RWA-51/2012

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW w Warszawie RWA-61-12/12/ZT Warszawa, dn. 28 grudnia 2012 r. DECYZJA Nr RWA-51/2012 I. Na podstawie art. 27 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.), stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy, po przeprowadzeniu z urzędu postępowania w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, – w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznaje się za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów , o której mowa w art. 24 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, działanie Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń na Życie Spółki Akcyjnej z siedzibą w Warszawie polegające na stosowaniu we wzorcu umownym Ogólne warunki Indywidualnego ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym IKE PZU Życie postanowienia o treści: „Strony obowiązane są informować o każdej zmianie adresów. Powiadomienia, wnioski i oświadczenia wysyłane na ostatnio podany adres PZU Życie SA, oszczędzającego lub uposażonego uznawane będą za skutecznie doręczone” , które zostało wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 ze zm.) – i stwierdza się zaniechanie jej stosowania z dniem 21 maja 2012 r. II. Na podstawie art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.), stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy, po przeprowadzeniu z urzędu postępowania w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, – w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznaje się za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów , o której mowa w art. 24 ust. 2 w zw. z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, działanie Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń na Życie Spółki Akcyjnej z siedzibą 2 w Warszawie polegające na stosowaniu w umowach o prowadzenie indywidualnych kont emerytalnych postanowienia, o treści: „PZU Życie SA wypłaca świadczenie z tytułu śmierci oszczędzającego oraz wykonuje zobowiązania w stosunku do uposażonych lub osób wymienionych w § 28 ust. 2 w terminie 30 dni od dnia otrzymania zawiadomienia o zdarzeniu objętym odpowiedzialnością” , które narusza art. 34 ust. 2 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o indywidualnych kontach emerytalnych oraz indywidualnych kontach zabezpieczenia emerytalnego (Dz. U. Nr 116, poz. 1205 ze zm.) – i nakazuje zaniechanie jej stosowania. III. Na podstawie art. 26 ust. 2 w związku z art. 27 ust. 4 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.), stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy, po przeprowadzeniu z urzędu postępowania w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, – w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów nakłada się na Powszechny Zakład Ubezpieczeń na Życie Spółkę Akcyjną z siedzibą w Warszawie obowiązek usunięcia trwających skutków naruszenia wskazanego w pkt I sentencji decyzji poprzez przesłanie do konsumentów, z którymi trwają stosunki umowne zawiązane na podstawie wzorca Ogólne warunki Indywidualnego ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym IKE PZU Życie , w terminie 3 miesięcy od dnia uprawomocnienia się decyzji, propozycji podpisania aneksów do zawartych umów – które będą uwzględniać zmiany umowy eliminujące naruszenie określone w pkt I sentencji decyzji, wskazując jako przyczynę złożonej propozycji aneksowania umowy obowiązek nałożony przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów na Powszechny Zakład Ubezpieczeń na Życie Spółkę Akcyjną z siedzibą w Warszawie. IV. Na podstawie art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.), oraz stosownie do treści art. 33 ust. 6 tej ustawy, po przeprowadzeniu z urzędu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, – w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów nakłada się na Powszechny Zakład Ubezpieczeń na Życie Spółkę Akcyjną z siedzibą w Warszawie karę pieniężną płatną do budżetu państwa, w wysokości: 1. 784 490 zł (słownie: siedemset osiemdziesiąt cztery tysiące czterysta dziewięćdziesiąt złotych), z tytułu naruszenia określonego w pkt. I sentencji decyzji; 2. 490 306 zł (słownie: czterysta dziewięćdziesiąt tysięcy trzysta sześć złotych), z tytułu naruszenia określonego w pkt. II sentencji decyzji. 3 UZASADNIENIE Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatura w Warszawie (dalej także: Prezes UOKiK, Prezes Urzędu, Delegatura UOKiK w Warszawie) przeprowadził postępowanie wyjaśniające (sygn.: RWA-401-1/11/ZT/AŻ) mające na celu: I. ustalenie, czy we wzorcach umów przedkładanych konsumentom do podpisu przez wybrane podmioty rynku finansowego oferujące produkty służące dobrowolnemu, dodatkowemu oszczędzaniu na przyszłą emeryturę znajdują się zapisy mogące naruszać przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, co uzasadniałoby wszczęcie postępowania w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów; II. ustalenie, czy we wzorcach umów przedkładanych konsumentom do podpisu przez wybrane podmioty rynku finansowego oferujące produkty służące dobrowolnemu, dodatkowemu oszczędzaniu na przyszłą emeryturę znajdują się zapisy mogące naruszać chronione prawem interesy konsumentów, co uzasadniałoby podjęcie działań określonych w odrębnych ustawach – Kodeksie cywilnym oraz w Kodeksie postępowania cywilnego; III. badanie rynków, na których oferowane są przez przedsiębiorców produkty służące dobrowolnemu, dodatkowemu oszczędzaniu na przyszłą emeryturę. W toku prowadzonego postępowania wyjaśniającego Prezes Urzędu wezwał m.in. Powszechny Zakład Ubezpieczeń na Życie Spółkę Akcyjną z siedzibą w Warszawie (dalej: PZU Życie lub Spółka) do przekazania wszystkich wzorców umownych dotyczących Indywidualnych Kont Emerytalnych (dalej także: IKE) stosowanych w obrocie z konsumentami na dzień 1 lipca 2011 r. wraz ze wskazaniem, od kiedy są one stosowane. W odpowiedzi na wezwanie Prezesa Urzędu Spółka przedłożyła m.in. wzorce umowne zatytułowane: Ogólne warunki Indywidualnego ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym IKE PZU Życie (kod warunków: FKIP33) oraz Postanowienia dodatkowe do ogólnych warunków indywidualnego ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym IKE PZU Życie . Analiza ww. dokumentów wykazała, iż Spółka w stosunkach z konsumentami posługuje się wzorcami umownymi dotyczącymi indywidualnych kont emerytalnych zawierającymi w swojej treści niedozwolone postanowienie umowne w rozumieniu art. 385 1 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93, ze zm., dalej: k.c.), uznane prawomocnym wyrokiem Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (dalej także: SOKiK) za niedozwolone i wpisane do prowadzonego przez Prezesa UOKiK rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm., dalej: k.p.c.), a także postanowienie, które może naruszać przepisy ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o indywidualnych kontach emerytalnych oraz indywidualnych kontach zabezpieczenia emerytalnego (Dz. U. Nr 116, poz. 1205, ze zm., dalej: ustawa o ike). Mając na uwadze powyższe ustalenia, Prezes Urzędu postanowieniem z dnia 30 stycznia 2012 r. wszczął postępowanie w związku z podejrzeniem, iż PZU Życie stosuje praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów, o których mowa w art. 24 ust. 1 i 2 ww. ustawy, polegające na: 4 I. stosowaniu postanowienia wzorca umowy wykorzystywanego przy zawieraniu umów o prowadzenie indywidualnych kont emerytalnych, które zostało wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego, o następującej treści: „Strony obowiązane są informować o każdej zmianie adresów. Powiadomienia, wnioski i oświadczenia wysyłane na ostatnio podany adres PZU Życie SA, oszczędzającego lub uposażonego uznawane będą za skutecznie doręczone” , co mogło stanowić naruszenie art. 24 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. II. stosowaniu w umowach o prowadzenie indywidualnych kont emerytalnych postanowienia, które może naruszać przepisy ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o indywidualnych kontach emerytalnych oraz indywidualnych kontach zabezpieczenia emerytalnego, o następującej treści: „PZU Życie SA wypłaca świadczenie z tytułu śmierci oszczędzającego oraz wykonuje zobowiązania w stosunku do uposażonych lub osób wymienionych w § 28 ust. 2 w terminie 30 dni od dnia otrzymania zawiadomienia o zdarzeniu objętym odpowiedzialnością” , co mogło stanowić naruszenie art. 24 ust. 2 w zw. z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Postanowieniem z dnia 30 stycznia 2012 r. Prezes UOKiK zaliczył w poczet dowodów w niniejszym postępowaniu następujące dokumenty uzyskane w ramach prowadzonego postępowania wyjaśniającego o sygn. RWA-401-1/11/ZT/AŻ: 1. pismo PZU Życie z dnia 5 września 2011 r. wraz z następującymi załącznikami stanowiącymi wzorce umowne: a) Ogólne warunki Indywidualnego ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym IKE PZU Życie (kod warunków: FKIP33), b) Regulamin funduszy , c) Wykaz oferowanych funduszy , d) Strategia inwestycyjna funduszy, e) Postanowienia dodatkowe do ogólnych warunków Indywidualnego ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym IKE PZU Życie ; 2. pismo PZU Życie z dnia 18 listopada 2011 r. stanowiące odpowiedź na wezwanie Prezesa Urzędu z dnia 9 listopada 2011 r. Zawiadamiając Spółkę o wszczęciu przedmiotowego postępowania oraz o zaliczeniu w poczet dowodów w tym postępowaniu ww. dokumentów, Prezes UOKiK wezwał ją do przekazania wskazanych w piśmie dokumentów jak również do ustosunkowania się do zarzutów przedstawionych w sentencji postanowienia o wszczęciu postępowania. Odpowiadając na zawiadomienie Prezesa Urzędu o wszczęciu postępowania w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, Spółka pismem z dnia 14 lutego 2012 r. zajęła stanowisko w odniesieniu do zarzutów zawartych w postanowieniu z dnia 30 stycznia 2012 r. PZU