I GZ 426/25

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Grzelak po rozpoznaniu w dniu 28 listopada 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia L. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 9 października 2025 r. sygn. akt III SA/Łd 604/25 w zakresie odrzucenia skargi w sprawie ze skargi L. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 czerwca 2025 r. nr UP-437/2025 w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne oraz na Fundusz Pracy postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie.

I Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi postanowieniem z 9 października 2025 r., sygn. akt III SA/Łd 604/25, działając na podstawie art. 58 § 1 pkt 3 i § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm.; dalej: p.p.s.a.), odrzucił skargę L. K. (dalej: skarżąca) na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 27 czerwca 2025 r. w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne oraz na Fundusz Pracy. Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu wskazał, że skarga podlegała odrzuceniu, ponieważ skarżąca wezwana na podstawie zarządzenia Przewodniczącego Wydziału z 14 sierpnia 2025 r. do uzupełnienia braków skargi przez wskazanie numeru PESEL w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania pod rygorem odrzucenia skargi oraz pouczona, że nieusunięcie ww. braku we wskazanym terminie spowoduje odrzucenie skargi, nie uzupełniła braku formalnego skargi. Sąd podał, że wezwanie uznano za doręczone skarżącej w trybie "awizo" 5 września 2025 r., więc siedmiodniowy termin na uzupełnienie braku bezskutecznie upłynął 12 września 2025 r. Postanowieniem z 11 września 2025 r., sygn. akt III SPP/Łd 100/25, starszy referendarz sądowy przyznał skarżącej prawo pomocy przez ustanowienie adwokata z urzędu. II Pismem z 15 października 2025 r. ustanowiony dla skarżącej pełnomocnik złożył wniosek o przywrócenie terminu do uzupełnienia braków formalnych skargi poprzez wskazanie numeru PESEL skarżącej jednocześnie, w uzupełnieniu braków skargi, wskazał ten numer. W uzasadnieniu wniosku pełnomocnik wyjaśnił, że skarżąca powzięła wiadomości o kierowanym do niej wezwaniu dopiero 8 października 2025 r., kiedy to pełnomocnik zapoznał się z aktami niniejszej sprawy, ponieważ listonosz nie zostawił awizo w skrzynce pocztowej. Z dostępnych Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu danych z systemu powyższy wniosek nie został jeszcze rozpatrzony przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi. III W zażaleniu na postanowienie z 9 października 2025 r. o odrzuceniu skargi wniesionej do Sądu pierwszej instancji pełnomocnik skarżącej, na podstawie art. 194 § 3 p.p.s.a., zarzucił naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 58 § 1 pkt 3 i art. 86 § 1 p.p.s.a. – w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy przez niewłaściwe ich zastosowanie, albowiem strona nie miała wiedzy o tym, iż Sąd wezwał skarżącą do uzupełnienia braków formalnych skargi, z uwagi na brak pozostawienia przez listonosza w skrzynce awiza, zaś wiedzę tę uzyskała w dacie zapoznania się przez pełnomocnika z aktami sprawy i w terminie tygodnia od dnia dowiedzenia się o tym fakcie, strona skarżąca wnosiła o przywrócenie terminu, uzupełniając jednocześnie brak formalny. Podnosząc powyższe, wniesiono o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości, a także o przyznanie na rzecz pełnomocnika kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, udzielonej skarżącej, oświadczając, iż koszty te nie zostały uiszczone ani w całości, ani w żadnej części. IV W odpowiedzi na zażalenie Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o oddalenie zażalenie skarżącej oraz o zasądzenie od skarżącej na rzecz organu kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych prawem. V Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługiwało na uwzględnienie. Na wstępie należy wyjaśnić, że w sytuacji, gdy pismo strony jest pierwszym pismem w sprawie powinno zawierać numer PESEL strony wnoszącej pismo, będącej osobą fizyczną (art. 46 § 2 pkt 1 lit. b p.p.s.a.). Istniejące w orzecznictwie sądów administracyjnych rozbieżności co do uznania, że brak podania numeru PESEL jest brakiem formalnym o którym mowa w art. 49 § 1 p.p.s.a. w związku z art. 46 § 2 pkt 1 lit. b p.p.s.a., zostały ostatecznie przesądzone w uchwale składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 3 lipca 2023 r., sygn. akt. II GPS 3/22. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie obecnym, z mocy art. 269 § 1 p.p.s.a., związany jest tą uchwałą. Brak podania numeru PESEL stanowi brak formalny skargi, który powinien być uzupełniony w trybie art. 49 § 1 w związku z art. 58 § 1 pkt 3 p.p.s.a. Uwzględniając chronologię czynności podjętych zarówno przez stronę, jak i przez Sąd pierwszej instancji, należy stwierdzić, że w niniejszej sprawie wezwanie skarżącej do usunięcia braków formalnych skargi przez wskazanie numeru PESEL nastąpiło przed nadaniem biegu wnioskowi o prawo pomocy zawartemu w tejże skardze, sporządzonej i wniesionej samodzielnie przez skarżącą. Konkretnie, 13 sierpnia 2025 r. skarga wpłynęła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi za pośrednictwem organu (wpływ do organu 18 lipca 2025 r.). 20 sierpnia 2025 r. wezwano skarżącą do usunięcia braków formalnych skargi, a rozpoznanie wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy nastąpiło 11 września 2025 r., przez ustanowienie dla skarżącej adwokata z urzędu. W tym miejscu należy odnotować, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego pojawiły się rozbieżności odnośnie do tego czy wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien był zostać rozpoznany przed wezwaniem do usunięcia braków formalnych skargi. I tak, z jednej strony wskazywano, że co do zasady brak jest podstaw prawnych do przyjęcia, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zostać rozpoznany przed wezwaniem do usunięcia braków formalnych skargi (por. postanowienia NSA z: 17 stycznia 2023 r., sygn. akt III OZ 803/22; 30 września 2022 r., sygn. akt I OZ 446/22; 8 lipca 2021 r., sygn. akt II GZ 219/21). Z drugiej zaś strony prezentowane jest stanowisko, że złożony w skardze wniosek o przyznanie prawa pomocy podlega rozpoznaniu w pierwszej kolejności, przed wezwaniem strony do usunięcia braków formalnych skargi (por. postanowienia NSA z: 20 grudnia 2017 r., sygn. akt II OZ 1564/17; 6 czerwca 2012 r., sygn. akt II GSK 848/12) i to właśnie stanowisko podziela Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę. Zaznaczyć bowiem należy, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania sądowoadministracyjnego, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu. Stosownie do art. 243 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Prawo pomocy, o które mogą się ubiegać strony postępowania, to nie tylko możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych, ale także uzyskania pomocy ze strony profesjonalnego pełnomocnika. Dlatego tak ważne jest, aby wniosek o prawo pomocy był rozpoznany przez sąd we właściwym trybie i czasie. Jeżeli więc wniosek o prawo pomocy dotyczy również ustanowienia pełnomocnika z urzędu i złożony został jednocześnie ze skargą, to jego rozpoznanie wyprzedza czynności związane z usuwaniem braków formalnych skargi. Taka kolejność działań Sądu znajduje potwierdzenie w przepisie § 33 ust. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 sierpnia 2015 r. Regulamin wewnętrznego urzędowania wojewódzkich sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 779; dalej: Regulamin), z którego wynika, że po wniesieniu skargi do sądu przewodniczący wydziału orzeczniczego niezwłocznie bada, czy skarga czyni zadość wymaganiom formalnym i czy został uiszczony wpis, a w razie potrzeby wzywa do usunięcia braków formalnych oraz do uiszczenia wpisu, chyba że został złożony wniosek o przyznanie prawa pomocy. Stosownie zaś do § 36 ust. 1 Regulaminu, przewodniczący wydziału orzeczniczego wniosek o przyznanie prawa pomocy przekazuje niezwłocznie wskazanemu referendarzowi sądowemu, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach sędziemu sprawozdawcy. Złożony w skardze wniosek o przyznanie prawa pomocy podlega rozpoznaniu w pierwszej kolejności, przed wezwaniem strony do usunięcia braków formalnych skargi. Odrzucenie skargi przez sąd pierwszej instancji, bez uprzedniego rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy pozbawia stronę skarżącą prawa do sądu, w rozumieniu art. 45 Konstytucji RP (por. postanowienia NSA z dnia 6 czerwca 2012 r., sygn. akt II GSK 848/12, z 20 grudnia 2017 r., sygn. akt II OZ 1564/17, postanowienie NSA z 12 marca 2024r., sygn. akt III OZ 100/24). Na gruncie tej sprawy należy zatem stwierdzić, że wezwanie skarżącej do usunięcia braków formalnych skargi wydane zostało przedwcześnie, bowiem nie został wcześniej rozpoznany wniosek skarżącej o prawo pomocy zawarty w skardze. W efekcie również odrzucenie skargi przez sąd pierwszej instancji było nieprawidłowe (przedwczesne). Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącej wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną z urzędu, gdyż wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.), przyznawane jest w postępowaniu określonym w art. 258-261 p.p.s.a., przy czym wniosek o przyznanie prawa pomocy oraz wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, stosownie do art. 254 § 1 p.p.s.a., składa się do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.