RWR-33/2001

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA WE WROCŁAWIU 50-413 Wrocław, ul. Walońska 3-5 tel.(071) 344 65 87, (071) 34 05 920, fax (071) 34 05 922 E-mail: wroclaw@uokik.gov.pl Wrocław, 30.11.2001 r. RWR 531-s-2/01/AG/ Decyzja DL WR 33/2001 Na podstawie art. 104 kpa i art. 11 ust. 1 w związku z art. 8 ust. 2 pkt 5 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. 2000 r. Nr 122, poz. 1319), w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i konsumentów, po rozpoznaniu sprawy wszczętej na wniosek Miejskiego Zakładu Komunikacyjnego z siedzibą w śaganiu ul. Młynarska 6 przeciwko Przedsiębiorstwu Komunikacji Samochodowej SA z siedzibą w śarach ul. Okrzei 31-33 nie stwierdza się stosowania przez Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej SA praktyki ograniczającej konkurencję, polegającej na naduŜywaniu pozycji dominującej na rynku przewozów pasaŜerskich poprzez stosowanie zaniŜonych cen biletów na trasie śary – śagań. UZASADNIENIE Do Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura we Wrocławiu wpłynął wniosek Miejskiego Zakładu Komunikacyjnego z siedzibą w śaganiu ul. Młynarska 6, zwanego dalej MZK, o wszczęcie postępowania administracyjnego przeciwko Przedsiębiorstwu Komunikacji Samochodowej SA z siedzibą w śarach ul. Okrzei 31-33, zwanego dalej PKS. 1. We wniosku z dnia 6.04.2001 r. MZK postawiło zarzut, iŜ PKS stosuje praktykę ograniczającą konkurencję, polegającą na stosowaniu raŜąco niskich cen biletów jednorazowych i miesięcznych na liniach obsługiwanych równieŜ przez MZK. W uzasadnieniu wnioskodawca podał, iŜ PKS, jako firma czterokrotnie większa od MZK, na rynku przewozów pasaŜerskich w powiecie Ŝagańskim i Ŝarskim posiada pozycję dominującą, a zaniŜone ceny biletów stosuje na trasach, na których MZK 2 wykonuje najwięcej kursów, zaś na trasach nie obsługiwanych przez MZK lub obsługiwanych tylko sporadycznie, stosuje ceny wyŜsze. Dowód: karty 1-2. 2. W związku z powyŜszym, Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura we Wrocławiu postanowieniem z dnia 22.05.2001 r. wszczął antymonopolowe postępowanie administracyjne przeciwko Przedsiębiorstwu Komunikacji Samochodowej SA w sprawie naruszenia art. 8 ust. 2 pkt 5 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. 2000 r. Nr 122, poz. 1319) poprzez stosowanie zaniŜonych cen biletów na trasie śary-śagań. Dowód: karty 34-35. 3. W odpowiedzi na stawiane zarzuty, PKS zaprzeczyło jakoby posiadało pozycję dominującą na spornej trasie tj. śary-śagań oraz śagań-śary, zaś w związku z przeprowadzoną restrukturyzacją obniŜyły się koszty utrzymania przedsiębiorstwa, co pozwoliło na dopasowanie czasów kursowania do potrzeb podróŜnych oraz podniesienie jakości oferowanych usług. W związku z tym podróŜni wolą poczekać kilka minut dłuŜej i skorzystać z usług PKS, co wynika z badań rynku przeprowadzonych przez PKS. Zdaniem uczestnika postępowania, to jakość oferowanych przez niego usług wpłynęła na wzrost zainteresowania ze strony podróŜnych, w przeciwieństwie do wnioskodawcy, który nie oferuje takiego poziomu. Dowód: karty 58-60. Przeprowadzone przez Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów postępowanie dowodowe pozwoliło na ustalenie następującego stanu faktycznego: 1. PKS jako Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej Spółka Akcyjna z siedzibą w śarach zostało zarejestrowane 1 maja 1998 r., po przekształceniu z Przedsiębiorstwa Państwowej Komunikacji Samochodowej. Przedmiotem działalności PKS jest m.in: • prowadzenie publicznej komunikacji samochodowej, towarowego transportu samochodowego oraz spedycji, • prowadzenie przewozów międzynarodowych transportu towarowego i autobusowego, • prowadzenie działalności usługowej, remontowej i handlowej, Dowód: karty 65-72. 2. MZK został powołany jako zakład budŜetowy pod nazwą Miejski Zakład Komunikacyjny w śaganiu uchwałą Rady Miejskiej w śaganiu z dnia 23 maja 1991 r. Przedmiotem działania MZK jest m.in.: • zaspokajanie potrzeb mieszkańców śagania w zakresie lokalnego transportu zbiorowego, • wynajem środków transportowych, • naprawy i przeglądy techniczne samochodów, • usługi reklamowe. Dowód: karty 12-18. 3 3. W dni robocze na trasie śary-śagań MZK wykonuje 77 kursów, przewoŜąc tym samym średnio 1560 pasaŜerów dziennie, zaś w dni świąteczne wykonuje 31 kursów i przewozi średnio 850 pasaŜerów dziennie. Trasę obsługuje w dni robocze 13 autobusów o pojemności przewozowej 110 miejsc kaŜdy, natomiast w dni wolne na trasie kursują 2 autobusy o tej samej pojemności. Dowód: karty 41, 184, 310. 4. PKS w dni robocze na spornej trasie wykonuje 44 kursy, przewoŜąc średnio 883 pasaŜerów dziennie, natomiast w dni świąteczne PKS wykonuje 3 kursy i przewozi średnio 51 pasaŜerów. Trasę w dni robocze obsługują 23 autobusy, w tym 19 o pojemności przewozowej 43 i 39 miejsc, jeden o pojemności 146 miejsc, dwa o pojemności 90 miejsc oraz jeden o pojemności 47 miejsc. W dni wolne kursy obsługiwane są przez autobusy o pojemności przewozowej 39 lub 43 miejsca. Ponadto PKS wykonuje na spornej trasie równieŜ kursy przelotowe, tj. nie zajeŜdŜając do centrum śar i śagania, a jedynie na dworce PKS. W dni robocze PKS wykonuje takich kursów 14, a w dni wolne – 3 kursy. Dowód: karty 58, 147-148, 307-308, 319. 5. Poza MZK i PKS, wykonując kursy przelotowe, sporną trasę obsługują równieŜ następujący przewoźnicy: • ***tajemnica przedsiębiorstwa*** Dowód: karty 58, 302-305. 6. Organ antymonopolowy przeprowadził analizę udziału PKS i MZK w przewozie osób na trasie śary-śagań w oparciu o następujące kryteria: a) liczba kursów wykonywanych na spornej trasie w dni robocze oraz w dni świąteczne, b) średniodzienna liczba osób przewiezionych na spornej trasie w dni robocze oraz w dni świąteczne, c) średnia miesięczna liczba sprzedanych biletów jednorazowych na spornej trasie, d) dzienna zdolność przewozowa na spornej trasie. Pomijając ostatnie kryterium, w analizie uwzględniono równieŜ wszystkie kursy przelotowe wykonywane zarówno przez PKS jak i innych przewoźników obsługujących sporną trasę. Ad a) Udział w przewozach na analizowanej trasie mierzony liczbą wykonywanych na niej kursów (Tab. 1) rozkłada się następująco: MZK śagań - 53%, PKS śary – 40%, ***tajemnica przedsiębiorstwa*** Tab. 1. Zestawienie liczby kursów poszczególnych przewoźników, wykonywanych na trasie śary-śagań. Przewoźnik Liczba kursów w dni robocze Udział % Liczba kursów w dni świąteczne Udział % MZK śagań 77 53,0 % 31 66,0 % PKS śary 58* 40,0 % 6** 13,0 % 4 2 1,4 % 2 4,2 % 2 1,4 % 2 4,2 % 4 2,8 % 4 8,4% 2 1,4 % 2 4,2 % Razem 145 100 % 47 100 % * w tym 14 kursów przelotowych ** w tym 3 kursy przelotowe Źródło: opracowanie UOKiK na podstawie kart 41, 58, 302-305, 310. Ad b) Jeśli udział w rynku mierzony jest średnią liczbą pasaŜerów przewoŜonych dziennie na spornej trasie (Tab. 2), to najsilniejszą pozycję ma MZK śagań – 66% w roku 2000 i 62,9% w pierwszym półroczu 2001 r. Za nim plasuje się PKS śary – 32,7% w roku 2000 i 35,6% w pierwszym półroczu 2001 r. Pozostali przewoźnicy osiągają udział rzędu 1% i mniej. W dni świąteczne róŜnica jest większa – MZK śagań osiąga 90% rynku, PKS śary ***tajemnica przedsiebiorstwa*** osiągają od 4 do 5,4% rynku. Udział pozostałych przewoźników nie przekracza 1%. Tab. 2. Zestawienie średniodziennej liczby pasaŜerów przewoŜonych na trasie śary- śagań w latach 2000-2001. ***tajemnica przedsiebiorstwa*** Dni robocze Dni świąteczne Przewoźnik 2000 r. udział % 2001 r. udział % 2000 r. udział % 2001 r. udział % MZK śagań 66,0% 62,9% 90,3% 90,0% PKS śary 32,7% 35,6% 4,6% 5,4% 0,1% 0,1% 0,1% 0,1% 0,1% 0,1% 0,2% 0,2% 1,1% 1,2% 4,7% 4,1% 0,1% 0,1% 0,1% 0,2% Razem 100,0% 100,0% 100,0% 100,0% Źródło: opracowanie UOKiK na podstawie kart 147, 148, 184, 302-305. Ad c) Podobnie, jak w przypadku poprzedniego kryterium, pod względem średniej liczby biletów sprzedawanych miesięcznie na trasie śary-śagań (Tab. 3), MZK śagań równieŜ posiada największy udział w rynku (72% w roku 2000 i 67,9% w pierwszym półroczu 2001 r.), podczas gdy sprzedaŜ PKS śary stanowi 27% w roku 2000 i 31% w pierwszym półroczu 2001r., a pozostali przewoźnicy nie osiągają nawet 1%. Tab. 3. Zestawienie średniej miesięcznej liczby biletów jednorazowych sprzedanych na trasie śary-śagań w latach 2000-2001. ***tajemnica przedsiebiorstwa*** Przewoźnik 2000 r. Udział % 2001 r. Udział % MZK śagań 72,0% 67,9% PKS śary 27,0% 31,0% 0,1% 0,1% 0,1% 0,1% 0,7% 0,8% 0,1% 0,1% 5 Razem 100,0% 100,0% Źródło: opracowanie UOKiK na podstawie kart 41, 63, 302-305 Ad d) Kryterium dziennej zdolności przewozowej (Tab. 4) ukazuje bezsprzecznie, iŜ na spornej trasie MZK śagań posiada znacznie większy potencjał przewozowy. Jak widać, dzienna zdolność przewozowa MZK śagań mierzona liczbą miejsc pasaŜerskich w środkach przewozu osób kursujących na trasie Zary-śagań wynosi ***tajemnica przedsiebiorstwa*** miejsc pasaŜerskich, co stanowi 82,5% dziennej zdolności przewozowej MZK śagań i PKS śary liczonej łącznie. W analizie nie uwzględniono zdolności przewozowej dla kursów przelotowych, gdyŜ te zafałszowałyby jedynie wynik z uwagi na znikomy procent pasaŜerów przewoŜonych tymi kursami na spornej trasie. Tab. 4. Zestawienie dziennej zdolności przewozowej* stron postępowania na trasie śary-śagań. ***tajemnica przedsiebiorstwa*** Przewoźnik Dni robocze Udział % MZK śagań 82,5 % PKS śary 17,5 % Razem 100 % *bez kursów przelotowych Źródło: karty 64, 310. 7. W trakcie postępowania Urząd dokonał porównania kosztów i przychodów przypadających na jeden wozokilometr na spornej trasie (Tab. 5). Przychody uwzględniają kwoty dopłat organów samorządowych do przejazdów ulgowych. Kwota dopłaty dla MZK śagań przypadająca na 1 wozokilometr w latach 2000-2001 wynosi ***tajemnica przedsiebiorstwa*** Natomiast kwota dopłaty, jaką otrzymało PKS śary, wyniosła w roku 2000 ***tajemnica przedsiebiorstwa*** zł na 1 wozokilometr, a w roku 2001 – ***tajemnica przedsiebiorstwa*** 1 wozokilometr. Tab. 5. Zestawienie kosztów i przychodów przypadających na 1 wozokilometr na trasie śary-śagań w latach 200-2001. ***tajemnica przedsiebiorstwa*** Jak widać, przychód PKS przypadający na jeden wozokilometr na spornej trasie jest wyŜszy niŜ koszt jednego wozokilometra. W roku 2000 róŜnica pomiędzy przychodem a kosztem wyniosła ***tajemnica przedsiebiorstwa*** , zaś w pierwszym półroczu 2001 r. róŜnica ta wyniosła ***tajemnica przedsiebiorstwa*** zł. MZK śagań pod tym względem prowadzi działalność deficytową, która nawet po uwzględnieniu dopłaty wykazuje straty. Mając na uwadze zebrany materiał dowodowy Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów zwaŜył, co następuje: Art. 8 ust. 2 pkt 5 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów za praktykę ograniczającą konkurencję uznaje naduŜywanie pozycji dominującej na rynku poprzez 6 przeciwdziałanie ukształtowaniu się warunków niezbędnych do powstania bądź rozwoju konkurencji. Przepis art. 1 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów stanowi, iŜ ma ona zastosowanie, gdy wymaga tego interes publiczny. PowyŜsze sformułowanie wyklucza zatem moŜliwość podejmowania przez organ antymonopolowy działań w celu ochrony interesów indywidualnych. W niniejszej sprawie konkurencja pomiędzy stronami postępowania, zwłaszcza w zakresie cen biletów, wywołuje powaŜne skutki dla szerokiego kręgu uczestników rynku, jakimi są konsumenci korzystający z usług obu przewoźników, co oznacza, iŜ do prowadzonej przed Prezesem UOKiK sprawy mają zastosowanie przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Przedmiotem niniejszej sprawy jest rozstrzygnięcie czy ceny biletów pobierane przez PKS za przewóz osób na trasie śary-śagań są cenami, które przeciwdziałają ukształtowaniu się warunków niezbędnych do powstania bądź rozwoju konkurencji. Przesłankami dla stwierdzenia tej praktyki (art. 8 ust. 2 pkt 5 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów) są: • posiadanie przez PKS pozycji dominującej na lokalnym rynku przewozu osób na trasie śary-śagań (rynek właściwy); • ustalanie cen biletów za przejazd na spornej trasie poniŜej średniego kosztu jednostkowego w celu ograniczenia lub wyeliminowania konkurencji. Zgodnie z art. 4 pkt 8 przez pojęcie rynku właściwego rozumie się rynek towarów, które ze względu na przeznaczenie, cenę oraz właściwości, w tym jakość, są uznawane przez ich nabywców za substytuty oraz są oferowane na obszarze, na którym ze względu na ich rodzaj i właściwości, istnienie barier dostępu do rynku, preferencje konsumentów, znaczące róŜnice cen i koszty transportu, panują zbliŜone warunki konkurencji. Na rynek właściwy składa się rynek produktowy oraz rynek geograficzny. Oba te rynki muszą być oznaczone przez Prezesa Urzędu. Dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy za rynek produktowy przyjęto przewóz osób komunikacją autobusową. Natomiast odnośnie rynku geograficznego, wyodrębniono wąski rynek lokalny, którym jest trasa autobusowa pomiędzy miastami śary i śagań. Za takim wyodrębnieniem rynku właściwego przemawiają następujące aspekty: - tylko na tak wydzielonym segmencie rynku dochodzi do bezpośredniej rywalizacji obu przewoźników; - silnie rozwinięta komunikacja pasaŜerska związana z przemieszczaniem się pracowników pomiędzy miastami śary i śagań, mająca odzwierciedlenie w duŜej częstotliwości kursów na tej trasie, zwłaszcza w godzinach szczytu komunikacyjnego. Art. 4 pkt 9 ustawy o ochronie konkurencji definiuje pozycję dominującą jako pozycję przedsiębiorcy, która umoŜliwia mu zapobieganie skutecznej konkurencji na rynku właściwym przez stworzenie mu moŜliwości działania w znacznym zakresie niezaleŜnie od konkurentów, kontrahentów oraz konsumentów; domniemywa się, Ŝe przedsiębiorca ma pozycję dominującą, jeŜeli jego udział w rynku przekracza 40%. Z analizy rynkowej przedstawionej w Tab. 1 wynika, Ŝe udział w rynku PKS wynosi dokładnie 40%, podczas gdy udział wnioskodawcy wynosi 53%. Tak więc pod 7 względem liczby kursów wykonywanych na spornej trasie siły obu konkurentów są zrównowaŜone, co oznacza, Ŝe Ŝaden z przewoźników nie posiada nad drugim przewagi rynkowej właściwej dla dominacji, czyli nie posiada władzy rynkowej, która umoŜliwiłaby mu zapobieganie skutecznej konkurencji na rynku właściwym poprzez stworzenie moŜliwości działania w znacznym zakresie niezaleŜnie od konkurentów, kontrahentów oraz konsumentów, co w niniejszej sprawie miałoby się objawiać stosowaniem zaniŜanych cen, z zamiarem eliminacji MZK z rynku. Dane przedstawione w tabelach powyŜej nie wykazują jednakŜe, aby do takiej eliminacji dochodziło. Z kolei mierząc udział w rynku średnią liczbą pasaŜerów przewoŜonych dziennie na spornej trasie, udział PKS wynosi 35,6% (Tab. 2), zaś pod względem średniej liczby biletów jednorazowych sprzedawanych miesięcznie trasie udział PKS wynosi 27% (Tab. 3). Natomiast według kryterium dziennej zdolności przewozowej trasie, udział PKS w rynku wynosi 17,5%, podczas gdy udział MZK wynosi aŜ 82,5% (Tab. 4). A zatem Ŝaden z przedstawionych wyŜej mierników nie wykazuje, aby PKS na opisanym wyŜej rynku właściwym posiadał pozycję dominującą. W rezultacie, w ocenie Prezesa Urzędu, nie została spełniona pierwsza przesłanka art. 8 ust. 2 pkt 5 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, niezbędna dla dalszej oceny działań uczestnika postępowania antymonopolowego. Tym samym bezprzedmiotowa staje się analiza drugiej przesłanki, poniewaŜ dla stwierdzenia zarzucanej praktyki ograniczającej konkurencję muszą zostać spełnione kumulatywnie wszystkie przesłanki. Niemniej jednak organ antymonopolowy, jak stwierdził to juŜ wcześniej, nie dostrzegł równieŜ przejawów istnienia drugiej przesłanki. ChociaŜ nie ma to juŜ istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, Prezes Urzędu ustalił, iŜ PKS obniŜając ceny biletów nie dopuścił się działań sprzecznych z przepisami ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Albowiem, jak to wynika z danych zawartych w Tab. 5, średni koszt jednego wozokilometra na trasie śary-śagań jest niŜszy niŜ przychód przypadający na 1 wozokilometr. PKS stosując niskie ceny biletów na spornej trasie nie sprzedaje więc swoich usług poniŜej średniego kosztu przypadającego na przejazd jednego autobusu na odległość 1 kilometra, a więc nie prowadzi nieuczciwych działań w celu wyeliminowania bądź osłabienia konkurencji. Przeciwnie, zmusza tym swego największego konkurenta do zwiększenia efektywności poprzez obniŜenie kosztów działalności, co jest poŜądanym skutkiem zdrowej konkurencji. Mając powyŜsze na uwadze naleŜało orzec jak w sentencji. Od niniejszej decyzji przysługuje stronom odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Antymonopolowego za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w terminie dwóch tygodni od dnia doręczenia decyzji. Z up. Prezesa UOKiK Dyrektor Delegatury UOKiK we Wrocławiu Zbigniew Jurczyk 8 Otrzymują: 1) Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej SA w śarach ul. Okrzei 31/33 68-200 śary 2) Miejski Zakład Komunikacyjny w śaganiu ul. Młynarska 6 68-100 śagań 3) UOKiK Warszawa 4) a/a