Życie nie zgodziło się z zarzutem naruszenia przepisów ustawy ike oraz art. 24 ust. 2 w zw. z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji 5 i konsumentów. Spółka wyraziła przekonanie, że zakwestionowane przez Prezesa Urzędu postanowienie nie stoi w sprzeczności z art. 34 ust. 2 ustawy o ike. Zwróciła uwagę na brzmienie § 32 ust. 1 Ogólnych warunków indywidualnego ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym IKE PZU Życie , który przewiduje wykonanie przez PZU Życie zobowiązań z tytułu wypłaty z rachunku IKE oraz wypłaty transferowej z rachunku IKE najpóźniej w terminie 14 dni od dnia otrzymania kompletu dokumentów uzasadniających wykonanie zobowiązań. W opinii Spółki, zakwestionowane przez Prezesa UOKiK postanowienie należy odczytywać łącznie z klauzulą zamieszczoną w § 32 ust. 1 ww. wzorca umowy. Realizacja zobowiązań z tytułu wypłat z rachunku IKE w terminie 30 dni od dnia otrzymania zawiadomienia o zdarzeniu objętym odpowiedzialnością nie stoi, zdaniem PZU Życie, w sprzeczności z zachowaniem terminu 14-dniowego, liczonego od dnia otrzymania kompletu dokumentów uzasadniających wykonanie zobowiązań. Dodatkowo, Spółka podniosła, że termin 30-dniowy został zastrzeżony na korzyść osób uposażonych (uprawnionych), ponieważ w praktyce przeważnie upływa on znacznie wcześniej niż termin 14-dniowy. Ma to wynikać z faktu, jak wskazuje Spółka, że bieg pierwszego z ww. terminów z reguły rozpoczyna się wcześniej niż bieg drugiego z nich. Złożenie kompletu dokumentów uzasadniających wykonanie zobowiązania następuje zwykle później niż zawiadomienie o zdarzeniu objętym odpowiedzialnością. Uzyskanie niektórych dokumentów może bowiem wymagać podjęcia dodatkowych czynności, np. przeprowadzenia postępowania sądowego. Wskazując na powyższe PZU Życie podkreśliło, że nie było jego zamiarem wydłużenie czasu realizacji zobowiązań z tytułu wypłat z rachunku IKE ponad terminy wynikające z ustawy o ike. Ponadto, Spółka zaznaczyła, iż stosowana przez nią praktyka całkowicie potwierdza respektowanie wymogu dotrzymania 14-dniowego terminu do wypłaty zobowiązań z rachunku IKE. Niezależnie od zajętego stanowiska PZU Życie wyraziło wolę dostosowania treści stosowanych wzorców umów do obowiązujących przepisów prawa. Spółka, w piśmie z dnia 10 kwietnia 2012 r., zobowiązała się do zaniechania stosowania zakwestionowanych przez Prezesa Urzędu postanowień wzorców umownych poprzez modyfikację ich brzmienia. PZU Życie sprecyzowało treść złożonego przez siebie zobowiązania do zaniechania zarzucanej praktyki poprzez wskazanie nowego brzmienia zakwestionowanych postanowień wzorców umownych oraz określenie terminu wejścia w życie zaproponowanych zmian na dzień 21 maja 2012 r. Postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2012 r. Prezes UOKiK zaliczył w poczet dowodów w niniejszym postępowaniu uzyskane w ramach prowadzonego postępowania wyjaśniającego o sygn. RWA-401-1/11/ZT/AŻ pismo PZU Życie z dnia 22 września 2011 r. wraz z załącznikami: 1. wzorem Wniosku o zawarcie umowy indywidualnego ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym IKE PZU Życie , 2. wzorem Potwierdzenia zawarcia umowy . Pismem z dnia 24 kwietnia 2012 r. Prezes Urzędu poinformował PZU Życie, iż sama modyfikacja zakwestionowanych przez Prezesa UOKiK postanowień wzorców umownych nie może zostać uznana za wystarczającą do zapobieżenia naruszeniom zbiorowych interesów konsumentów. Konieczne jest również aneksowanie zawierających te postanowienia umów zawartych z konsumentami, które wyeliminuje stwierdzone naruszenia. 6 W piśmie z dnia 7 maja 2012 r. PZU Życie zadeklarowało, iż w terminie 3 miesięcy od dnia doręczenia decyzji wystąpi do konsumentów z ofertą podpisania stosownych aneksów, przy czym zgoda na przyjęcie oferty Spółki będzie mogła nastąpić do dnia 31 grudnia 2012 r. Ponadto, gdyby konsument zwrócił się z ofertą zmiany umowy zawartej na podstawie ogólnych warunków ubezpieczenia oznaczonych kodem FKIP33 w ww. zakresie po 31 grudnia 2012 r., to Spółka taką ofertę przyjmie. Dodatkowo, PZU Życie zapewniło, iż w przyszłości nie będzie stosowało zakwestionowanych przez Prezesa Urzędu postanowień. Ponadto, do ww. pisma PZU Życie dołączyło uchwałę nr [ … ] Zarządu Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń na Życie Spółki Akcyjnej z dnia 19 kwietnia 2012 r., na mocy której, z dniem 21 maja 2012 r., Spółka wprowadzi zmiany wymienionych w niej wzorców umownych, w tym Ogólnych warunków Indywidualnego ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym IKE PZU Życie , które spowodują usunięcie naruszeń wskazanych przez Prezesa w postanowieniu z dnia 30 stycznia 2012 r. o wszczęciu postępowania. Ponadto, PZU Życie poinformowało, że wzorzec umowy: Ogólne warunki Indywidualnego ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym IKE PZU Życie kod warunków: FKIP33 stosuje od dnia 1 sierpnia 2007 r., natomiast wzorzec umowny: Postanowienia dodatkowe do ogólnych warunków Indywidualnego ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym IKE PZU Życie – od dnia 1 stycznia 2009 r. Dodatkowo, Spółka przekazała informację o osiągniętych przychodach. Przedsiębiorca został zawiadomiony o zakończeniu zbierania materiału dowodowego w niniejszym postępowaniu oraz o możliwości zapoznania się z materiałem zgromadzonym w aktach sprawy w siedzibie Delegatury UOKiK w Warszawie. Strona skorzystała z przysługującego jej uprawnienia. Korzystając z prawa do wypowiedzenia się co do zebranego materiału dowodowego PZU Życie, w piśmie z dnia 22 maja 2012 r., ponownie oświadczyło, iż w terminie 3 miesięcy od dnia doręczenia decyzji wystąpi do konsumentów z ofertą podpisania stosownych aneksów, przy czym zgoda na przyjęcie oferty Spółki będzie mogła nastąpić do dnia 31 grudnia 2012 r. Ponadto, gdyby konsument zwrócił się z ofertą zmiany umowy zawartej na podstawie ogólnych warunków ubezpieczenia oznaczonych kodem FKIP33 w ww. zakresie po 31 grudnia 2012 r., to Spółka taką ofertę przyjmie. PZU Życie ponownie zapewniło, iż w przyszłości nie będzie stosowało postanowień zakwestionowanych przez Prezesa Urzędu. Ponadto, Spółka poinformowała, że od dnia 21 maja 2012 r. wprowadziła Ogólne warunki indywidualnego ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym IKE PZU Życie kod warunków: FKIP40, uchwalone uchwałą nr [ … ] Zarządu Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń na Życie Spółki Akcyjnej z dnia 19 kwietnia 2012 r., które nie zawierają zakwestionowanych przez Prezesa UOKiK klauzul. Zgodnie z oświadczeniem Spółki wszystkie umowy indywidualnego ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym IKE PZU Życie będą zawierane w oparciu o ww. ogólne warunki. Tym samym, w ocenie Spółki, z dniem 20 maja 2012 r. zakończyło się stosowanie Ogólnych warunków Indywidualnego ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym IKE PZU Życie kod warunków: FKIP33 oraz Postanowień dodatkowych do ogólnych warunków Indywidualnego 7 ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym IKE PZU Życie . Dodatkowo, w ww. piśmie PZU Życie raz jeszcze odniosło się do postawionych przez Prezesa Urzędu zarzutów zawartych w postanowieniu z dnia 30 stycznia 2012 r. o wszczęciu postępowania. W odniesieniu do zarzutu określonego w punkcie II sentencji wskazanego postanowienia Spółka powtórzyła argumentację zaprezentowaną w piśmie z dnia 14 lutego 2012 r. Natomiast w zakresie zarzutu postawionego w punkcie I sentencji postanowienia o wszczęciu postępowania PZU Życie podniosło, iż klauzula zakwestionowana przez Prezesa UOKiK nie jest tożsama z postanowieniami wpisanymi do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone pod nr 1207, 2208 i 2360, ponieważ dotyczy enumeratywnie wskazanych rodzajów pism, a nie – jak to ma miejsce w przypadku wymienionych klauzul z rejestru – wszelkiej korespondencji. Niezależnie od tego PZU Życie wskazało, że w praktyce konsumenci nie ponieśli jakichkolwiek ujemnych konsekwencji stosowania zakwestionowanego postanowienia Ogólnych warunków Indywidualnego ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym IKE PZU Życie kod warunków: FKIP33. Spółka nie składała bowiem wobec konsumentów oświadczeń woli, które miałyby negatywny wpływ na ich interesy, a które byłyby uznane za doręczone przez PZU Życie tylko wskutek wysłania ich na ostatnio podane przez konsumentów adresy. W ww. piśmie z dnia 22 maja 2012 r. Spółka wskazała, że [ … ]. Spółka określiła powyższe informacje jako tajemnicę przedsiębiorstwa PZU Życie i wniosła w tym zakresie o ograniczenie prawa wglądu do materiału dowodowego w trybie art. 69 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zgodnie z art. 69 ust. 1 wymienionej ustawy Prezes Urzędu, na wniosek lub z urzędu, może, w drodze postanowienia, w niezbędnym zakresie ograniczyć prawo wglądu do materiału dowodowego załączonego do akt sprawy, jeżeli udostępnienie tego materiału groziłoby ujawnieniem tajemnicy przedsiębiorstwa, jak również innych tajemnic podlegających ochronie na podstawie odrębnych przepisów. W niniejszej sprawie nie było jednakże podstaw do ograniczenia prawa wglądu do materiału dowodowego załączonego do akt sprawy. Prezes UOKiK udostępnia materiał dowodowy zgromadzony w toku postępowania jedynie jego stronom. Ponieważ jedyną stroną postępowania prowadzonego pod sygnaturą RWA-61-12/12/ZT było PZU Życie, prawo wglądu do akt sprawy przysługiwało tylko jemu. W związku z tym udostępnienie stronie materiału dowodowego w przedmiotowym postępowaniu nie groziło ujawnieniem tajemnicy przedsiębiorstwa przekazanej Prezesowi Urzędu przez PZU Życie. O powyższym Spółka została zawiadomiona w piśmie z dnia 2 sierpnia 2012 r., które zawierało również informację, że wskazane przez Spółkę we wniosku informacje uznane przez PZU Życie za tajemnicę przedsiębiorstwa będą podlegały ochronie na podstawie art. 71 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, zgodnie z którym, pracownicy Urzędu są obowiązani do ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa, jak również innych informacji, podlegających ochronie na podstawie odrębnych przepisów, o których powzięli wiadomość w toku postępowania (nie dotyczy to informacji powszechnie dostępnych, informacji o wszczęciu postępowania oraz informacji o wydaniu decyzji kończących postępowanie i ich ustaleniach). Spółka została również powiadomiona o tym, że w przypadku zaliczenia, zgodnie z art. 73 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, informacji uzyskanych w toku prowadzonego postępowania o sygnaturze RWA-61-12/12/ZT w poczet dowodów w innym prowadzonym przez Prezesa Urzędu postępowaniu, Prezes UOKiK, na podstawie 8 art. 73 ust. 6 ww. ustawy, powiadomi o tym PZU Życie oraz wyda postanowienie rozstrzygające kwestię ograniczenia we wskazanym przez Spółkę zakresie prawa wglądu do materiału dowodowego załączonego do akt sprawy. Postanowieniem z dnia 20 lipca 2012 r. Prezes UOKiK sprostował oczywiste omyłki zawarte w postanowieniu z dnia 30 stycznia 2012 r. o wszczęciu postępowania polegające na nieprawidłowym wskazaniu w sentencji postanowienia o wszczęciu postępowania oraz w zdaniu drugim uzasadnienia tego postanowienia nazwy strony postępowania – w ten sposób, że w miejsce nazwy Polski Zakład Ubezpieczeń na Życie S.A. wstawił nazwę Powszechny Zakład Ubezpieczeń na Życie S.A. . W dniu 30 lipca 2012 r. Spółka po raz kolejny skorzystała z uprawnienia do zapoznania się z materiałem zgromadzonym w aktach sprawy. Przedsiębiorca, pismem z dnia 30 listopada 2012 r., został zawiadomiony o zakończeniu zbierania materiału dowodowego w niniejszym postępowaniu oraz o możliwości zapoznania się z materiałem zgromadzonym w aktach sprawy w siedzibie Prezesa UOKiK w Warszawie i zajęcia stanowiska przed wydaniem decyzji. Strona skorzystała z przysługującego jej uprawnienia. Korzystając z prawa do wypowiedzenia się co do zebranego materiału dowodowego PZU Życie, w piśmie z dnia 10 grudnia 2012 r., podtrzymało stanowisko zajęte w pismach z 14 lutego 2012 r., 10 kwietnia 2012 r., 7 maja 2012 r. oraz 22 maja 2012 r., w tym złożone zobowiązanie do zapobieżenia naruszeniom zbiorowych interesów konsumentów, o którym mowa w art. 28 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Spółka zmodyfikowała jednak treść zobowiązania wskazując, że zgoda konsumenta na przyjęcie oferty PZU Życie dotyczącej zawarcia stosownego aneksu do umowy będzie mogła nastąpić do dnia 30 czerwca 2013 r. Ponadto, gdyby konsument zwrócił się do Spółki z ofertą zmiany umowy zawartej na podstawie ogólnych warunków ubezpieczenia oznaczonych kodem FKIP33 w zakresie objętym aneksem po dniu 30 czerwca 2013 r., to Spółka taką ofertę przyjmie. Dodatkowo, w ww. piśmie z dnia 10 grudnia 2012 r. Spółka poinformowała, że [ … ]. Spółka wniosła o ograniczenie prawa wglądu do materiału dowodowego w powyższym zakresie, ze względu na okoliczność, iż stanowi on tajemnicę przedsiębiorstwa. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów ustalił, co następuje: Powszechny Zakład Ubezpieczeń na Życie Spółka Akcyjna z siedzibą w Warszawie został wpisany do Rejestru Przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego przez Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy w Warszawie, XII Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego, pod numerem KRS 0000030211. Przedmiotem działalności Spółki jest m.in. wykonywanie działalności ubezpieczeniowej w zakresie ubezpieczeń na życie, w tym związanych z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, oraz działalności bezpośrednio z nią związanej. Przy zawieraniu umów z klientami, będącymi konsumentami w rozumieniu art. 22 1 k.c., tj. osobami fizycznymi dokonującymi czynności prawnych niezwiązanych bezpośrednio z ich działalnością zawodową lub gospodarczą, Spółka posługuje się wzorcami umownymi w rozumieniu art. 384 k.c. 9 Spółka stosuje wzorce umowne zatytułowane: Ogólne warunki Indywidualnego ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym IKE PZU Życie oraz Postanowienia dodatkowe do ogólnych warunków indywidualnego ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym IKE PZU Życie . Po przeprowadzeniu analizy Ogólnych warunków Indywidualnego ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym IKE PZU Życie Prezes Urzędu ustalił, że wzorzec ten zawiera postanowienie o treści: „Strony obowiązane są informować o każdej zmianie adresów. Powiadomienia, wnioski i oświadczenia wysyłane na ostatnio podany adres PZU Życie SA, oszczędzającego lub uposażonego uznawane będą za skutecznie doręczone” (§ 39 ust. 4 wzorca), które jest zbieżne z treścią postanowień wpisanych do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 k.p.c. Prezes Urzędu ustalił również, że w rejestrze postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 k.p.c. zamieszczone zostały postanowienia o treści: 1. „W przypadku zmiany adresu, każda ze stron zobowiązana jest niezwłocznie pisemnie powiadomić o tym drugą stronę. W przypadku nie powiadomienia o zmianie adresu, korespondencja kierowana na ostatni znany adres będzie uznawana za skutecznie doręczoną” – postanowienie uznane za niedozwolone wyrokiem Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 16 kwietnia 2007 r. (sygn. akt XVII AmC 43/06) i wpisane w dniu 11 lipca 2007 r. do rejestru niedozwolonych klauzul umownych pod nr 1207; 2. „Wszelka korespondencja wysyłana jest przez Bank na wskazany przez posiadacza rachunku adres do korespondencji i uważa się ją za doręczoną po upływie 14 dni od daty jej wysłania przez Bank” – postanowienie uznane za niedozwolone wyrokiem Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 1 grudnia 2010 r. (sygn. akt XVII AmC 1789/09) i wpisane w dniu 28 lutego 2011 r. do rejestru niedozwolonych klauzul umownych pod nr 2208; 3. „Wszelkie pisma kierowane przez Bank do posiadacza rachunku według ostatnich danych i na ostatni wskazany przez niego adres uważa się za skutecznie doręczone” – postanowienie uznane za niedozwolone wyrokiem Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 10 lutego 2011 r. (sygn. akt XVII AmC 730/10) i wpisane w dniu 14 czerwca 2011 r. do rejestru niedozwolonych klauzul umownych pod nr 2360. Po przeprowadzeniu analizy wzorca Postanowienia dodatkowe do ogólnych warunków indywidualnego ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym IKE PZU Życie , Prezes Urzędu ustalił, że wzorzec ten zawiera postanowienie o treści: „PZU Życie SA wypłaca świadczenie z tytułu śmierci oszczędzającego oraz wykonuje zobowiązania w stosunku do uposażonych lub osób wymienionych w § 28 ust. 2 w terminie 30 dni od dnia otrzymania zawiadomienia o zdarzeniu objętym odpowiedzialnością” (§ 1 ust. 24 wzorca), które narusza przepisy ustawy o ike. W toku postępowania w piśmie z dnia 14 lutego 2012 r. Spółka zadeklarowała wolę zmiany zakwestionowanych postanowień wzorców umownych w taki sposób, aby ich treść nie mogła budzić wątpliwości z punktu widzenia przepisów prawa. Z kolei przy piśmie z dnia 10 10 kwietnia 2012 r. PZU Życie złożyło zobowiązanie do podjęcia działań zmierzających do zapobieżenia wskazanym przez Prezesa Urzędu naruszeniom, polegających na zmianie zakwestionowanych postanowień wzorca umowy. Spółka przedłożyła projekt nowoopracowanego wzorca umownego uwzględniającego zadeklarowane zmiany. Następnie, w piśmie z dnia 7 maja 2012 r. PZU Życie poinformowało, że w terminie 3 miesięcy od dnia doręczenia mu decyzji skieruje do konsumentów propozycję podpisania aneksów do obowiązujących umów, które będą uwzględniać zmiany zakwestionowanych postanowień przedstawione w piśmie Spółki z dnia 10 kwietnia 2012 r. Analiza pism PZU Życie złożonych toku postępowania, a także przekazanej propozycji zmienionego wzorca umownego pozwoliła na następujące ustalenia. Spółka zobowiązała się do zapobieżenia naruszeniom zbiorowych interesów konsumentów poprzez zaniechanie stosowania zakwestionowanych przez Prezesa Urzędu w punktach I i II sentencji decyzji postanowień wzorców umownych, a także poprzez aneksowanie zawartych z konsumentami obowiązujących umów zawierających zakwestionowane postanowienia. Zgodnie z treścią zobowiązania Spółki postanowienie wzorca zacytowane w pkt. I sentencji decyzji miało być zmienione poprzez nadanie mu brzmienia: „1. Wszystkie powiadomienia, wnioski i oświadczenia PZU Życie SA mające związek z umową wymagają dla swej skuteczności zachowania formy pisemnej lub innej formy uzgodnionej przez oszczędzającego i PZU Życie SA i wywierają skutek prawny z chwilą doręczenia. 2. Wszystkie powiadomienia, wnioski i oświadczenia mające związek z umową kierowane do PZU Życie SA, wymagają dla swej skuteczności zachowania formy pisemnej lub innej formy uzgodnionej przez oszczędzającego i PZU Życie SA i wywierają skutek prawny z chwilą doręczenia. 3. PZU Życie SA i oszczędzający obowiązani są informować o każdej zmianie adresów.” Natomiast, zgodnie z treścią zobowiązania Spółki, postanowienie wzorca zacytowane w pkt. II sentencji decyzji miało zostać zmienione poprzez nadanie mu brzmienia: „PZU Życie wypłaca świadczenie z tytułu śmierci oszczędzającego w terminie 30 dni od dnia otrzymania zawiadomienia o zdarzeniu objętym odpowiedzialnością, z zastrzeżeniem ust. 6.” W dniu 21 maja 2012 r., zgodnie z uchwałą nr [ … ] Zarządu Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń na Życie Spółki Akcyjnej z dnia 19 kwietnia 2012 r., PZU Życie zmodyfikowało zakwestionowane przez Prezesa Urzędu klauzule w sposób określony w załączniku nr 6 do wskazanej uchwały, który stanowią zmienione Ogólne warunki indywidualnego ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowymi IKE PZU Życie (kod warunków FKIP40). Zgodnie z brzmieniem postanowienia § 38 zmienionego wzorca umowy, które stanowi odpowiednik klauzuli zakwestionowanej w pkt. I sentencji decyzji: „1. Wszystkie powiadomienia, wnioski i oświadczenia PZU Życie SA mające związek z umową wymagają dla swej skuteczności zachowania formy pisemnej lub innej formy uzgodnionej przez oszczędzającego i PZU Życie SA i wywierają skutek prawny z chwilą doręczenia. 2. Wszystkie powiadomienia, wnioski i oświadczenia mające związek z umową kierowane do PZU Życie SA, wymagają dla swej skuteczności zachowania formy pisemnej lub innej formy uzgodnionej przez oszczędzającego i PZU Życie SA i wywierają skutek prawny z chwilą doręczenia. 3. PZU Życie SA i oszczędzający obowiązani są 11 informować o każdej zmianie adresów.” . Z kolei w myśl postanowienia § 31 ust. 5 zmienionego wzorca umowy, które stanowi odpowiednik klauzuli zakwestionowanej w pkt. II sentencji decyzji: „PZU Życie wypłaca świadczenie z tytułu śmierci oszczędzającego w terminie 30 dni od dnia otrzymania zawiadomienia o zdarzeniu objętym odpowiedzialnością, z zastrzeżeniem ust. 6.” . Stosownie do oświadczenia złożonego przez Spółkę w piśmie z 22 maja 2012 r. z dniem 21 maja 2012 r. Ogólne warunki indywidualnego ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowymi IKE PZU Życie w zmienionej wersji (kod warunków FKIP40) zastąpiły dotychczas wykorzystywane wzorce zawierające zakwestionowane przez Prezesa Urzędu klauzule. Od tego momentu PZU Życie zawiera wszystkie umowy indywidualnego ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym IKE w oparciu o Ogólne warunki indywidualnego ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowymi IKE PZU Życie w zmienionej wersji (kod warunków FKIP40). Mając powyższe na uwadze Prezes Urzędu zważył, co następuje: Naruszenie interesu publicznego Podstawą do rozstrzygania sprawy w oparciu o przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów jest uprzednie zbadanie przez Prezesa UOKiK, czy w danej sprawie zagrożony został interes publicznoprawny. Stwierdzenie, że to nastąpiło, pozwala na realizację celu tej ustawy, wskazanego w art. 1 ust. 1, którym jest określenie warunków rozwoju i ochrony konkurencji oraz zasad podejmowanej w interesie publicznoprawnym ochrony interesów przedsiębiorców i konsumentów. Zdaniem Prezesa UOKiK, rozpatrywana sprawa ma charakter publicznoprawny, albowiem wiąże się z ochroną interesu wszystkich konsumentów, którzy są lub będą klientami Spółki. Zatem uzasadnione było w niniejszej sprawie podjęcie przez Prezesa UOKiK działań przewidzianych w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów. Naruszenie zakazu z art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów przewiduje możliwość kontroli przez Prezesa UOKiK działań przedsiębiorców podejmowanych w stosunkach prawnych z konsumentami, wprowadzając mechanizmy ochrony tzw. zbiorowych interesów konsumentów. Definiując w art. 4 pkt 12 pojęcie konsumenta ustawa odsyła do art. 22 1 k.c., zgodnie z którym konsumentem jest osoba fizyczna dokonująca czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Materialnoprawną podstawę do oceny działań przedsiębiorcy w powyższym aspekcie stanowi przepis art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zgodnie z jego ust. 1, zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne 12 działanie przedsiębiorcy (art. 24 ust. 2 ustawy). Nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów (art. 24 ust. 3 ustawy). Zbiorowe interesy konsumentów podlegają zatem ochronie przed wymierzonymi w nie naruszeniami, polegającymi na sprzecznych z prawem działaniach przedsiębiorców. Przepis art. 24 ust. 2 ww. ustawy zawiera przykładowe wyliczenie zachowań przedsiębiorców uważanych za naruszające zbiorowe interesów konsumentów. W otwartym katalogu zakazanych praktyk ustawodawca umieścił: stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone (pkt 1), naruszenie przez przedsiębiorcę obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji (pkt 2), nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji (pkt 3). Jak wynika z powyższego, dla uznania działania przedsiębiorcy za niezgodne z zawartym w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów zakazem stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów niezbędne jest wykazanie, iż spełnione zostały kumulatywnie trzy przesłanki: 1) kwestionowane działanie jest działaniem przedsiębiorcy; 2) działanie to jest bezprawne; 3) działanie to godzi w zbiorowy interes konsumentów. 1) Status przedsiębiorcy Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów zawiera legalną definicję przedsiębiorcy. Zgodnie z jej art. 4 pkt 1, pod pojęciem tym należy rozumieć przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz. U. 2010 r. Nr 220, poz. 1447, ze zm.) a także: (a) osobę fizyczną, osobę prawną, a także jednostkę organizacyjną nie mającą osobowości prawnej, której ustawa przyznaje zdolność prawną, organizującą lub świadczącą usługi o charakterze użyteczności publicznej, które nie są działalnością gospodarczą w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej, (b) osobę fizyczną wykonującą zawód we własnym imieniu i na własny rachunek lub prowadzącą działalność w ramach wykonywania takiego zawodu, (c) osobę fizyczną, która posiada kontrolę, w rozumieniu pkt 4, nad co najmniej jednym przedsiębiorcą, choćby nie prowadziła działalności gospodarczej w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej, jeżeli podejmuje dalsze działania podlegające kontroli koncentracji, o której mowa w art. 13, (d) związek przedsiębiorców w rozumieniu pkt 2 – na potrzeby przepisów dotyczących praktyk ograniczających konkurencję oraz praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. PZU Życie jest spółką prawa handlowego wpisaną do Rejestru Przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego pod numerem KRS 0000030211, prowadzącą we własnym imieniu działalność gospodarczą polegającą m.in. na wykonywaniu działalności ubezpieczeniowej w zakresie ubezpieczeń na życie, w tym związanych z ubezpieczeniowym funduszem emerytalnym, oraz działalności bezpośrednio z nią związanej. Nie ulega zatem wątpliwości, iż posiada status przedsiębiorcy w rozumieniu powoływanego powyżej art. 4 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Oznacza to, że przy wykonywaniu działalności gospodarczej Spółka podlega rygorom określonym w ustawie o ochronie 13 konkurencji i konsumentów. Tym samym jej działania mogą podlegać ocenie w aspekcie naruszenia zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. 2) Bezprawność działania Drugą z przesłanek koniecznych dla stwierdzenia naruszenia art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów jest bezprawność działań podejmowanych przez przedsiębiorcę. Same przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, co do zasady, nie regulują konstrukcji bezprawności działań przedsiębiorcy. Przepisy te w większości mają bowiem charakter procesowy. W związku z tym, w celu konkretyzacji przesłanki bezprawności należy sięgnąć do innych niż ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów aktów prawa powszechnie obowiązującego, gdyż dopiero na ich podstawie możliwe jest dokonanie oceny działań przedsiębiorcy w aspekcie ich zgodności z prawem. Bezprawność, do której odwołał się ustawodawca definiując pojęcie praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, należy zatem rozumieć jako sprzeczność z prawem. Jako sprzeczne z prawem kwalifikuje się zachowania sprzeczne z nakazem zawartym w ustawie, rozporządzeniu wydanym na podstawie i dla wykonania ustawy, a także w umowie międzynarodowej oraz akcie prawa unijnego, mających bezpośrednie zastosowanie w stosunkach wewnętrznych. Sprzeczne z prawem są nadto: czyny zabronione i zagrożone sankcją karną, czyny zabronione pod sankcjami dyscyplinarnymi, czyny zakazane przepisami administracyjnymi lub przepisami prawa gospodarczego publicznego, czyny zabronione przepisami o charakterze cywilnoprawnym, zawartymi w aktach normatywnych z zakresu prawa cywilnego i administracyjnego. Przedsiębiorca dopuszcza się zatem działań sprzecznych z prawem wówczas, gdy podejmuje działania niezgodne z przepisami, jak i wtedy, gdy nie dopełnia ciążącego na nim prawnego obowiązku. Dla stwierdzenia bezprawności działania przedsiębiorcy bez znaczenia pozostaje strona podmiotowa czynu, a zatem wina sprawcy (w znaczeniu subiektywnym, oznaczającym wadliwość procesu decyzyjnego sprawcy) i stopień tej winy, a także świadomość istnienia naruszonych norm prawnych. Jak zostało wskazane powyżej, bezprawność działań przedsiębiorcy wynika, co do zasady, z naruszenia powszechnie obowiązujących przepisów innych niż ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Niemniej, ustawa w jednym przypadku wprost identyfikuje działanie przedsiębiorcy jako bezprawne – mianowicie, działanie polegające na stosowaniu postanowień wzorców umownych uznanych za niedozwolone i wpisanych do rejestru prowadzonego przez Prezesa UOKiK. Jak wskazał SOKiK w wyroku z dnia 25 marca 2004 r. (sygn. akt XVII AmA 51/03), w oparciu o art. 23a ust. 2 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów można sformułować samoistną przesłankę bezprawności, jeżeli ustali się, że przedsiębiorca stosował postanowienia wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 k.p.c. Zatem wykazanie, że przedsiębiorca wprowadził do obrotu wzorzec umowny zawierający postanowienia o treści już wpisanej do rejestru klauzul abuzywnych stanowi wystarczającą przesłankę do stwierdzenia bezprawności działania tego przedsiębiorcy. 14 Rejestr postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone prowadzony jest przez Prezesa UOKiK na podstawie wydawanych przez SOKiK prawomocnych wyroków, uwzględniających powództwa o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone (art. 479 45 § 2 k.p.c.). Przepis art. 479 45 § 3 k.p.c. ustanawia zasadę jawności rejestru. Oznacza to, że rejestr jest dostępny dla każdego zainteresowanego, tzn. każdy ma do niego prawo wglądu. Skutkiem formalnej jawności rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone jest niemożność zasłaniania się nieznajomością dokonanych w nim wpisów. Stosowanie postanowienia, które po uznaniu go przez SOKiK za niedozwolone zostało wpisane do rejestru niedozwolonych postanowień umownych, jest prawnie zakazane. Zgodnie z art. 479 43 k.p.c., prawomocny wyrok SOKiK wydany po przeprowadzeniu kontroli abstrakcyjnej wzorca umowy, przytaczający treść postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone i zakazujący ich wykorzystywania, ma skutek wobec osób trzecich od chwili wpisania uznanych za niedozwolone postanowień do rejestru klauzul abuzywnych. Przywołany przepis rozszerza zatem prawomocność wyroku wydanego w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone na osoby trzecie. Jak podnosi się w piśmiennictwie, przepis ten dotyczy rozszerzonej prawomocności materialnoprawnej w znaczeniu podmiotowym. Chodzi o grupę przypadków takiej prawomocności, w których wyrok z powodu szczególnego charakteru przedmiotu procesu ma powagę rzeczy osądzonej dla wszystkich i przeciw wszystkim. Przepis ten wyraźnie stanowi, iż wyrok ma skutek wobec osób trzecich, od chwili wpisania uznanego za niedozwolone postanowienia wzorca umowy do rejestru, wywołuje więc skutek erga omnes 1 . Należy podkreślić również, że art. 479 43 k.p.c. stanowiąc, iż wyrok SOKiK ma skutek wobec osób trzecich, nie ogranicza w żaden sposób kategorii podmiotów nim objętych. Zatem zgodnie z regułą lege non distinguente , wyrok ma skutek wobec wszystkich, tzn. zarówno wobec przedsiębiorcy, który zakwestionowaną klauzulę wprowadził do swoich wzorców umów, jak i do każdego innego przedsiębiorcy, stosującego własne warunki umowne. Oznacza to, że od chwili wpisania klauzuli uznanej wyrokiem SOKiK za niedozwolone postanowienie umowne do rejestru prowadzonego przez Prezesa UOKiK żaden z uczestników obrotu prawnego nie może posługiwać się przedmiotowym postanowieniem. W uchwale z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06) SN jednoznacznie rozstrzygnął, że stosowanie postanowień wzorców umów o treści tożsamej z treścią postanowień uznanych za niedozwolone prawomocnym wyrokiem SOKiK i wpisanych do rejestru, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c., może być uznane w stosunku do innego przedsiębiorcy za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów . Tym samym SN przesądził, iż stosowanie klauzuli tożsamej z klauzulą wpisaną do rejestru niedozwolonych postanowień umownych przez przedsiębiorcę, który nie był stroną postępowania sądowego w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone, w wyniku którego dana klauzula została wpisana do rejestru klauzul abuzywnych, stanowi praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów. Należy również podkreślić, że dla uznania, że klauzula stanowiąca przedmiot postępowania przed Prezesem UOKiK oraz klauzula wpisana do rejestru klauzul abuzywnych są tożsame w treści, nie jest konieczna literalna identyczność porównywanych postanowień. Zabiegi stylistyczne, polegające na przestawieniu szyku zdania, zmianie użytych wyrazów czy zastosowaniu synonimów, nie eliminują bowiem abuzywnego charakteru danego 1 H. Ciepła, [w:] K. Piasecki [red.], Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz . Tom II , Warszawa 2001, s. 249. 15 postanowienia. W celu uznania postanowień za tożsame wystarczy, żeby hipoteza klauzuli kwestionowanej w toku postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów mieściła się w hipotezie klauzuli wpisanej do rejestru. Pogląd powyższy należy uznać za ugruntowany również w orzecznictwie. W wyroku z dnia 25 maja 2005 r. (sygn. akt XVII AmA 46/04) SOKiK wskazał, iż nie jest konieczna literalna zgodność porównywanych klauzul. Głównym czynnikiem przesądzającym powinien być, zdaniem SOKiK, cel, jakiemu ma służyć kwestionowana klauzula. Jeśli jest on zgodny z celem utworzenia klauzuli uznanej za niedozwoloną, można uznać, iż obie są tożsame. Stanowisko to znalazło także potwierdzenie w uchwale SN z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06), w której SN argumentował, iż stosowanie klauzuli o zbliżonej treści do klauzuli wpisanej do rejestru, która wywołuje takie same skutki, godzi przecież tak samo w interesy konsumentów, jak stosowanie klauzuli identycznej co wpisana do rejestru . W celu wykazania bezprawności działań przedsiębiorcy konieczne jest zatem ustalenie, że treść postanowień zawartych w stosowanym przez niego wzorcu umownym mieści się w hipotezach klauzul wpisanych do rejestru. Odnosząc powyższe zważania na grunt niniejszej sprawy należy wskazać, co następuje. Ad I sentencji decyzji PZU Życie w stosowanym w obrocie z konsumentami wzorcu umownym pod nazwą Ogólne warunki Indywidualnego ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym IKE PZU Życie zawarło postanowienie o brzmieniu: „Strony obowiązane są informować o każdej zmianie adresów. Powiadomienia, wnioski i oświadczenia wysyłane na ostatnio podany adres PZU Życie SA, oszczędzającego lub uposażonego uznawane będą za skutecznie doręczone” (§ 39 ust. 4). Analiza materiału dowodowego w sprawie wykazała, że treść ww. postanowienia jest tożsama z treścią następujących postanowień, uznanych za niedozwolone wyrokiem SOKiK, wpisanych do rejestru niedozwolonych klauzul umownych, o którym mowa w art. 479 45 k.p.c.: 1. „W przypadku zmiany adresu, każda ze stron zobowiązana jest niezwłocznie pisemnie powiadomić o tym drugą stronę. W przypadku nie powiadomienia o zmianie adresu, korespondencja kierowana na ostatni znany adres będzie uznawana za skutecznie doręczoną” – postanowienie uznane za niedozwolone wyrokiem Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 16 kwietnia 2007 r. (sygn. akt XVII AmC 43/06) i wpisane w dniu 11 lipca 2007 r. do rejestru niedozwolonych klauzul umownych pod nr 1207; 2. „Wszelka korespondencja wysyłana jest przez Bank na wskazany przez posiadacza rachunku adres do korespondencji i uważa się ją za doręczoną po upływie 14 dni od daty jej wysłania przez Bank” – postanowienie uznane za niedozwolone wyrokiem Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 1 grudnia 2010 r. (sygn. akt XVII AmC 1789/09) i wpisane w dniu 28 lutego 2011 r. do rejestru niedozwolonych klauzul umownych pod nr 2208; 16 3. „Wszelkie pisma kierowane przez Bank do posiadacza rachunku według ostatnich danych i na ostatni wskazany przez niego adres uważa się za skutecznie doręczone” – postanowienie uznane za niedozwolone wyrokiem Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 10 lutego 2011 r. (sygn. akt XVII AmC 730/10) i wpisane w dniu 14 czerwca 2011 r. do rejestru niedozwolonych klauzul umownych pod nr 2360. W uzasadnieniu do wyroku z dnia 16 kwietnia 2007 r., sygn. akt XVII AmC 43/06, SOKiK wskazał m.in., że zakwestionowane postanowienie przyznaje kontrahentowi konsumenta uprawnienie do dokonywania wiążącej interpretacji umowy, a zatem stanowi odpowiednik niedozwolonego postanowienia umownego w rozumieniu art. 385 3 pkt 9 k.c. Otóż to przedsiębiorca, jako twórca wzorca umowy, wprowadzając do niego rozpatrywaną klauzulę, decyduje o skuteczności doręczeń oraz wynikających z tego konsekwencjach prawnych. Takie działanie może naruszać obowiązujące w obrocie dobre obyczaje. Zdaniem Sądu, przedmiotowe postanowienie narusza również standardy prawne wynikające z przepisów k.c. Jest ono bowiem sprzeczne z treścią art. 61 § 1 k.c., zgodnie z którym, oświadczenie woli, które ma być złożone innej osobie, jest złożone z chwilą, gdy doszło do niej w taki sposób, że mogła zapoznać się z jego treścią. W razie wątpliwości, co do skuteczności złożonego oświadczenia woli podmiotem właściwym do rozstrzygnięcia tej kwestii jest sąd, a nie przedsiębiorca. Postanowienie kwestionowane przez Prezesa Urzędu w niniejszym postępowaniu, mimo niewielkich odmienności użytych słów, jest tożsame z klauzulami wpisanymi do rejestru co do skutku i celu tj. w zakresie oceny przez PZU Życie skuteczności składanych oświadczeń woli oraz przerzucenia na konsumenta ryzyka związanego z doręczeniami kierowanej do niego korespondencji. Argumentacja PZU Życie, iż klauzula zakwestionowana przez Prezesa UOKiK nie jest tożsama z postanowieniami wpisanymi do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone pod nr 1207, 2208 i 2360, ponieważ dotyczy enumeratywnie wskazanych rodzajów pism, a nie – jak to ma miejsce w przypadku wymienionych klauzul z rejestru – wszelkiej korespondencji, nie zasługuje na uwzględnienie. Cel i skutek postanowienia stosowanego przez Spółkę jest bowiem ten sam, co w przypadku ww. klauzul wpisanych do rejestru. Jak wskazano wyżej, sprowadza się on do przyznania PZU Życie prawa do decydowania o skuteczności doręczeń oraz wynikających z tego konsekwencjach prawnych – niezależnie od rodzaju doręczanych pism. Zatem treść postanowień zawartych w stosowanym przez Spółkę wzorcu umownym mieści się w hipotezach klauzul wpisanych do rejestru. Z kolei podnoszona przez PZU Życie okoliczność, iż w praktyce konsumenci nie ponieśli jakichkolwiek ujemnych konsekwencji stosowania zakwestionowanego postanowienia, nie eliminuje poczynionego przez Prezesa Urzędu ustalenia, iż określona w punkcie I sentencji decyzji klauzula stwarzała zagrożenie ich pokrzywdzenia. Należy przy tym zaznaczyć, że zgodnie z dominującym w orzecznictwie poglądem, do uznania danej praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów wystarczy potencjalne zagrożenie naruszenia interesów konsumentów (patrz: wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 2 czerwca 2010 r., sygn. akt VI ACa 123/09, wyroki SOKiK z dnia 25 marca 2010 r., sygn. akt XVII Ama 43/09, z dnia 27 lutego 2009 r., sygn. akt XVII Ama 99/08, z dnia 13 stycznia 2009 r., sygn. akt XVII Ama 26/08). Wskazane okoliczności pozwalają na przyjęcie, że tożsamość kwestionowanej klauzuli i postanowień wpisanych do rejestru została udowodniona. 17 Wobec powyższego orzeka się jak w punkcie I sentencji decyzji. Ad II sentencji decyzji PZU Życie w stosowanym w obrocie z konsumentami wzorcu umownym pod nazwą Postanowienia dodatkowe do Ogólnych warunków Indywidualnego ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym IKE PZU Życie zawarło postanowienie o brzmieniu: „PZU Życie SA wypłaca świadczenie z tytułu śmierci oszczędzającego oraz wykonuje zobowiązania w stosunku do uposażonych lub osób wymienionych w § 28 ust. 2 w terminie 30 dni od dnia otrzymania zawiadomienia o zdarzeniu objętym odpowiedzialnością” . W opinii Prezesa Urzędu, treść ww. postanowienia narusza art. 34 ust. 2 ustawy o ike. Określa ono dłuższy niż wymagany przez wymieniony przepis termin na dokonanie przez zakład ubezpieczeń wypłaty środków zgromadzonych na IKE. Otóż art. 34 ust. 2 ustawy o ike określa maksymalnie 14-dniowy termin, w którym zakład ubezpieczeń obowiązany jest dokonać wypłaty środków zgromadzonych na IKE. Oszczędzający albo osoby uprawnione mogą zażądać wypłaty w terminie późniejszym. Termin 14-dniowy jest liczony od dnia: − złożenia przez oszczędzającego wniosku o dokonanie wypłaty, − złożenia przez osobę uprawnioną wniosku o dokonanie wypłaty oraz przedłożenia stosownych dokumentów. Należy zauważyć, że zdarzeniem objętym odpowiedzialnością w rozumieniu zakwestionowanej klauzuli wzorca jest śmierć oszczędzającego zarówno jako przesłanka wypłaty sumy ubezpieczenia na rzecz osób uprawnionych w rozumieniu art. 831 k.c. (tzw. uposażonych), jak również jako podstawa do wypłaty z rachunku IKE na rzecz osób uprawnionych w rozumieniu ustawy o ike. W ocenie Prezesa UOKiK, termin 30-dniowy został w postanowieniu określony prawidłowo jedynie w zakresie, w jakim dotyczy wypłaty sumy ubezpieczenia (określonej w zakwestionowanym postanowieniu jako świadczenie z tytułu śmierci oszczędzającego). Zastosowania nie znajdują tutaj bowiem przepisy ustawy o ike, a jedynie k.c., a dokładnie art. 817 § 1 k.c., który stanowi, że ubezpieczyciel obowiązany jest spełnić świadczenie w terminie trzydziestu dni, licząc od daty otrzymania zawiadomienia o wypadku. Natomiast w zakresie wypłaty z rachunku IKE termin przewidziany klauzulą jest nieprawidłowy. Powinien on odpowiadać wskazanemu w art. 34 ust. 2 ustawy o ike terminowi 14-dniowemu. W ocenie Prezesa Urzędu, zakwestionowane postanowienie może być zatem sprzeczne z art. 34 ust. 2 ustawy o ike. Zważywszy, że Spółka w toku postępowania wykazywała, iż treść postanowienia przytoczonego w punkcie II sentencji decyzji nie narusza przepisów ustawy o ike ani ustawy o ochronnie konkurencji i konsumentów, Prezes UOKiK uznał za zasadne odniesienie się do stanowiska PZU Życie w tym zakresie. Należy zauważyć, że Prezes Urzędu odczytał zakwestionowaną klauzulę łącznie z postanowieniem § 32 ust. 1 Ogólnych warunków indywidualnego ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym IKE PZU Życie , które przewiduje wykonanie przez PZU Życie zobowiązań z tytułu wypłaty z rachunku IKE oraz wypłaty transferowej z rachunku IKE najpóźniej w terminie 14 dni od dnia otrzymania kompletu 18 dokumentów uzasadniających wykonanie zobowiązań. Wymaga jednak podkreślenia, że w myśl § 32 ust. 1 wykonanie ww. zobowiązań następuje w terminie 14-dniowym, z zastrzeżeniem ust. 5 , czyli z zastrzeżeniem, że PZU Życie SA wypłaca świadczenie z tytułu śmierci oszczędzającego oraz wykonuje zobowiązania w stosunku do uposażonych lub osób wymienionych w § 28 ust. 2 w terminie 30 dni od dnia otrzymania zawiadomienia o zdarzeniu objętym odpowiedzialnością. Jak wynika z powyższego, wykonanie zobowiązań z tytułu wypłaty z rachunku IKE oraz wypłaty transferowej z rachunku IKE najpóźniej w terminie 14 dni od dnia otrzymania kompletu dokumentów uzasadniających wykonanie zobowiązań stanowi zasadę postępowania Spółki. Natomiast postanowienie zakwestionowane przez Prezesa UOKiK (§ 32 ust. 5 wzorca) przewiduje wyjątek od tej zasady. Wskazuje na to wyrażenie z zastrzeżeniem . Wyjątek polega na ustanowieniu innego (30-dniowego) terminu na wykonanie zobowiązań i znajduje zastosowanie do określonej kategorii osób, mianowicie do uprawnionych w rozumieniu ustawy o ike. Co prawda nie są wykluczone sytuacje, w których upływ terminu 14-dniowego liczonego od dnia otrzymania kompletu dokumentów uzasadniających wykonanie zobowiązań nastąpi później niż upływ terminu 30-dniowego liczonego od dnia otrzymania zawiadomienia o zdarzeniu objętym odpowiedzialnością, tym niemniej możliwe są również sytuacje odwrotne. Otóż jeżeli uprawniony wraz z zawiadomieniem albo w ciągu 15 dni od zawiadomienia złoży komplet wymaganych dokumentów, to wówczas termin 14-dniowy zakończy bieg wcześniej niż termin 30-dniowy. W takim wypadku, stosownie do treści zakwestionowanego postanowienia, PZU Życie będzie uprawnione wykonać zobowiązania z tytułu wypłaty z rachunku IKE z przekroczeniem wskazanego w art. 34 ust. 2 ustawy o ike terminu 14-dniowego. W tym kontekście nie można zgodzić się z wyjaśnieniami Spółki, iż termin 30-dniowy został zastrzeżony na korzyść uprawnionych, ponieważ, jak ocenia PZU Życie, w praktyce przeważnie upływa on znacznie wcześniej niż termin 14-dniowy. Zastrzeżenie terminu 30-dniowego ma bowiem niekorzystne skutki dla uprawnionych, którzy złożą komplet wymaganych do wykonania zobowiązań dokumentów wraz z zawiadomieniem o zdarzeniu objętym odpowiedzialnością PZU Życie albo w ciągu 15 dni od tego zawiadomienia. Wypłatę z rachunku IKE mogą oni otrzymać z opóźnieniem. Tego typu sytuacje, w ocenie Prezesa Urzędu, nie będą należały do rzadkości. Zważywszy, że ustawa o ike określa wąski katalog dokumentów niezbędnych do uzyskania wypłaty z rachunku IKE, należy mniemać, iż znaczna część osób uprawnionych przedłoży ich komplet wraz z zawiadomieniem o zdarzeniu objętym odpowiedzialnością lub nieznacznie później. Wypłata z rachunku IKE na rzecz osoby uprawnionej, zgodnie z art. 34 ust. 2 ww. ustawy, powinna być dokonana w terminie nie dłuższym niż 14 dni od dnia złożenia przez tę osobę stosownego wniosku oraz przedłożenia: a) aktu zgonu oszczędzającego i dokumentu stwierdzającego tożsamość osoby uprawnionej albo b) prawomocnego postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku oraz zgodnego oświadczenia wszystkich spadkobierców o sposobie podziału środków zgromadzonych przez oszczędzającego bądź prawomocnego postanowienia sądu o dziale spadku oraz dokumentów stwierdzających tożsamość spadkobierców. Wymaga wyjaśnienia, że w razie śmierci oszczędzającego środki z IKE w pierwszej kolejności otrzymają osoby wskazane przez niego imiennie w umowie o prowadzenie IKE. Wówczas do wypłaty z IKE wystarczy przedłożenie aktu zgonu oszczędzającego i dokumentu 19 stwierdzającego tożsamość osoby uprawnionej (lit. a powyżej). Dopiero w razie braku osób wskazanych w umowie wypłata z IKE nastąpi na rzecz spadkobierców oszczędzającego (art. 11 ust. 5 zd. 1 ustawy o ike), którzy powinni dostarczyć dokumenty wskazane w lit. b powyżej. Należy jednak zastrzec, że nie dotyczy to umów ubezpieczenia, gdyż w ich przypadku wypłata z IKE przypada najbliższej rodzinie oszczędzającego w kolejności ustalonej w ogólnych warunkach ubezpieczenia, chyba że umówiono się inaczej; środki zgromadzone na IKE nie wchodzą wówczas do spadku po oszczędzającym (art. 11 ust. 5 zd. 2 ustawy o ike i w zw. z art. 831 i 832 k.c.). Tak więc konieczność przedłożenia dokumentów wymienionych w lit. b powyżej nastąpi, o ile (zgodnie z art. 832 § 2 k.c.) spadkobiercy oszczędzającego będą wskazani w ogólnych warunkach ubezpieczenia jako kolejna kategoria członków jego najbliższej rodziny uprawnionych do wypłaty z IKE w razie braku tzw. uposażonych, czyli osób wskazanych przez oszczędzającego w umowie o prowadzenie IKE. Jak wynika z § 28 ust. 2 stosowanego przez Spółkę wzorca umowy Ogólne warunki indywidualnego ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym IKE PZU Życie , w razie braku uposażonych wypłata z rachunku IKE przysługuje kolejno: małżonkowi, dzieciom, rodzicom, a na końcu innym ustawowym spadkobiercom oszczędzającego. W konsekwencji należy uznać, że w praktyce sytuacja, w której ogólnie określeni spadkobiercy będą uprawnieni do wypłaty z IKE, będzie należała do rzadkości. Najczęściej osobami uprawnionymi będą osoby imiennie wskazane przez oszczędzającego w umowie. W związku z tym podjęcie dodatkowych, czasochłonnych czynności, w szczególności przeprowadzenie postępowania sądowego (np. w przedmiocie działu spadku), na co powołuje się PZU Życie, będzie konieczne w mniejszości przypadków. W większości sytuacji wystarczające będzie przedłożenie Spółce jedynie aktu zgonu oszczędzającego i dokumentu stwierdzającego tożsamość osoby uprawnionej. Należy zaznaczyć, iż akt zgonu jest podstawowym dokumentem potrzebnym do organizacji pochówku, a zatem najczęściej osoby uprawnione powinny nim dysponować w terminie kilku dni od dnia zgonu oszczędzającego. Odnosząc się do wyjaśnień PZU Życie, iż nie było jego zamiarem wydłużenie czasu realizacji zobowiązań z tytułu wypłat z rachunku IKE ponad terminy wynikające z ustawy o ike, należy wskazać, że kwalifikacja zachowania przedsiębiorcy jako praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów oderwana jest od winy przedsiębiorcy, a nawet jego świadomości 2 . Natomiast argumentacja Spółki, iż w praktyce respektuje ona wymóg dotrzymania 14-dniowego terminu do wypłaty zobowiązań z rachunku IKE, pozostaje bez znaczenia w świetle faktu, że – zgodnie z zapisami umowy zawieranej z klientem – istnieje potencjalna możliwość naruszenia tego terminu. Jak już zostało wyżej powiedziane, do uznania danej praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów wystarczy potencjalne zagrożenie naruszenia interesów konsumentów (patrz: wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 2 czerwca 2010 r., sygn. akt: VI ACa 123/09, wyroki SOKiK z dnia 25 marca 2010 r., sygn. akt: XVII AmA 43/09, z dnia 27 lutego 2009 r., sygn. akt: XVII AmA 99/08, z dnia 13 stycznia 2009 r., sygn. akt: XVII AmA 26/08). Powyższe argumenty pozwalają na uznanie, że zarzut bezprawności działania Spółki został udowodniony. 2 D. Miąsik [w:] „Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz” pod red. prof. T. Skocznego, Wyd. CH Beck, Warszawa 2009 r., s. 952. 20 Wobec powyższego orzeka się jak w punkcie II sentencji decyzji. 3) Naruszenie zbiorowych interesów konsumentów Zbiorowy interes konsumentów oznacza interes dotyczący ogółu, a naruszenie tego interesu może mieć miejsce, gdy skutkami działań sprzecznych z ustawą o ochronie konkurencji i konsumentów dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku – konsumentów. O tym, czy naruszony został interes zbiorowy, nie zawsze przesądza kryterium ilościowe, ponieważ niekiedy jeden ujawniony przypadek naruszenia prawa konsumenta może być przejawem często lub nawet powszechnie stosowanej praktyki naruszającej interes zbiorowy. Do naruszenia zbiorowych interesów konsumentów konieczne jest, by działanie przedsiębiorcy zostało skierowane nie do konkretnego adresata, lecz do adresata, którego nie da się z góry oznaczyć indywidualnie. Wobec tego działanie to jest w stanie wywołać niekorzystne następstwa w odniesieniu do każdego z konsumentów (a nie jedynie wobec określonego konsumenta) i zagraża ono, przynajmniej potencjalnie, interesom każdego z członków zbiorowości konsumentów. W ocenie Prezesa UOKiK, działania przedsiębiorcy opisane w sentencji decyzji mogą naruszać interes konsumentów. Działania te polegają bowiem, co zostało udowodnione, na wykorzystywaniu w relacjach umownych z konsumentami zapisów sprzecznych z obowiązującymi przepisami prawa. W niniejszej sprawie bez wątpienia mamy do czynienia z naruszeniem praw licznej grupy konsumentów – wszystkich konsumentów będących klientami PZU Życie jak i potencjalnych zainteresowanych, którzy mogą zawrzeć z nim umowę. Praktyki są więc skierowane do z góry nieograniczonej i nieokreślonej liczby konsumentów. Oferta handlowa Spółki ma charakter ogólnie dostępny. Tym samym kwestionowane przez Prezesa UOKiK działanie PZU Życie może naruszać interes nieograniczonej liczby konsumentów, których nie sposób zindywidualizować. Oczywistym jest zatem, że bezprawne zachowanie Spółki nie dotyczy interesów poszczególnych osób, których sprawy mają charakter jednostkowy, czy indywidualny, ani też grupy takich osób, lecz narusza ono uprawnienia szerokiego kręgu nieprofesjonalnych uczestników rynku. Powyższe wskazuje na naruszenie w przedmiotowej sprawie zbiorowego interesu konsumentów, przez który należy rozumieć prawo wszystkich konsumentów do ukształtowania umowy zgodnie z przepisami prawa powszechnie obowiązującego. Z dniem 21 maja 2012 r. Spółka dokonała zmiany Ogólnych warunków indywidualnego ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowymi IKE PZU Życie, które zastąpiły dotychczas wykorzystywane wzorce umowne zawierające zakwestionowane przez Prezesa Urzędu klauzule. Jak wynika z informacji uzyskanych w toku postępowania dowodowego od tego momentu PZU Życie zawiera wszystkie umowy indywidualnego ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym IKE w oparciu o Ogólne warunki indywidualnego ubezpieczenia na życie związanego z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowymi IKE PZU Życie w zmienionej wersji (kod warunków FKIP40). Orzekając w sprawie Prezes UOKiK w odniesieniu do praktyki wskazanej w pkt. I sentencji decyzji polegającej na stosowaniu postanowienia wzorca umownego tożsamego z postanowieniami wpisanymi do rejestru niedozwolonych 21 klauzul umownych uznał, że niniejsza praktyka została przez Spółkę zaniechana w dniu 21 maja 2012 r. wraz z wprowadzeniem w życie nowo opracowanego wzorca umownego. Wobec powyższego Prezes UOKiK orzekł na postawie art. 27 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów o zaniechaniu niniejszej praktyki. Odnośnie do praktyki wskazanej w pkt. II sentencji decyzji należy wskazać, iż mimo dokonania zmiany postanowienia w związku ze zmianą wzorca umownego, wprowadzenia go do obrotu a co za tym idzie zawierania od 21 maja 2012 r. umów w oparciu o nowy wzorzec w niniejszej sprawie, należało orzec w oparciu o art. 26 ust. 1 ustawy. Zasadność takiego rozstrzygnięcia wynika z faktu, iż zarzucona Spółce praktyka polega na stosowaniu postanowień sprzecznych z prawem w umowach, a nie we wzorcach umów. Z tego względu fakt zmiany postanowienia w nowo obwiązującym wzorcu umownym nie stanowi o zaniechaniu praktyki. Należy wskazać, że do zaniechania konieczna jest odpowiednia zmiana przez Spółkę zawartych z konsumentami obowiązujących umów. W niniejszej sprawie należało zatem orzec stosowanie praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów i nakazać zaniechanie jej stosowania. Odnośnie do złożonego przez Spółkę zobowiązania do zaniechania zarzucanej PZU Życie praktyki należy wskazać, co następuje. Zgodnie z treścią art. 28 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jeżeli w toku postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów zostanie uprawdopodobnione – na podstawie okoliczności sprawy, informacji zawartych w zawiadomieniu lub innych informacji będących podstawą wszczęcia postępowania – że przedsiębiorca stosuje praktykę, o której mowa w art. 24, a przedsiębiorca, któremu jest zarzucane naruszenie tego przepisu, zobowiąże się do podjęcia lub zaniechania określonych działań zmierzających do zapobieżenia tym naruszeniom, Prezes Urzędu może, w drodze decyzji, nałożyć obowiązek wykonania tych zobowiązań. Z treści przepisu wynika, że przyjęcie zobowiązania ma charakter uznaniowy i oddane jest decyzji Prezesa UOKiK. W niniejszej sprawie zarzuty postawione PZU Życie dotyczą stosowania klauzuli tożsamej z postanowieniem wpisanym do rejestru klauzul niedozwolonych oraz klauzuli sprzecznej z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa. Stosowanie przez Spółkę obydwu zarzucanych jej praktyk, w ocenie Prezesa Urzędu, nie budzi wątpliwości i nie wymaga przeprowadzenia dalszego postępowania dowodowego. Należy uznać, że naruszenie przez PZU Życie zakazu, o którym mowa w art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, zostało udowodnione, a nie tylko uprawdopodobnione. W odniesieniu do klauzuli określonej w pkt I sentencji decyzji wymaga dodatkowo zaznaczenia, że jest ona tożsama z postanowieniem, które zostało zamieszczone w rejestrze niedozwolonych postanowień wzorców umowy już 11 lipca 2007 r. (pod numerem 1207). PZU Życie miało więc wystarczająco dużo czasu na dostosowanie wzorców wykorzystywanych przy zawieraniu umów z konsumentami. Tymczasem przez bardzo długi okres, bo przez prawie pięć lat, stosowało postanowienie widniejące w rejestrze. Spółka – jako profesjonalista – powinna mieć świadomość istnienia rejestru niedozwolonych postanowień wzorców umowy oraz spoczywającego na niej obowiązku jego bieżącego monitorowania, a także tworzenia lub modyfikowania wzorców umowy w taki sposób, aby nie zawierały one postanowień abuzywnych. Stosowanie stwierdzonej w pkt. I sentencji decyzji praktyki należy zatem ocenić jako długotrwałe. W odniesieniu do klauzuli określonej w pkt. II sentencji decyzji należy dodatkowo stwierdzić, że jej stosowanie stanowi naruszenie przepisów prawa obowiązujących w branży 22 będącej przedmiotem działalności Spółki. Dla PZU Życie – jako profesjonalisty w sektorze finansowym - znajomość i przestrzeganie regulacji prawnych obowiązujących w ramach tego sektora, powinno stanowić standard. Ponieważ stwierdzona praktyka dotyczy głównego pola działalności Spółki, należy ją ocenić jako szczególnie rażącą. Ponadto, przeciwko przyjęciu zobowiązania PZU Życie przemawia okoliczność, że Prezes Urzędu podejmował już w ramach innych postępowań czynności przeciwko Spółce, czego skutkiem było wydanie dwóch decyzji: z dnia 10 grudnia 2010 r. nr RWR-28/2010 i z dnia 25 października 2007 r. nr DOK-96/2007, stwierdzających naruszenie przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Wskazane wyżej okoliczności przesądziły o tym, iż Prezes Urzędu wydał rozstrzygnięcie w oparciu o art. 26 i 27 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Ad III sentencji decyzji Usunięcie trwających skutków naruszenia zbiorowych interesów konsumentów Zgodnie z art. 26 ust. 2 w zw. z art. 27 ust. 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, w przypadku wydania decyzji o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdzającej zaniechanie jej stosowania, Prezes Urzędu może w przedmiotowej decyzji określić środki usunięcia trwających skutków naruszenia zbiorowych interesów konsumentów. W niniejszej sprawie Prezes Urzędu uznał za zasadne określenie środków usunięcia trwających skutków naruszenia zaniechanej praktyki określonej w punkcie I sentencji decyzji. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę, że oferowany przez PZU Życie produkt, a tym samym dotyczące go umowy mają z natury rzeczy charakter długoterminowy. Tak więc, w ocenie Prezesa Urzędu, wydaje się niewystarczające dokonanie zmian jedynie we wzorcu umownym, w oparciu o który przedsiębiorca będzie zawierał nowe umowy o prowadzenie IKE. Konieczne jest również wyeliminowanie kwestionowanych klauzul z zawartych i obowiązujących umów z konsumentami. Wobec powyższego orzeka się jak w punkcie III sentencji decyzji. Ad IV sentencji decyzji Kara pieniężna Zgodnie z art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, Prezes Urzędu może w drodze decyzji nałożyć na przedsiębiorcę, który dopuścił się stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, w rozumieniu art. 24 ustawy, karę pieniężną w wysokości nie większej niż 10 % przychodu osiągniętego w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok nałożenia kary. Z powołanego wyżej przepisu wynika, że kara pieniężna ma charakter fakultatywny. Zatem o tym, czy w konkretnej sprawie w odniesieniu do wskazanego przedsiębiorcy zasadne jest nałożenie kary pieniężnej, decyduje Prezes UOKiK w ramach uznania administracyjnego. Zwrócić należy uwagę, iż przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie określają jakichkolwiek przesłanek, od których uzależnione byłoby podjęcie decyzji 23 o nałożeniu kary. Ustawodawca wskazał jedynie w art. 111 ww. ustawy te okoliczności, które Prezes Urzędu winien uwzględnić decydując o wymiarze kary pieniężnej, wymieniając w szczególności okres, stopień oraz okoliczności naruszenia przepisów ustawy, a także uprzednie naruszenie przepisów ustawy. Podkreślić należy, iż sankcja w postaci nałożenia kary może być na przedsiębiorcę nałożona niezależnie od tego, czy dopuścił się on naruszenia umyślnie, czy też nieumyślnie. Biorąc pod uwagę okoliczności sprawy, przede wszystkim charakter naruszeń tj. stosowanie postanowienia wpisanego do rejestru klauzul niedozwolonych oraz postanowienia sprzecznego z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa, Prezes Urzędu uznał nałożenie kary pieniężnej za uzasadnione. Zdaniem Prezesa UOKiK, działania podejmowane przez Spółkę w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej, powinny były uwzględniać możliwość naruszenia zbiorowego interesu konsumentów. Pamiętać należy, że na profesjonalnych uczestnikach obrotu rynkowego spoczywa obowiązek dochowania należytej staranności przy ocenie zgodności ich działań z obowiązującymi przepisami prawa. Spółka powinna zdawać sobie sprawę z konieczności konstruowania wzorców umownych w taki sposób, by nie doprowadzić do naruszenia zbiorowego interesu konsumentów. Okolicznością przemawiającą za zastosowaniem wobec Spółki kary pieniężnej jest fakt, iż jako profesjonalista na rynku usług finansowych określając warunki umowne stosowane w obrocie konsumenckim nie może godzić w interesy swoich kontrahentów, a zatem nie może wprowadzać regulacji niezgodnych z przepisami powszechnie obowiązującymi. Spółka powinna mieć również świadomość istnienia rejestru klauzul niedozwolonych, o którym mowa w art. 479 45 k.p.c., oraz konieczności dostosowywania wykorzystywanych przez siebie wzorców umownych do treści wpisów zamieszczanych w tym rejestrze. Biorąc pod uwagę okoliczności sprawy należy wskazać na co najmniej nieumyślne działanie PZU Życie. Podkreślić zatem należy, iż nakładana przez Prezesa Urzędu kara finansowa pełnić powinna funkcje: represyjną, prewencyjną i edukacyjną. Ustalając wymiar kary należy wziąć przede wszystkim pod uwagę funkcję prewencyjną kar, w tym prewencję ogólną. Kara bowiem winna być ustalona tak, aby powstrzymywać przedsiębiorcę stosującego praktykę oraz innych przedsiębiorców przed stosowaniem w przyszłości tego typu praktyk w obrocie z konsumentami. Zachodzi zatem konieczność wymierzenia kary o takiej wysokości, która zniechęci przedsiębiorców do stosowania klauzul sprzecznych z prawem oraz niedozwolonych postanowień umownych. Przychód osiągnięty przez PZU Życie w roku poprzedzającym wydanie niniejszej decyzji, liczony jako suma składek przypisanych brutto w roku obrotowym wykazana w technicznym rachunku ubezpieczeń za rok 2011 sporządzonym zgodnie z przepisami o rachunkowości dotyczącymi zakładów ubezpieczeń, wynosi [ … ] zł. Maksymalna wysokość kary mogła zatem wynieść ok. [ … ] zł. Oszacowanie wysokości kary przebiegało dwuetapowo. Ustalając jej wymiar Prezes UOKiK w pierwszej kolejności dokonał bowiem oceny wagi stwierdzonych naruszeń i na tej podstawie ustalił kwotę bazową, stanowiącą podstawę do dalszych ustaleń wysokości kary, a następnie – w oparciu o zaistniałe w sprawie okoliczności mające wpływ na wysokość kary – dokonał gradacji ustalonej kwoty bazowej. 24 Z uwagi na fakt, że naruszenia wskazane w punkcie I i II sentencji decyzji są względem siebie autonomiczne, tzn. nie są ściśle ze sobą powiązane, Prezes Urzędu dokonał odrębnego ustalenia kary w stosunku do stosowanych przez Spółkę praktyk określonych w poszczególnych punktach sentencji decyzji. a) punkt IV ppkt 1 sentencji decyzji W punkcie I sentencji decyzji Prezes Urzędu stwierdził stosowanie przez Spółkę praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów określonej w art. 24 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, polegającej na stosowaniu postanowienia wzorca umowy, które zostało wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 k.p.c. W powyższym kontekście wzięto pod uwagę, iż naruszenie przez Spółkę zbiorowych interesów konsumentów polegało na stosowaniu postanowienia umownego wpisanego do powszechnie dostępnego rejestru klauzul niedozwolonych. Abuzywność postanowień wpisanych do tego rejestru jest jednoznaczna, a zakaz stosowania w obrocie postanowień w nim zamieszczonych nie powinien budzić jakichkolwiek wątpliwości. Prezes Urzędu zważył, że w wyniku powyższego zachowania sytuacja konsumentów została osłabiona. Kwestionowane postanowienie przenosi na konsumenta ryzyko związane z doręczeniami kierowanej do niego korespondencji. Należy jednak zauważyć, że nabywcami produktu, którego dotyczy naruszenie, są przede wszystkim konsumenci zapobiegliwi, pragnący zabezpieczyć się finansowo na przyszłość, a zatem mający wysoką świadomość ekonomiczną, natomiast sam produkt nie jest konsumentowi niezbędny do codziennego funkcjonowania, lecz stanowi dodatkowe zabezpieczenie przyszłej emerytury. Praktyka była stosowana przez Spółkę od dnia 1 sierpnia 2007 r. do dnia 21 maja 2012 r., czyli przez prawie 5 lat, co należy ocenić jako działanie długotrwałe. Podsumowanie wagi naruszenia pozwoliło Prezesowi Urzędu na ustalenie kwoty bazowej na poziomie [ … ] % przychodu osiągniętego przez Spółkę w 2011 r., czyli w wysokości [ … ] zł. Dokonując ustalenia ostatecznego wymiaru kary pieniężnej nałożonej na Spółkę za stwierdzoną w punkcie I sentencji decyzji praktykę dokonano również oceny zaistniałych w postępowaniu okoliczności łagodzących i obciążających. Prezes Urzędu ustalając okoliczności łagodzące i obciążające miał na uwadze całokształt zebranego w postępowaniu materiału dowodowego oraz postawę Spółki. Okoliczności te – w przypadku ich stwierdzenia – mogły mieć wpływ na procentowe zmniejszenie lub zwiększenie kwoty bazowej będącej podstawą wymierzenia kary. […] Uwzględniając powyższe, Prezes Urzędu uznał za uzasadnione nałożenie na PZU Życie kary pieniężnej w wysokości 784 490 zł (siedemset osiemdziesiąt cztery tysiące czterysta dziewięćdziesiąt złotych), co stanowi ok. [ … ] % przychodu osiągniętego przez Spółkę w 2011 r. i ok. [ … ] % kary maksymalnej. Zdaniem Prezesa Urzędu, tak określona kara spełni zarówno rolę represyjną jako sankcja i dolegliwość za naruszenie przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jak i prewencyjną, zapobiegającą ponownemu ich naruszeniu. Wobec powyższego należało orzec jak w pkt IV ppkt 1 sentencji decyzji. 25 b) punkt IV ppkt 2 sentencji decyzji W punkcie II sentencji decyzji Prezes Urzędu stwierdził stosowanie przez Spółkę praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów określonej w art. 24 ust. 2 w zw. z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, polegającej na stosowaniu w umowach o prowadzenie indywidualnych kont emerytalnych postanowienia, które narusza przepisy ustawy. Dokonując oceny wagi stwierdzonego w pkt. II sentencji decyzji naruszenia wzięto pod uwagę, iż ma ono miejsce na etapie zawierania kontraktu, w związku z oferowaniem przez Spółkę produktu IKE w formie ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym. Należy zauważyć, że nabywcami produktu, którego dotyczy naruszenie, są przede wszystkim konsumenci zapobiegliwi, pragnący zabezpieczyć się finansowo na przyszłość, a zatem mający wysoką świadomość ekonomiczną, natomiast sam produkt nie jest konsumentowi niezbędny do codziennego funkcjonowania, lecz stanowi dodatkowe zabezpieczenie przyszłej emerytury. Praktyka była stosowana przez Spółkę od dnia 1 stycznia 2009 r., czyli przez prawie 4 lata, co należy ocenić jako działanie długotrwałe. Podsumowanie wagi naruszenia pozwoliło Prezesowi Urzędu na ustalenie kwoty bazowej na poziomie [ … ] % przychodu osiągniętego przez Spółkę w 2011 r., czyli w wysokości [ … ] zł. Dokonując ustalenia ostatecznego wymiaru kary pieniężnej nałożonej na Spółkę za stwierdzoną w punkcie II sentencji decyzji praktykę dokonano również oceny zaistniałych w postępowaniu okoliczności łagodzących i obciążających. Prezes Urzędu ustalając okoliczności łagodzące i obciążające miał na uwadze całokształt zebranego w postępowaniu materiału dowodowego oraz postawę Spółki. Okoliczności te – w przypadku ich stwierdzenia – mogły mieć wpływ na procentowe zmniejszenie lub zwiększenie kwoty bazowej będącej podstawą wymierzenia kary. […] Uwzględniając powyższe, Prezes Urzędu uznał za uzasadnione nałożenie na PZU Życie kary pieniężnej w wysokości 490 306 zł (czterysta dziewięćdziesiąt tysięcy trzysta sześć złotych), co stanowi ok. [ … ] % przychodu osiągniętego przez Spółkę w 2011 r. i ok. [ … ] % kary maksymalnej. Zdaniem Prezesa Urzędu tak określona kara spełni zarówno rolę represyjną jako sankcja i dolegliwość za naruszenie przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jak i prewencyjną, zapobiegającą ponownemu ich naruszeniu. Wobec powyższego należało orzec jak w pkt. IV ppkt 2 sentencji decyzji. Zgodnie z art. 112 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, karę pieniężną należy uiścić w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji, na konto Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Warszawie nr: NBP O/O Warszawa 51101010100078782231000000 Pouczenie: 26 Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 28 § 2 k.p.c. od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury w Warszawie. Dyrektor Delegatury UOKiK w Warszawie /podpis/ Otrzymuje: