I FZ 104/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Zbigniew Łoboda po rozpoznaniu w dniu 5 lipca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia adwokata W. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 19 grudnia 2023 r., sygn. akt I SA/Gd 882/23 w przedmiocie wynagrodzenia z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w sprawie ze skargi P. Z. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Gdańsku z dnia 20 lipca 2017 r. nr 2201-IEW-2.4253.398-405.2017 w przedmiocie określenia przybliżonych kwot zobowiązań podatkowych w podatku od towarów i usług za miesiące od lutego do sierpnia 2014 r. oraz zabezpieczenia ich na majątku podatnika postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie; 2. przyznać adwokatowi W. Z., ze środków Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku, kwotę 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych, powiększoną o należny podatek od towarów i usług, tytułem wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną udzieloną skarżącemu z urzędu w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym.

Postanowieniem z dnia 19 grudnia 2023 r., sygn. akt I SA/Gd 882/23, wydanym w sprawie ze skargi P. Z. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Gdańsku z dnia 20 lipca 2017 r. w przedmiocie określenia przybliżonych kwot zobowiązań podatkowych w podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od lutego do sierpnia 2014 r. oraz zabezpieczenia ich na majątku podatnika, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku przyznał adwokatowi W. Z., ze Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku, kwotę 360 zł, w tym VAT, tytułem wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy, obejmujące sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej oraz udział w rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Wysokość tego wynagrodzenia Wojewódzki Sąd Administracyjny ustalił na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800). W uzasadnieniu postanowienia Sąd powołał się na orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w sprawach o sygn. akt: SK 66/19, SK 78/21, SK 53/22, SK 85/22 oraz SK 83/19, w których Trybunał kwestionował nieuzasadnione różnicowanie stawek i mechanizmów wynagradzania dla adwokatów i radców prawnych ustanowionych z urzędu względem adwokatów i radców prawnych ustanowionych z wyboru oraz wskazywał na konieczność zasądzania na rzecz pełnomocników z urzędu opłat nie niższych niż przewidziane w rozporządzeniach regulujących stawki dla adwokatów i radców prawnych z wyboru. Na powyższe postanowienie adwokat W. Z. złożył zażalenie, zarzucając mu naruszenie: - art. 250 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 z późn. zm., dalej - "p.p.s.a."), § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a) w zw. z § 2 pkt 9 rozporządzenia w sprawie opłat za czynności adwokackie w zw. z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2016 r., poz. 1714) poprzez błędne uznanie, że w tej sprawie koszty pomocy prawnej udzielonej z urzędu winny być ustalone nie w oparciu o wartość zaskarżenia, a o wartość wpisu sądowego; - art. 250 § 1 p.p.s.a. w zw. z § 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2016 r., poz. 1714) poprzez odmowę zasądzenia kosztów stawiennictwa zastępcy adwokata w terminie rozprawy przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Adwokat W. Z. wniósł o przyznanie wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną skarżącemu z urzędu w kwocie 30.750 złotych, w tym podatek od towarów i usług, a ponadto o zwrot poniesionych przez siebie wydatków w kwocie 430,50 zł. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie jedynie w zakresie dotyczącym podwyższenia przyznanej kwoty wynagrodzenia o kwotę podatku od towarów i usług. Zgodnie z art. 250 § 1 p.p.s.a., wyznaczony adwokat, radca prawny, doradca podatkowy albo rzecznik patentowy otrzymuje wynagrodzenie odpowiednio według zasad określonych w przepisach o opłatach za czynności adwokatów, radców prawnych, doradców podatkowych albo rzeczników patentowych w zakresie ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej oraz zwrotu niezbędnych i udokumentowanych wydatków. W rozpoznawanej sprawie, w kontekście wynagrodzenia należnego pełnomocnikowi wyznaczonemu z urzędu, zastosowanie znajdowały właściwe przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (obowiązującego przed 5 czerwca 2024 r.), a także pomocniczo przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie. Jako słuszne należy ocenić rozwiązanie zastosowane przez Sąd pierwszej instancji, aby w ramach wykładni prokonstytucyjnej, opartej na stanowisku Trybunału Konstytucyjnego zaprezentowanym w wyrokach: z dnia 23 kwietnia 2020 r., sygn. akt SK 66/19, z dnia 20 grudnia 2022 r., sygn. akt SK 78/21, z dnia 20 kwietnia 2023 r., sygn. akt SK 53/22, z dnia 19 kwietnia 2023 r., sygn. akt SK 85/22 oraz z dnia 13 czerwca 2023 r., sygn. akt SK 83/19, pominąć regulacje rozporządzenia z 2016 r. w tej części, która odnosi się do ustalenia stawek wynagrodzenia adwokata za świadczoną pomoc prawną z urzędu (§ 4 ust. 1 tego rozporządzenia) i zastąpić przewidziane jego treścią stawki stawkami wynagrodzenia, jakie prawodawca przewidział za takiego samego rodzaju pracę (pomoc prawną) świadczoną przez adwokata ustanowionego z wyboru. Stosownie do § 14 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia w sprawie opłat za czynności adwokackie, stawki minimalne wynoszą w postępowaniu przed sądami administracyjnymi: 1) w pierwszej instancji: a) w sprawie, której przedmiotem zaskarżenia jest należność pieniężna - stawkę obliczoną na podstawie § 2, b) za sporządzenie skargi i udział w rozprawie w sprawie skargi na decyzję lub postanowienie Urzędu Patentowego - 1200 zł, c) w innej sprawie - 480 zł. Natomiast w myśl § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a) tego rozporządzenia, stawka minimalna za sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej oraz udział w rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wynosi 75% stawki minimalnej określonej w pkt 1, a jeżeli w drugiej instancji nie prowadził sprawy ten sam adwokat - 100% tej stawki, w obu przypadkach nie mniej niż 240 zł. Wbrew zarzutom podniesionym w zażaleniu, Sąd pierwszej instancji, wyliczając wysokość wynagrodzenia należnego pełnomocnikowi, prawidłowo zastosował § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia w sprawie opłat za czynności adwokackie (w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a)). W niniejszej sprawie przedmiotem zaskarżenia nie są należności pieniężne. Istotę sporu stanowi zabezpieczenie przyszłych zobowiązań podatkowych, których wysokość na tym etapie została określona jedynie w przybliżony sposób. Decyzja wydana w niniejszej sprawie nie nakładała na stronę żadnych zobowiązań mających wartość pieniężną. Jak wskazuje się w doktrynie, decyzja wydawana na podstawie art. 33 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2023 r., poz. 2383 z późn. zm.) jest odrębną decyzją, nieprzesądzającą o treści decyzji wymiarowej. Istotą tej decyzji jest dokonanie zabezpieczenia, a nie rozstrzygnięcie co do wysokości zobowiązania podatkowego (W. Stachurski [w:] Ordynacja podatkowa. Tom I. Zobowiązania podatkowe. Art. 1-119zzk. Komentarz aktualizowany, red. L. Etel, LEX/el. 2024, art. 33). Brak było zatem podstaw do zastosowania § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a) ww. rozporządzenia. Bezpodstawny jest także zarzut dotyczący odmowy zwrotu wydatków związanych ze stawiennictwem zastępcy adwokata w terminie rozprawy przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Koszty związane z ustanowieniem przez pełnomocnika z urzędu pełnomocnictwa substytucyjnego (określone w spisie kosztów i w fakturze) nie podlegają odrębnemu zwrotowi, gdyż są zawarte w kwocie wynagrodzenia określonej na podstawie rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu czy też - jak w rozpoznawanej sprawie - na podstawie stosowanego pomocniczo rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie. Z treści § 21 ust. 1 pkt 2 lit. a) rozporządzenia z dnia 3 października 2016 r. wynika, że określone w tym przepisie wynagrodzenie przysługuje pełnomocnikowi z urzędu "za sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej oraz udział w rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym". Analogicznie z treści § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a) zastosowanego w niniejszej sprawie rozporządzenia z dnia 22 października 2015 r. wynika, że określona w nim stawka minimalna obejmuje "sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej oraz udział w rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym". Udzielone pełnomocnictwo substytucyjne jest w istocie realizacją udziału pełnomocnika z urzędu w postępowaniu sądowoadministracyjnym, dlatego też wysokość wynagrodzenia za podjęte w ramach udzielonego pełnomocnictwa substytucyjnego czynności (tu udział w rozprawie przed NSA) określona jest w treści cytowanych przepisów. Należy natomiast podzielić podniesiony w zażaleniu zarzut dotyczący nieuwzględnienia w kwocie przyznanego wynagrodzenia podatku od towarów i usług. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że ww. orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, wydane na kanwie zagadnienia wynagrodzenia pełnomocników świadczących pomoc prawną z urzędu, nie wyłączyły funkcjonowania w obrocie prawnym § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, nakazującego podwyższanie opłat o kwotę podatku od towarów i usług wyliczoną według stawki podatku obowiązującej dla tego rodzaju czynności na podstawie przepisów o podatku od towarów i usług - wszak nie ten przepis był przedmiotem kontroli Trybunału. W ramach wykładni prokonstytucyjnej zasadnym winno być jedynie pominięcie przepisów tego rozporządzenia w tej części, która odnosi się do ustalenia stawek wynagrodzenia adwokata za świadczoną pomoc prawną z urzędu, tj. § 4 ust. 1, z pozostawieniem możliwości sięgnięcia przez sąd administracyjny do ust. 3 tego paragrafu. Konieczność wyłączenia stosowania wskazanej regulacji nie wynika również z wywodów prawnych zawartych w uzasadnieniu uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 października 2013 r. o sygn. akt II FPS 1/13 (por. postanowienie NSA z dnia 9 maja 2024 r., sygn. akt II OZ 216/24). Wynikająca z § 4 ust. 1 rozporządzenia w sprawie opłat za czynności adwokackie kwota 360 zł (75% z 480 zł) powinna zatem zostać podwyższona o kwotę podatku od towarów i usług wyliczoną według stawki podatku obowiązującej dla tego rodzaju czynności na podstawie przepisów o podatku od towarów i usług. Tymczasem w zaskarżonym postanowieniu przyznano adwokatowi W. Z. kwotę 360 zł, "w tym VAT". Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. oraz art. 250 § 1 tej ustawy, orzekł jak w sentencji.