prawomocnych wyroków, uwzględniających powództwa o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone (art. 479 45 § 2 k.p.c.). Przepis art. 479 45 § 3 k.p.c. ustanawia zasadę jawności tego rejestru. Oznacza to, że rejestr niedozwolonych klauzul umownych jest dostępny dla każdego zainteresowanego, tzn. każdy ma do niego prawo wglądu. Skutkiem formalnej jawności rejestru niedozwolonych klauzul umownych jest niemożność zasłaniania się nieznajomością dokonanych w nim wpisów. Stosowanie postanowienia, które po uznaniu go przez SOKiK za niedozwolone zostało wpisane do rejestru niedozwolonych klauzul umownych, jest prawnie zakazane. Zgodnie z art. 479 43 k.p.c., prawomocny wyrok SOKiK wydany po przeprowadzeniu kontroli 8 abstrakcyjnej wzorca umowy, przytaczający treść postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone i zakazujący ich wykorzystywania, ma skutek wobec osób trzecich od chwili wpisania uznanych za niedozwolone postanowień do rejestru niedozwolonych klauzul umownych. Przywołany przepis rozszerza zatem prawomocność wyroku wydanego w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone na osoby trzecie. Jak podnosi się w piśmiennictwie, przepis ten „dotyczy rozszerzonej prawomocności materialnoprawnej w znaczeniu podmiotowym. Chodzi o grupę przypadków takiej prawomocności, w których wyrok z powodu szczególnego charakteru przedmiotu procesu ma powagę rzeczy osądzonej dla wszystkich i przeciw wszystkim. Przepis ten wyraźnie stanowi, iż wyrok ma skutek wobec osób trzecich, od chwili wpisania uznanego za niedozwolone postanowienia wzorca umowy do rejestru, wywołuje więc skutek erga omnes 1 ” . Należy podkreślić również, że art. 479 43 k.p.c. stanowiąc, iż wyrok SOKiK ma skutek wobec osób trzecich, nie ogranicza w żaden sposób kategorii podmiotów nim objętych. Zatem zgodnie z regułą „lege non distinguente” , wyrok ma skutek wobec wszystkich, tzn. zarówno wobec przedsiębiorcy, który zakwestionowaną klauzulę wprowadził do swoich wzorców umów, jak i do każdego innego przedsiębiorcy, stosującego własne warunki umowne. Oznacza to, że od chwili wpisania klauzuli uznanej wyrokiem SOKiK za niedozwolone postanowienie umowne do rejestru niedozwolonych klauzul umownych prowadzonego przez Prezesa UOKiK żaden z uczestników obrotu prawnego nie może posługiwać się przedmiotowym postanowieniem. W uchwale z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06) Sąd Najwyższy (dalej: SN) jednoznacznie rozstrzygnął, że „stosowanie postanowień wzorców umów o treści tożsamej z treścią postanowień uznanych za niedozwolone prawomocnym wyrokiem SOKiK i wpisanych do rejestru, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c., może być uznane w stosunku do innego przedsiębiorcy za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów” . Tym samym SN przesądził, iż stosowanie klauzuli tożsamej z klauzulą wpisaną do rejestru niedozwolonych klauzul umownych przez przedsiębiorcę, który nie był stroną postępowania sądowego w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone, w wyniku którego dana klauzula została wpisana do rejestru niedozwolonych klauzul umownych, stanowi praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów. Należy również podkreślić, że dla uznania, że klauzula stanowiąca przedmiot postępowania przed Prezesem UOKiK oraz klauzula wpisana do rejestru niedozwolonych klauzul umownych są tożsame w treści, nie jest konieczna literalna identyczność porównywanych postanowień. Zabiegi stylistyczne, polegające na przestawieniu szyku zdania, zmianie użytych wyrazów czy zastosowaniu synonimów, nie eliminują bowiem abuzywnego charakteru danego postanowienia. W celu uznania postanowień za tożsame wystarczy, żeby hipoteza klauzuli kwestionowanej w toku postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów mieściła się w hipotezie klauzuli wpisanej do rejestru niedozwolonych klauzul umownych. Pogląd powyższy należy uznać za ugruntowany również w orzecznictwie. W wyroku z dnia 25 maja 2005 r. (sygn. akt XVII AmA 46/04) SOKiK wskazał, iż nie jest konieczna literalna zgodność porównywanych klauzul. Głównym czynnikiem przesądzającym powinien być, zdaniem SOKiK, cel, jakiemu ma służyć kwestionowana klauzula. Jeśli jest on zgodny z celem utworzenia klauzuli uznanej za niedozwoloną, można uznać, iż obie są tożsame. Stanowisko to znalazło także 1 H. Ciepła, [w:] K. Piasecki [red.], „Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz” Tom II, Warszawa 2001, s. 249. 9 potwierdzenie w uchwale SN z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06), w której SN argumentował, iż „stosowanie klauzuli o zbliżonej treści do klauzuli wpisanej do rejestru, która wywołuje takie same skutki, godzi przecież tak samo w interesy konsumentów, jak stosowanie klauzuli identycznej co wpisana do rejestru” . W celu wykazania bezprawności działań przedsiębiorcy konieczne jest zatem ustalenie, że treść postanowień zawartych w stosowanym przez niego wzorcu umownym mieści się w hipotezach klauzul wpisanych do rejestru niedozwolonych klauzul umownych. I. A Strona niniejszego postępowania w wykorzystywanym w obrocie z konsumentami wzorcu umownym zatytułowanym „ZLECENIE - UMOWA” stosuje w ust. 3 postanowienie o treści: „Przyjmujący zamówienie zastrzega sobie możliwość opóźnienia realizacji wykonania usługi do 21 dni, a ZLECENIODAWCA ma prawo opóźnienia terminu wykonania usługi do 30 dni w uzasadnionych przypadkach.” . Zdaniem Prezesa Urzędu, postanowienie to jest zbieżne z treścią następującego postanowienia, uznanego za niedozwolone prawomocnym wyrokiem SOKiK i wpisanego do rejestru niedozwolonych klauzul umownych: „Przyjmujący zamówienie zastrzega sobie możliwość opóźnienia realizacji wykonania usługi.” - postanowienie uznane za niedozwolone wyrokiem SOKiK z dnia 31 stycznia 2003 r. (sygn. akt XVII AmC 31/02) i wpisane w dniu 30 czerwca 2003 r. do rejestru niedozwolonych klauzul umownych prowadzonego przez Prezesa Urzędu pod nr 40. Skutek obydwu przytoczonych wyżej klauzul jest, zdaniem Prezesa UOKiK, ten sam. Mianowicie Przedsiębiorca jest uprawniony do opóźnienia wykonania zobowiązania i nie ponosi z tego tytułu żadnych konsekwencji. Okoliczność, że Dział-Bud ograniczył to uprawnienie do 21 dni nie stanowi jego eliminacji. Przedsiębiorca w dalszym ciągu bez żadnego uzasadnienia może nie przystąpić do realizacji usługi w umówionym terminie i, w myśl kwestionowanego postanowienia, nie będzie ponosił z tego powodu żadnej odpowiedzialności. Jednocześnie, wymaga zaznaczenia, że konsument pozbawiony jest analogicznego uprawnienia. Nie można bowiem uznać za takowe możliwości opóźnienia terminu wykonania usługi do 30 dni w uzasadnionych przypadkach. Przede wszystkim, konsument jest stroną zamawiającą usługę. Jego świadczenie polega na zapłacie wynagrodzenia, a nie na wykonaniu usługi. Zakwestionowana klauzula nie przewiduje natomiast możliwości opóźnienia spełnienia świadczenia, tj. zapłaty wynagrodzenia przez konsumenta. Przyznana mu możliwość opóźnienia terminu wykonania usługi stanowi odrębne zagadnienie związane z przyjęciem świadczenia od przedsiębiorcy. Nie równoważy zatem uprawnienia Dział-Bud do opóźnienia spełnienia jego świadczenia polegającego na przeniesieniu własności i montażu drzwi. Ponadto, jakkolwiek nieskuteczne i niezrozumiałe pozostaje przyznane konsumentowi prawo opóźnienia terminu wykonania usługi – w przeciwieństwie do uprawnienia zastrzeżonego na rzecz Przedsiębiorcy – jest ono ograniczone do uzasadnionych przypadków, co stanowi pojęcie niedookreślone, którego interpretacji dokonywać będzie Dział-Bud. 10 W związku z powyższym, Prezes UOKiK ocenia przytoczoną wyżej klauzulę stosowaną przez Przedsiębiorcę we wzorcu „ZLECENIE - UMOWA” jako tożsamą z postanowieniem uznanym za niedozwolone prawomocnym wyrokiem Sądu SOKiK z 31 stycznia 2003 r. (sygn. akt XVII AmC 31/02) wpisanym w dniu 30 czerwca 2003 r. do rejestru niedozwolonych klauzul umownych pod nr 40. W opinii Prezesa Urzędu, celem i skutkiem obu ww. klauzul, mimo że nie brzmią one identycznie, jest wyłączenie odpowiedzialności przedsiębiorcy za szkody poniesione przez konsumenta powstałe w wyniku opóźnienia w świadczeniu usługi przez przedsiębiorcę. W konsekwencji klauzule te należy uznać za tożsame. Wskazane okoliczności pozwalają na przyjęcie, że tożsamość kwestionowanej klauzuli i postanowienia wpisanego do rejestru niedozwolonych klauzul umownych została udowodniona. Tym samym wykazana została także bezprawność działania Przedsiębiorcy. I. B W ust. 4 „ZLECENIA - UMOWY” Przedsiębiorca zamieścił postanowienie o treści: „W wypadku odstąpienia przez Zleceniodawcę od wykonania umowy, kwota przedpłaty gwarancyjnej przepada na rzecz Usługodawcy (Art. 394 kc.)” . Zdaniem Prezesa Urzędu, postanowienie to jest zbieżne z treścią następującego postanowienia, uznanego za niedozwolone prawomocnym wyrokiem SOKiK i wpisanego do rejestru niedozwolonych klauzul umownych: „W wypadku rezygnacji przez zamawiającego z wykonania usługi przez przyjmującego zlecenie ewentualnie uniemożliwienie przystąpienia do wykonania usługi, strony zgodnie ustalają, że przedpłata gwarancyjna nie zostanie zwrócona” - postanowienie uznane za niedozwolone wyrokiem SOKiK z dnia 31 stycznia 2003 r. (sygn. akt XVII AmC 31/02) i wpisane w dniu 30 czerwca 2003 r. do rejestru niedozwolonych klauzul umownych prowadzonego przez Prezesa Urzędu pod nr 39. W ocenie Prezesa Urzędu, postanowienie ust. 4 „ZLECENIA - UMOWY” w zakresie, w jakim przewiduje przepadek przedpłaty gwarancyjnej w sytuacji rezygnacji klienta z zamówionej usługi (odstąpienia od umowy), jest zbieżne w swej treści z przywołanym postanowieniem umownym wpisanym do rejestru niedozwolonych klauzul umownych. Obie klauzule przewidują bowiem jednakowe skutki dla klienta w przypadku zaistnienia tych samych okoliczności. Mianowicie wyłączają obowiązek zwrotu konsumentowi uiszczonej zapłaty za niespełnione świadczenie, w sytuacji, gdy konsument rezygnuje z wykonania umowy (art. 385 3 pkt 12 k.c.). Tym samym uznać należy, że postanowienie stosowane przez Dział-Bud jest we wskazanym zakresie tożsame z treścią postanowienia wpisanego do rejestru niedozwolonych klauzul umownych pod numerem 39 i jako takie jest zakazane. Wskazane okoliczności pozwalają na przyjęcie, że tożsamość kwestionowanej klauzuli i postanowienia wpisanego do rejestru niedozwolonych klauzul umownych została udowodniona. Tym samym wykazana została także bezprawność działania Przedsiębiorcy. I.C W ust. 10 „ZLECENIA - UMOWY” Dział-Bud zamieścił postanowienie o treści: 11 „Wszelkie spory wynikłe na tle zawartej umowy podlegają wyłączności sądu powszechnego dla siedziby firmy przyjmującej zamówienie” . Zdaniem Prezesa Urzędu, postanowienie to jest zbieżne z treścią następującego postanowienia, uznanego za niedozwolone prawomocnym wyrokiem SOKiK i wpisanego do rejestru niedozwolonych klauzul umownych: „Wszelkie spory wynikłe na tle zawartej umowy podlegają wyłączności sądu powszechnego dla siedziby firmy przyjmującej zamówienie” - postanowienie uznane za niedozwolone wyrokiem SOKiK z dnia 31 stycznia 2003 r. (sygn. akt XVII AmC 31/02) i wpisane w dniu 30 czerwca 2003 r. do rejestru niedozwolonych klauzul umownych prowadzonego przez Prezesa Urzędu pod nr 41. Brzmienie zakwestionowanej klauzuli jest literalnie identyczne z treścią postanowienia wpisanego, na mocy wyroku SOKiK z dnia 31 stycznia 2003 r., sygn. akt XVII Amc 31/02, do rejestru niedozwolonych klauzul umownych pod numerem 41. Również zatem i w tym przypadku, mamy do czynienia z tym samym postanowieniem umownym. Analizowane klauzule narzucają konsumentowi sąd miejscowo właściwy do rozstrzygania spraw, które w przyszłości mogą wyniknąć z łączącego strony stosunku prawnego. Klauzule takie godzą w interesy konsumenta, gdyż utrudniają mu znacznie drogę sądową. Niejednokrotnie zmuszają bowiem konsumenta do prowadzenia sporu sądowego w odległej od jego miejsca zamieszkania miejscowości. Wskazane postanowienia, w związku z tym, że narzucają rozpoznanie sprawy przez sąd, który wedle ustawy nie jest miejscowo właściwy, stanowią klauzule abuzywne określone w art. 385 3 pkt 23 k.c. Wskazane okoliczności pozwalają na przyjęcie, że tożsamość kwestionowanej klauzuli i postanowienia wpisanego do rejestru niedozwolonych klauzul umownych została udowodniona. Tym samym wykazana została także bezprawność działania Przedsiębiorcy. Wobec powyższego orzeka się jak w punkcie I sentencji decyzji. Ad II. sentencji decyzji W punkcie II sentencji decyzji Prezes Urzędu uznał za bezprawne działanie Przedsiębiorcy polegające na nieuwzględnieniu w proponowanych cenach usług wartości podatku od towarów i usług, poprzez umieszczenie w treści wzorca umowy pod nazwą „ZLECENIE - UMOWA” postanowień określających wysokość wynagrodzenia należnego za usługę w kwocie netto. Bezprawność tego działania polega na stosowaniu nieuczciwej praktyki rynkowej, o której mowa w art. 6 ust. 1 i ust. 4 pkt 3 w zw. z art. 4 ust. 1 i ust. 2 ustawy o pnpr. Wymaga zaznaczenia, że – zgodnie z art. 24 ust. 2 pkt 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów – stosowanie przez Dział-Bud nieuczciwej praktyki rynkowej stanowi działanie godzące w zbiorowe interesy konsumentów, a tym samym należy je określić jako praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ust. 1 ww. ustawy. 12 Praktyka rynkowa Pojęcie praktyk rynkowych zostało określone w ustawie o pnpr. Na podstawie definicji zawartej w art. 2 pkt 4 ustawy o pnpr przez praktyki rynkowe rozumie się działanie lub zaniechanie przedsiębiorcy, sposób postępowania, oświadczenie lub informację handlową, w szczególności reklamę lub marketing, bezpośrednio związane z promocją lub nabyciem produktu przez konsumenta. Należy wskazać, że pojęcie produktu wskazane w art. 2 pkt 3 ustawy o pnpr ma szeroki zakres i obejmuje każdy towar lub usługę, w tym nieruchomości, prawa i obowiązki wynikające ze stosunków cywilnoprawnych. Świadczenie przez Dział-Bud na rzecz konsumentów usług montażu drzwi lub okien spełnia powyższe kryteria i może zostać uznane za praktykę rynkową w rozumieniu powołanej ustawy. Nieuczciwa praktyka rynkowa Dokonując oceny praktyki rynkowej stosowanej przez Przedsiębiorcę należy poddać ocenie w świetle ustawy o pnpr to, czy dana praktyka jest nieuczciwa. Należy zauważyć, iż w świetle art. 4 ust. 1 ustawy o pnpr, praktyka rynkowa stosowana przez przedsiębiorców jest nieuczciwa, jeżeli jest sprzeczna z dobrymi obyczajami i w istotny sposób zniekształca lub może zniekształcić zachowanie rynkowe przeciętnego konsumenta, zarówno przed zawarciem umowy, w trakcie jej zawierania jak i po jej zawarciu. Podkreślenia wymaga, że art. 3 ustawy o pnpr wprost zakazuje stosowania nieuczciwych praktyk rynkowych. W związku z powyższym w przedmiotowej sprawie zasadne jest dokonanie oceny przesłanki nieuczciwości w kontekście naruszenia przez Dział-Bud dobrych obyczajów oraz możliwości zniekształcenia w sposób istotny zachowania rynkowego przeciętnego konsumenta, związanego z zawarciem umowy o wykonanie montażu drzwi lub okien w oparciu o wzorzec „ZLECENIE - UMOWA” . Dobre obyczaje W pierwszej kolejności należy zbadać okoliczność, czy Dział-Bud naruszył swym zachowaniem dobre obyczaje. Pojęcie dobrych obyczajów jest klauzulą generalną, niezawierającą swej definicji normatywnej. Jak wskazuje doktryna i orzecznictwo, klauzule generalne to przepisy prawne, w których nie są dokładnie sprecyzowane wszystkie elementy składające się na hipotezę czy dyspozycję normy prawnej, a ocena konkretnego stanu faktycznego zostaje przerzucona na organ stosujący prawo 2 . Istotą i funkcją klauzul generalnych w prawie cywilnym jest możliwość uwzględnienia w ocenie różnego rodzaju okoliczności faktycznych, które nie mogą – w oderwaniu od konkretnego stanu faktycznego – być według jakiegoś schematu mającego walor bezwzględny oceniane raz na zawsze i w sposób jednakowy 3 . Pojęcie dobrych obyczajów nie jest w prawie zdefiniowane, ale podobnie jak zasady współżycia społecznego, jest przedmiotem wielu orzeczeń sądowych oraz opracowań doktryny 4 . Wskazuje się w nich, że dobre obyczaje to uczciwe zasady 2 A. Wolter, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej , wyd. VIII, Warszawa 1986, str. 83. 3 Orzeczenie Sądu Najwyższego z 29 marca 1979 r., III CRN 59/79, niepubl. 4 Np. wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 13 listopada 1991 r., I ACr 411/91, „Wokanda” 1992/4; wyrok Sądu Najwyższego z 8 stycznia 2003 r., II CKN 1097/00, Lex nr 78878; wyrok Sądu Najwyższego z 4 czerwca 2003 r., I CKN 473/01, Lex nr 80257; J. Szwaja [w:] „Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji – Komentarz” , Warszawa 2000, str. 122-133; R. Stefanicki, „Dobre obyczaje w prawie polskim” , „Przegląd Prawa Handlowego” , 2002/5. 13 postępowania i ustalone zwyczaje w ujęciu etyczno-moralnym, a na ich treść składają się elementy etyczne i socjologiczne kształtowane przez oceny moralne i społeczne stanowiące uzupełnienie porządku prawnego. Przy takim założeniu sprzeczne z dobrymi obyczajami są m.in. działania wykorzystujące niewiedzę, brak doświadczenia konsumenta, naruszenie równorzędności stron umowy, działania zmierzające do dezinformacji i wywołania błędnego przekonania konsumenta. Chodzi więc o działania potocznie określane jako nieuczciwe, nierzetelne, odbiegające „in minus” od standardów postępowania. W niniejszej sprawie dobre obyczaje należy ocenić jako prawo konsumenta do rzetelnej i jednoznacznej informacji, jaką przy zawieraniu umowy profesjonalista – przedsiębiorca powinien przekazywać przeciętnemu konsumentowi (dostatecznie poinformowanemu, ostrożnemu i uważnemu). Naruszenie tak rozumianych dobrych obyczajów zostało dokonane przez Dział-Bud poprzez podawanie we wzorcu umownym pod nazwą „ZLECENIE - UMOWA” wprowadzających w błąd informacji dotyczących ceny oferowanych usług montażu drzwi i okien. Otóż cena zamawianych usług podawana jest jedynie w wartości netto. W treści wzorca w części dotyczącej charakterystyki dokonanego zamówienia zawarte jest sformułowanie: „Całkowity koszt wykonania usługi wraz z materiałem .................... + 8% VAT” . W ust. 11 wzorca znajduje się natomiast zapis „Cena netto ”. Tymczasem, na podstawie przepisów prawa powszechnie obowiązującego oraz dobrych obyczajów kupieckich, konsument ma prawo oczekiwać, że kwota pieniężna, o jaką jest uzupełniany wzorzec umowy, stanowi ostateczną kwotę do zapłaty na rzecz Przedsiębiorcy, oraz że nie będzie musiał dokonywać dodatkowych operacji matematycznych, aby ją ustalić. Konsument może ponadto nie zauważyć dopisków drobnym drukiem: „+ 8% VAT” , czy „cena netto” . Ponieważ cena usługi wpisywana jest do wzorca ręcznie długopisem, przyciąga uwagę konsumenta, a jednocześnie odciąga jego uwagę od informacji, iż jest to cena nieuwzględniająca podatku VAT. Jednakże, nawet jeżeli cena usług świadczonych przez Dział-Bud byłaby opisana tą samą czcionką, co informacja o tym, iż jest to cena netto, to także wówczas należałoby uznać działanie Przedsiębiorcy za naruszające dobre obyczaje. Jak bowiem wskazał SOKiK w wyroku z dnia 19 maja 2005 r. (sygn. akt XVII Ama 11/04) „Informacja o cenie towaru w wysokości (wartości) nie uwzględniającej podatku jest informacją nierzetelną, nieprawdziwą i niepełną, bo na przedsiębiorcy ciąży obowiązek oznaczania cen towaru zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa zaś konsument ma prawo znać cenę towaru, a nie obliczać ją sam, bez względu na to czy przy cenie towaru umieszczono ogólnikową informację - cena netto, cena + VAT itp.” . Konsument ma zatem prawo zakładać, że przedstawiona cena usługi zawiera wszystkie elementy wymagane przez bezwzględnie obowiązujące przepisy prawa. Przeciętny konsument W następnej kolejności Prezes Urzędu uznał za niezbędne dokonanie analizy wpływu sprzecznego z dobrymi obyczajami zachowania Przedsiębiorcy na możliwość zniekształcenia w istotny sposób zachowania rynkowego przeciętnego konsumenta. W tym celu konieczne jest dokładniejsze odniesienie się do definicji przeciętnego konsumenta. Należy to uczynić w oparciu o przepisy ustawy o pnpr z uwzględnieniem orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, orzecznictwa polskich sądów oraz poglądów doktryny. 14 Zgodnie z art. 2 pkt 8 ustawy o pnpr przez przeciętnego konsumenta rozumie się konsumenta, który jest dostatecznie dobrze poinformowany, uważny i ostrożny. Definicja przeciętnego konsumenta zamieszczona w ustawie o pnpr jest wynikiem dorobku orzeczniczego Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Stopniowy rozwój orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej doprowadził do utrwalenia modelu konsumenta jako konsumenta rozważnego, przeciętnie zorientowanego, mającego prawo do rzetelnej informacji niewprowadzającej w błąd, zawierającej wszelkie niezbędne dane wynikające z funkcji i przeznaczenia danego towaru. To, czego można oczekiwać od rozsądnego konsumenta wynika przede wszystkim z tego, jak daleko sięga obowiązek informacji handlowej, jej dostępności, jasności, niedwuznaczności, pełności i odpowiedniości. Przeciętnego konsumenta należy rozumieć jako dostatecznie dobrze poinformowanego, uważnego i ostrożnego przy uwzględnieniu czynników społecznych, kulturowych i językowych - charakterystycznych dla polskiego konsumenta. Wskazanie na cechy takie jak dostateczne poinformowanie, uwaga oraz ostrożność określa pewien zespół cech mentalnych konsumenta (jego „przeciętność” ), polegającą na tym, że z jednej strony można wymagać od niego pewnego stopnia wiedzy i orientacji w rzeczywistości. Z drugiej strony nie można uznać, że jego wiedza jest kompletna i profesjonalna oraz że konsument nie ma prawa pewnych rzeczy nie wiedzieć. Przeciętny konsument nie posiada wiedzy specjalistycznej w danej dziedzinie, ale przede wszystkim rozumie kierowane do niego informacje i potrafi je wykorzystać do podjęcia świadomej decyzji dotyczącej produktu. Nie jest naiwny, ale z drugiej strony nie potrafi ocenić sytuacji tak jak profesjonalista. Niemniej jednak nawet ostrożny, uważny konsument ma prawo do rzetelnej informacji, która - przy założeniu dokonania z jego strony aktów staranności celem zrozumienia istoty kierowanych do niego przez przedsiębiorcę informacji - nie będzie wprowadzać w błąd. Praktyka rynkowa – zaniechanie wprowadzające w błąd Zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy o pnpr za nieuczciwą praktykę rynkową ustawodawca uznał zaniechanie wprowadzające w błąd, jeżeli pomija istotne informacje potrzebne przeciętnemu konsumentowi do podjęcia decyzji dotyczącej umowy i tym samym powoduje lub może powodować podjecie przez przeciętnego konsumenta decyzji dotyczącej umowy, której inaczej by nie podjął. W razie wątpliwości za istotne informacje, o których mowa w art. 6 ust. 1 ustawy o pnpr, uważa się informacje, które przedsiębiorca stosujący praktykę rynkową jest obowiązany podać konsumentom na podstawie odrębnych przepisów (art. 6 ust. 2 ustawy o pnpr). W kontekście powyższego należy zauważyć, że obowiązujące przepisy zobowiązują przedsiębiorców do podawania konsumentom ceny uwzględniającej podatek VAT. Przede wszystkim, art. 6 ust. 4 pkt 3 ustawy o pnpr, w przypadku propozycji nabycia produktu, do istotnych informacji potrzebnych przeciętnemu konsumentowi do podjęcia decyzji dotyczącej umowy zalicza informację o cenie usługi uwzględniającej podatki. W tym miejscu należy wyjaśnić, że, zgodnie z art. 2 pkt 6 ustawy o pnpr, przez propozycję nabycia produktu rozumie się informację handlową określającą cechy produktu oraz jego cenę, w sposób właściwy dla użytego środka komunikowania się z konsumentami, która bezpośrednio wpływa bądź może wpływać na podjęcie przez konsumenta decyzji dotyczącej umowy. Natomiast z art. 2 pkt 3 ustawy o pnpr wynika, że produktem jest każdy towar lub usługa, w tym nieruchomości, prawa i obowiązki wynikające ze stosunków cywilnoprawnych. 15 Niewątpliwie stosowany przez Dział-Bud wzorzec umowny „ZLECENIE - UMOWA” stanowi propozycję nabycia produktu w rozumieniu ww. ustawy. Proponowanym do nabycia produktem są drzwi (towar) oraz ich montaż (usługa). Wykorzystywany przez Przedsiębiorcę wzorzec zawiera informacje handlowe określające cechy tego produktu (typ D 10, wizjer panoramiczny, zamek podklamkowy – wkładka Gerdy, 2 bolce antywłamaniowe, futryna metalowa, kolor, zewnętrzne lewe/prawe lub wewnętrzne lewe/prawe) oraz jego cenę („koszt wykonania usługi wraz z materiałem ... + 8 % VAT” , przy czym Dział-Bud przed podpisaniem umowy uzupełnia we wzorcu wykropkowane miejsce o kwotę stanowiącą cenę netto). Opisana informacja handlowa przedstawiona w „ZLECENIU - UMOWIE” bezpośrednio wpływa bądź może wpływać na podjęcie przez konsumenta decyzji dotyczącej umowy. Zawiera ona bowiem podstawowe dane dotyczące produktu oraz jego cenę. Dodatkowo wskazać należy, iż zgodnie z treścią art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 5 lipca 2001 r. o cenach (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r. poz. 385) cena przedstawia wartość wyrażoną w jednostkach pieniężnych, którą kupujący jest obowiązany zapłacić przedsiębiorcy za towar lub usługę, a w cenie uwzględnia się podatek od towarów i usług oraz podatek akcyzowy, jeżeli na podstawie odrębnych przepisów sprzedaż towaru (usługi) podlega obciążeniu podatkiem od towarów i usług oraz podatkiem akcyzowym. W związku z tym, że oferowane przez Dział-Bud usługi montażu drzwi i okien podlegają opodatkowaniu na podstawie ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz. U. z 2011 r. Nr 177, poz. 1054, z późn. zm.), ceny tych produktów powinny uwzględniać stawkę podatku VAT. Tymczasem w wykorzystywanym przez Przedsiębiorcę wzorcu umownym „ZLECENIE - UMOWA” nie ma informacji o wysokości kosztu usługi po uwzględnieniu obowiązującej stawki podatku VAT, czyli istotnej informacji w rozumieniu art. 6 ust. 4 pkt 3 ustawy o pnpr. Wskazuje to na stosowanie przez Dział-Bud nieuczciwej praktyki rynkowej określonej w art. 6 ust. 1 i ust. 4 pkt 3 w zw. z art. 4 ust. 1 i ust. 2 ustawy o pnpr. Prezes UOKiK jest zdania, że opisane wyżej sprzeczne z dobrymi obyczajami działanie Dział-Bud będące przedmiotem niniejszego rozstrzygnięcia mogło istotnie zniekształcić zachowanie rynkowe przeciętnego konsumenta. Wskazanie ceny netto świadczonej usługi powodowało, że kwota do zapłaty przez konsumenta na rzecz Przedsiębiorcy wydawała się niższa, a oferta Dział-Bud – atrakcyjniejsza niż to było w rzeczywistości. Mogło to skłonić konsumentów do zdecydowania się na zawarcie umowy o wykonanie montażu drzwi lub okien z Przedsiębiorcą. Niewątpliwie podawanie przez Przedsiębiorcę w treści zawieranych z konsumentami umów jedynie wartości netto zamawianych usług pozbawiało jego kontrahentów pełnej informacji o kosztach, jakie będą musieli ponieść w związku z zamówioną usługą. Ponieważ oznaczenie ceny usługi poprzez wskazanie jej wartości netto nie stanowi prawdziwej informacji na temat kwoty płaconej przez nabywcę, to należy uznać, że Dział-Bud wprowadzał konsumentów w błąd co do rzeczywistych kosztów zakupu usługi. Wskazane okoliczności pozwalają na przyjęcie, że stosowanie przez Dział-Bud nieuczciwej praktyki rynkowej zostało udowodnione. Tym samym wykazana została także bezprawność działania Przedsiębiorcy. Wobec powyższego orzeka się jak w punkcie II sentencji decyzji. 16 Ad 3. Naruszenie zbiorowych interesów konsumentów Zbiorowy interes konsumentów oznacza interes dotyczący ogółu, a naruszenie tego interesu może mieć miejsce, gdy skutkami działań sprzecznych z ustawą o ochronie konkurencji i konsumentów dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku – konsumentów. O tym, czy naruszony został interes zbiorowy, nie zawsze przesądza kryterium ilościowe, ponieważ niekiedy jeden ujawniony przypadek naruszenia prawa konsumenta może być przejawem często lub nawet powszechnie stosowanej praktyki naruszającej interes zbiorowy. Do naruszenia zbiorowych interesów konsumentów konieczne jest, by działanie przedsiębiorcy zostało skierowane nie do konkretnego adresata, lecz do adresata, którego nie da się z góry oznaczyć indywidualnie. Wobec tego działanie to jest w stanie wywołać niekorzystne następstwa w odniesieniu do każdego z konsumentów (a nie jedynie wobec określonego konsumenta) i zagraża ono, przynajmniej potencjalnie, interesom każdego z członków zbiorowości konsumentów. W ocenie Prezesa UOKiK, działania Przedsiębiorcy opisane w sentencji decyzji mogą naruszać interes konsumentów. Działania te polegają bowiem, co zostało udowodnione, na stosowaniu w obrocie z konsumentami we wzorcu umownym „ZLECENIE - UMOWA” postanowień, które zostały wpisane do rejestru niedozwolonych klauzul umownych, oraz na stosowaniu nieuczciwej praktyki rynkowej. W niniejszej sprawie bez wątpienia mamy do czynienia z naruszeniem praw licznej grupy konsumentów – wszystkich konsumentów będących klientami Dział-Bud jak i potencjalnych zainteresowanych, którzy mogą zawrzeć z nim umowę. Praktyki są więc skierowane do z góry nieograniczonej i nieokreślonej liczby konsumentów. Oferta handlowa Przedsiębiorcy ma charakter ogólnie dostępny. Tym samym kwestionowane przez Prezesa UOKiK działanie Dział-Bud może naruszać interes nieograniczonej liczby konsumentów, których nie sposób zindywidualizować. Oczywistym jest zatem, że bezprawne zachowanie Przedsiębiorcy nie dotyczy interesów poszczególnych osób, których sprawy mają charakter jednostkowy, czy indywidualny, ani też grupy takich osób, lecz narusza ono uprawnienia szerokiego kręgu nieprofesjonalnych uczestników rynku. Powyższe wskazuje na naruszenie w przedmiotowej sprawie zbiorowego interesu konsumentów, przez który należy rozumieć prawo wszystkich konsumentów do ukształtowania umowy zgodnie z przepisami prawa powszechnie obowiązującego. Kara pieniężna Zgodnie z art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, Prezes Urzędu może w drodze decyzji nałożyć na przedsiębiorcę, który choćby nieumyślnie dopuścił się stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów w rozumieniu art. 24 ustawy, karę pieniężną w wysokości nie większej niż 10% przychodu osiągniętego w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok nałożenia kary. Zgodnie z […] 5 . Z powołanych wyżej przepisów wynika, że kara pieniężna ma charakter fakultatywny. Zatem o tym, czy w konkretnej sprawie w odniesieniu do wskazanego przedsiębiorcy zasadne jest nałożenie kary pieniężnej, decyduje Prezes UOKiK w ramach uznania administracyjnego. 5 […] 17 Zwrócić należy uwagę, iż przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie określają jakichkolwiek przesłanek, od których uzależnione byłoby podjęcie decyzji o nałożeniu kary. Ustawodawca wskazał jedynie w art. 111 ww. ustawy te okoliczności, które Prezes Urzędu winien uwzględnić decydując o wymiarze kary pieniężnej, wymieniając w szczególności okres, stopień oraz okoliczności naruszenia przepisów ustawy, a także uprzednie naruszenie przepisów ustawy. Podkreślić należy, iż sankcja w postaci nałożenia kary może być na przedsiębiorcę nałożona niezależnie od tego, czy dopuścił się on naruszenia umyślnie, czy też nieumyślnie. Biorąc pod uwagę okoliczności sprawy, a przede wszystkim charakter naruszeń tj. stosowanie postanowień wpisanych do rejestru niedozwolonych klauzul umownych oraz nieuczciwej praktyki rynkowej w zakresie prezentacji ceny, Prezes Urzędu uznał nałożenie kary pieniężnej w niniejszej sprawie za uzasadnione. Zdaniem Prezesa UOKiK, działania podejmowane przez Przedsiębiorcę w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej, powinny były uwzględniać możliwość naruszenia zbiorowego interesu konsumentów. Pamiętać należy, że na profesjonalnych uczestnikach obrotu rynkowego spoczywa obowiązek dochowania należytej staranności przy ocenie zgodności ich działań z obowiązującymi przepisami prawa. Dział-Bud powinien zdawać sobie sprawę z konieczności konstruowania wzorców umownych w taki sposób, by nie doprowadzić do naruszenia zbiorowego interesu konsumentów. Przedsiębiorca powinien mieć w szczególności świadomość istnienia rejestru niedozwolonych klauzul umownych oraz konieczności dostosowywania wykorzystywanych przez siebie wzorców umownych do treści wpisów zamieszczanych w tym rejestrze, a także powinien zdawać sobie sprawę z bezwzględnie wiążącego obowiązku podawania konsumentom ceny uwzględniającej podatek od towarów i usług. Biorąc pod uwagę okoliczności sprawy należy wskazać na nieumyślne działanie Dział-Bud. Podkreślić zatem należy, iż nakładana przez Prezesa Urzędu kara finansowa pełnić powinna funkcje: represyjną, prewencyjną i edukacyjną. Ustalając wymiar kary należy wziąć przede wszystkim pod uwagę funkcję prewencyjną kar, w tym prewencję ogólną. Kara bowiem winna być ustalona tak, aby powstrzymywać przedsiębiorcę stosującego praktykę oraz innych przedsiębiorców przed stosowaniem w przyszłości tego typu praktyk w obrocie z konsumentami. Zachodzi zatem konieczność wymierzenia kary o takiej wysokości, która zniechęci przedsiębiorców do stosowania klauzul sprzecznych z prawem oraz niedozwolonych postanowień umownych. Materiał dowodowy zebrany w toku postępowania pozwala przyjąć, że Przedsiębiorca […]. Oszacowanie wysokości kary przebiegało dwuetapowo. Ustalając jej wymiar Prezes UOKiK w pierwszej kolejności dokonał bowiem oceny wagi stwierdzonych naruszeń i na tej podstawie ustalił kwotę bazową, stanowiącą podstawę do dalszych ustaleń wysokości kary, a następnie – w oparciu o zaistniałe w sprawie okoliczności mające wpływ na wysokość kary – dokonał gradacji ustalonej kwoty bazowej. Z uwagi na fakt, że naruszenia wskazane w punkcie I i II sentencji decyzji są względem siebie autonomiczne, tzn. nie są ściśle ze sobą powiązane, Prezes Urzędu dokonał odrębnego ustalenia kary w stosunku do stosowanych przez Przedsiębiorcę praktyk określonych w poszczególnych punktach sentencji decyzji. 18 1. punkt III. ppkt 1 sentencji decyzji W punkcie I sentencji decyzji Prezes Urzędu stwierdził stosowanie przez Przedsiębiorcę praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów określonej w art. 24 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, polegającej na stosowaniu postanowień wzorca umowy, które zostały wpisane do rejestru niedozwolonych klauzul umownych. W powyższym kontekście wzięto pod uwagę, iż naruszenie przez Przedsiębiorcę zbiorowych interesów konsumentów polegało na stosowaniu postanowień umownych wpisanych do powszechnie dostępnego rejestru niedozwolonych klauzul umownych. Abuzywność postanowień wpisanych do tego rejestru jest jednoznaczna, a zakaz stosowania w obrocie postanowień w nim zamieszczonych nie powinien budzić jakichkolwiek wątpliwości. Prezes Urzędu zważył, że w wyniku powyższego zachowania sytuacja konsumentów została osłabiona. Dokonując oceny wagi stwierdzonego naruszenia Prezes Urzędu wziął pod uwagę, iż w ramach punktu I sentencji decyzji Przedsiębiorcy przypisano stosowanie trzech postanowień niedozwolonych. Postanowienie kwestionowane w punkcie I.A sentencji decyzji uprawnia Dział-Bud do opóźnienia wykonania zobowiązania bez ponoszenia z tego tytułu żadnych konsekwencji. Klauzula określona w punkcie I.B sentencji decyzji wyłącza obowiązek zwrotu konsumentowi uiszczonej zapłaty za niespełnione świadczenie, w sytuacji, gdy konsument rezygnuje z wykonania umowy. Natomiast postanowienie przytoczone w punkcie I.C sentencji decyzji narzuca konsumentowi sąd miejscowo właściwy do rozstrzygania spraw, które w przyszłości mogą wyniknąć z łączącego strony stosunku prawnego. Praktyka jest stosowana przez Dział-Bud przynajmniej od dnia 14 maja 2012 r. (data przekazania zawierającego kwestionowane klauzule wzorca „ZLECENIE - UMOWA” ), czyli od ponad półtora roku, co należy ocenić jako działanie długotrwałe. Dokonując ustalenia wysokości kary Prezes Urzędu wziął pod uwagę przedmiot prowadzonej przez Dział-Bud działalności (zakładanie stolarki budowlanej) oraz lokalny wymiar prowadzonej działalności. Ustalając ostateczny wymiar kary pieniężnej nałożonej na Dział-Bud za stwierdzoną w punkcie I sentencji decyzji praktykę dokonano również oceny zaistniałych w postępowaniu okoliczności łagodzących i obciążających. Prezes Urzędu ustalając okoliczności łagodzące i obciążające miał na uwadze całokształt zebranego w postępowaniu materiału dowodowego oraz postawę Przedsiębiorcy. Okoliczności te – w przypadku ich stwierdzenia – mogły mieć wpływ na procentowe zmniejszenie lub zwiększenie kwoty bazowej będącej podstawą wymierzenia kary. W opinii Prezesa Urzędu, w niniejszej sprawie nie występują ani okoliczności łagodzące, które uzasadniałyby obniżenie kwoty kary pieniężnej, ani okoliczności obciążające uzasadniające jej podwyższenie. Biorąc pod uwagę powyższe, nałożona na Dział-Bud kara pieniężna ustalona została […] w wysokości 754 zł (słownie: siedemset pięćdziesiąt cztery złote). Zdaniem Prezesa Urzędu, tak określona kara spełni zarówno rolę represyjną jako sankcja i dolegliwość za naruszenie przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jak i prewencyjną, zapobiegającą ponownemu ich naruszeniu. Wobec powyższego należało orzec jak w punkcie III. ppkt 1 sentencji decyzji. 2. punkt III. ppkt 2 sentencji decyzji 19 W punkcie II sentencji decyzji Prezes Urzędu stwierdził stosowanie przez Przedsiębiorcę praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów określonej w art. 24 ust. 2 pkt 3 w zw. z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, polegającej na stosowaniu nieuczciwej praktyki rynkowej. W powyższym kontekście wzięto pod uwagę, iż naruszenie przez Przedsiębiorcę zbiorowych interesów konsumentów polegało na nieuwzględnieniu w proponowanych cenach usług wartości podatku od towarów i usług, poprzez umieszczenie w treści wzorca umowy pod nazwą „ZLECENIE - UMOWA” postanowień określających wysokość wynagrodzenia należnego za usługę w kwocie netto. Prezes Urzędu zważył, że w wyniku powyższego zachowania sytuacja konsumentów została osłabiona. Dokonując oceny wagi stwierdzonego naruszenia wziął pod uwagę, iż w ramach punktu II sentencji decyzji Przedsiębiorca dopuścił się wprowadzającego w błąd zaniechania w zakresie istotnych informacji dotyczących ceny świadczonych przez niego usług. Praktyka jest stosowana przez Dział-Bud przynajmniej od dnia 14 maja 2012 r. (data przekazania zawierającego kwestionowane klauzule wzorca „ZLECENIE - UMOWA” ), czyli od ponad półtora roku, co należy ocenić jako działanie długotrwałe. Dokonując ustalenia wysokości kary Prezes Urzędu wziął pod uwagę przedmiot prowadzonej przez Dział-Bud działalności (zakładanie stolarki budowlanej) oraz lokalny wymiar prowadzonej działalności. Ustalając ostateczny wymiar kary pieniężnej nałożonej na Dział-Bud za stwierdzoną w punkcie I sentencji decyzji praktykę dokonano również oceny zaistniałych w postępowaniu okoliczności łagodzących i obciążających. Prezes Urzędu ustalając okoliczności łagodzące i obciążające miał na uwadze całokształt zebranego w postępowaniu materiału dowodowego oraz postawę Przedsiębiorcy. Okoliczności te – w przypadku ich stwierdzenia – mogły mieć wpływ na procentowe zmniejszenie lub zwiększenie kwoty bazowej będącej podstawą wymierzenia kary. W opinii Prezesa Urzędu, w niniejszej sprawie nie występują ani okoliczności łagodzące, które uzasadniałyby obniżenie kwoty kary pieniężnej, ani okoliczności obciążające uzasadniające jej podwyższenie. Biorąc pod uwagę powyższe, nałożona na Dział-Bud kara pieniężna ustalona została […] w wysokości 754 zł (słownie: siedemset pięćdziesiąt cztery złote). Zdaniem Prezesa Urzędu, tak określona kara spełni zarówno rolę represyjną jako sankcja i dolegliwość za naruszenie przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jak i prewencyjną, zapobiegającą ponownemu ich naruszeniu. Wobec powyższego należało orzec jak w punkcie III. ppkt 2 sentencji decyzji. Zgodnie z art. 112 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, karę pieniężną należy uiścić w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji, na konto Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Warszawie nr: NBP O/O Warszawa 51 1010 1010 0078 7822 3100 0000. Pouczenie: 20 Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 28 § 2 k.p.c. od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury w Warszawie. Dyrektor Delegatury UOKiK w Warszawie Dorota Grudzień-Barbachowska /podpis/ Otrzymuje: