I GSK 857/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Piotr Piszczek Sędzia NSA Dariusz Dudra Sędzia del. WSA Izabella Janson (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Karolina Mamcarz po rozpoznaniu w dniu 13 grudnia 2024 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej J.J. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 12 marca 2021 r. sygn. akt III SA/Po 448/20 w sprawie ze skargi J.J. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 marca 2020 r. nr 434/2020 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne oddala skargę kasacyjną

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z 12 marca 2021r., sygn. akt III SA/Po 448/20 na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2019, poz. 2325 ze zm. obecnie Dz.U. z 2024r., poz. 935 t.j., dalej: "p.p.s.a.") oddalił skargę J.J. (dalej też: "strona", "skarżący") na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Łodzi (dalej też: "ZUS"), z 16 marca 2020 roku nr 434/2020 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek. W skardze kasacyjnej skarżący zaskarżył powyższy wyrok w całości wnosząc o jego uchylenie w całości oraz rozpoznanie skargi, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu oraz rozpoznanie sprawy w przedmiocie skargi kasacyjnej na rozprawie oraz zasądzenie kosztów nieopłaconej choćby w części pomocy prawnej na rzecz adwokata wyznaczonego z urzędu. Na podstawie art. 174 p.p.s.a. zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z § 3 ust. 1 i § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na oddaleniu skargi na decyzję organu administracyjnego wobec błędnego przyjęcia, że w okolicznościach faktycznych sprawy nie zaistniała przesłanka, o której mowa w § 3 ust. 1 powołanego rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej. Argumentację na poparcie powyższych zarzutów skarżący kasacyjnie przedstawił w uzasadnieniu skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy wskazać, że jak wynika z art. 193 p.p.s.a. (zdanie drugie), uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną powinno zawierać ocenę przedstawionych w tej skardze zarzutów. Przepis ten określa tym samym zakres, w jakim NSA realizuje obowiązek uzasadnienia wyroku oddalającego skargę kasacyjną - modyfikując treść normy prawnej zawartej w art. 141 § 4 p.p.s.a. Norma zawarta w art. 193 p.p.s.a. (zdanie drugie) umożliwia zatem ograniczenie uzasadnienia wyroku NSA wyłącznie do oceny zarzutów skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny, mając powyższe na uwadze, ograniczył rozważania w niniejszej sprawie do oceny zarzutów skargi kasacyjnej i wyjaśnienia istoty rozstrzygnięcia. W myśl art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi - zgodnie z art. 174 p.p.s.a. - może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.) albo naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej polega na tym, że jest on władny badać naruszenie jedynie tych przepisów, które zostały wyraźnie wskazane przez stronę skarżącą i nie może we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej, uściślać ich ani w inny sposób korygować. Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Z postawionych w skardze kasacyjnej zarzutów wynika, że spór w sprawie dotyczy kwestii prawidłowości stanowiska Sądu I instancji, który kontrolując zgodność z prawem decyzji ZUS z 16 marca 2020 roku w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek, odsetek za zwłokę od należności z tytułu składek w części finansowanej przez ubezpieczonych w łącznej kwocie 82.619,80 zł. oraz odmowy umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 67.727,97 zł., stwierdził, że decyzja ta nie jest niezgodna z prawem. Przypomnieć należy, że w dniu 26 listopada 2019r. skarżący złożył wniosek o umorzenie składek na ubezpieczenia społeczne. We wniosku wskazał, że choruje przewlekle na nadciśnienie tętnicze i cukrzycę. Z tego powodu oraz z racji wieku nie jest w stanie podjąć pracy. Emerytura nie wystarcza mu na bieżące utrzymanie, którego koszty są następujące: wykup lekarstw, media - miesięcznie 310 zł, wyżywienie – miesięcznie 400 zł, odzież rocznie - 400 zł, telefon komórkowy -miesięcznie 54 zł, ubezpieczenie na życie - kwartalnie 40 zł, koszty związane z leczeniem ok. 250 zł. Skarżący mieszka z córką, która jest właścicielką domu. Otrzymuje świadczenie emerytalne w wysokości 1145 zł. Do wniosku załączył faktury na zakup leków i igieł insulinowych oraz zaświadczenie lekarskie. Organ stwierdził, że zaległości figurujące na koncie płatnika są nadal wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Nie zaistniały warunki określone w art. 28 ust. 3, bowiem należności nie są całkowicie nieściągalne w rozumieniu art. 28 ust. 2 i 3 ustawy z 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Zaznaczono, że zaległości figurujące na koncie skarżącego są objęte postępowaniem egzekucyjnym prowadzonym przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w Ostrowie Wkp. W ramach egzekucji dokonano zajęcia świadczenia emerytalnego. W związku z zaistniałym zbiegiem egzekucji administracyjnej i sądowej łączne prowadzenie postępowania przejął komornik sądowy. Zarówno naczelnik Urzędu Skarbowego, jak i komornik sądowy nie stwierdzili braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Za nieuzasadnione uznał też organ umorzenie należności w oparciu o przesłanki zawarte w § 3 ust.1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej. W tym zakresie organ przyjął, że opłaty, które skarżący ponosi nie są nadzwyczajne, nieprzewidziane. Strona nie poinformowała organu, aby miała zaległości w ich ponoszeniu lub aby brakowało jej środków pieniężnych na pokrycie kosztów leczenia. W skardze do WSA skarżący podniósł, że komornik nie miał podstaw do zajęcia emerytury. Ponadto wskazał dodatkowe koszty utrzymania, a mianowicie ubezpieczenie roczne samochodu w kwocie 570 zł rocznie, utrzymanie czystości w mieszkaniu 200 zł rocznie, higiena osobista 350 zł rocznie. Wskazać należy, że zgodnie z art. 30 u.s.u.s., do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek nie stosuje się art. 28 i art. 29 u.s.u.s., które stanowią podstawę do umarzania należności z tytułu składek, rozkładania ich na raty i odraczania terminu ich płatności. Przy czym należy wyjaśnić, że przepisy u.s.u.s. rozróżniają pojęcie "należności z tytułu składek" od pojęcia "składek". Przepis art. 24 ust. 2 u.s.u.s. stanowi, że składki oraz odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkowa opłata nieopłacone w terminie, podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej. Mając, więc na względzie treść art. 24 ust. 2 u.s.u.s. uznać należy, że art. 28 ust. 1 u.s.u.s. dopuszcza umarzanie w całości lub w części wszystkich "należności z tytułu składek", tj. składek, odsetek za zwłokę, kosztów egzekucyjnych, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty. Co do zasady, wymienione należności mogą być umarzane w całości lub w części, o ile spełnione będą warunki określone w ustawie i o ile nie zachodzi wyłączenie możliwości umorzenia objęte art. 30 u.s.u.s. Wyjątek od zasady dopuszczalności umarzania "należności z tytułu składek" objęty art. 30 u.s.u.s. jest ściśle określony; umorzenia nie stosuje się do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, z powyższego wynika w sposób jednoznaczny, że w przypadku składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących ich płatnikami ustawodawca nie przewiduje możliwości ich umarzania, rozkładania na raty, czy odraczania terminu płatności. Innymi słowy, nie istnieją podstawy prawne do merytorycznego rozpoznania wniosku skarżącej w tej części. Przedstawione stanowisko potwierdził Naczelny Sąd Administracyjny m.in. w wyroku z 25 października 2012r., sygn. akt II GSK 1520/11 (Lex nr 1404591) podnosząc, że wprowadzony przez ustawodawcę w art. 30 u.s.u.s. zwrot "nie stosuje się", należy interpretować w sposób ścisły, tj. że w stosunku do wskazanych w nim należności wykluczone jest podjęcie jakiegokolwiek merytorycznego rozstrzygnięcia, opartego na art. 28 u.s.u.s. Oznacza to, że przedsiębiorca nie może skutecznie ubiegać się o umorzenie składek ujętych na jego koncie w części nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne pracowników finansowanych przez nich samych. Taką też interpretację art. 30 u.s.u.s. zaprezentował w zaskarżonym wyroku Sąd I instancji. W myśl art. 28 ust. 3a u.s.u.s., należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Jak z powyższego wynika, regulacja ta obejmuje jedynie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia. Innymi słowy, sformułowanie użyte w treści powyższego przepisu odnosi się wyłącznie do należności z tytułu składek ciążących na stronie skarżącej, jako osobie prowadzącej działalność gospodarczą, a zatem należności składkowych "ubezpieczonych", czyli ich własnych obciążeń z tego tytułu. Przedstawiona interpretacja art. 28 ust. 3a u.s.u.s. znajduje odzwierciedlenie w orzecznictwie sądowym, które przyjęło, że przewidziana w tym przepisie możliwość umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne dotyczy tylko zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie własne płatnika (por. wyrok Sądu Najwyższego z 3 października 2006r., sygn. akt III UK 84/06, publ. OSNP 2007, Nr 19-20, poz. 287; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 12 marca 2008r., sygn. akt II GSK 451/07). Należy zauważyć, że taką wykładnię powyższego przepisu przeprowadził organ w zaskarżonej decyzji, co zostało zaakceptowane przez Sąd w wyroku objętym niniejszą kontrolą instancyjną. Słusznie wskazał Sąd I instancji, iż sytuacja materialna skarżącego jest trudna, jednakże nie w stopniu uzasadniającym umorzenie składek. Skarżący ponosi stałe miesięczne wydatki z tytułu opłat eksploatacyjnych i wydatków na życie w kwocie 1.060,66 zł. Uzyskuje dochód ze świadczenia emerytalnego w kwocie 1.162,73 zł po potrąceniach komorniczych. Tym samym zaspokaja niezbędne potrzeby, które sam wskazał we wniosku, a których organ nie kwestionował. Strona nie wykazała przy tym w toku postępowania, by brakowało jej środków finansowych na inne wydatki czy pokrycie kosztów leczenia. Wskazała je dopiero w skardze i to zestawieniu rocznym, ale bez oparcia w jakimkolwiek materiale dowodowym, które nie podważają ustaleń organu dokonanych na dzień wydania zaskarżonej decyzji. Nie mogły więc być uwzględnione w rozstrzygnięciu organu, natomiast wszelkie nowe okoliczności czy ich zmiana, która nastąpiła już po wydaniu zaskarżonej decyzji, wskazująca na pogorszenie sytuacji majątkowej czy zdrowotnej strony, może stanowić podstawę do złożenia kolejnego wniosku o umorzenie zaległości. W ocenie składu orzekającego Sąd I instancji skontrolował, czy organy administracji w toku rozpoznawania sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, orzekając w zakresie wyznaczonym Sądom administracyjnym. W konsekwencji Sąd I instancji prawidłowo, nie dopatrując się naruszenia przez organy prawa procesowego i materialnego w tej sprawie w stopniu mającym istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy w oparciu o art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił. W tym stanie rzeczy, skoro skarga kasacyjna nie została oparta na usprawiedliwionych podstawach, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł o jej oddaleniu. Odnosząc się do zawartego w skardze kasacyjnej wniosku o przyznanie wynagrodzenia z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, należy wskazać, że wynagrodzenie pełnomocnika ustanowionego z urzędu za pomoc prawną należne jest od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) i przyznawane jest przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie przepisów art. 258-261 p.p.s.a. Z tego też względu wniosek pełnomocnika z urzędu o przyznanie wynagrodzenia za czynności w postępowaniu kasacyjnym Naczelny Sąd Administracyjny pozostawił do rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu.