I OSK 1144/22

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Piotr Przybysz Sędziowie: sędzia NSA Krzysztof Sobieralski (spr.) sędzia del. WSA Maria Grzymisławska-Cybulska Protokolant asystent sędziego Barbara Kowalska po rozpoznaniu w dniu 27 maja 2025 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 grudnia 2021 r. sygn. akt I SA/Wa 343/21 w sprawie ze skargi R.W. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 8 grudnia 2020 r. nr DAP-WOSR-7280-145/2020/MK w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz R.W. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zwany dalej "Sądem I instancji", wyrokiem z dnia 23 grudnia 2021 r., sygn. akt I SA/Wa 343/21, po rozpoznaniu skargi R.W., zwanego dalej "skarżącym", na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, zwanego dalej "Ministrem", z dnia 8 grudnia 2020 r., nr DAP-WOSR-7280-145/2020/MK, w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty, uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzająca ja decyzję Wojewody Śląskiego, zwanego dalej "organem pierwszej instancji", z dnia 10 września 2020 r., nr NWXIII.7541.55.2016, oraz zasądził od Ministra na rzecz skarżącego kwotę 697 złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Od wyroku Sądu I instancji skargę kasacyjną wniósł Minister. Zaskarżając wyrok Sądu I instancji w całości, podniesiono podstawę kasacyjną przewidzianą w art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie: Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.), zwanej dalej "P.p.s.a.". Minister zarzucił naruszenie prawa materialnego, to jest: 1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a. w związku z art. 2 w związku z art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r. poz. 2097 ze zm.), zwanej dalej "ustawą zabużańską", w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy poprzez błędną wykładnię art. 2 ustawy zabużańskiej polegającą na przyjęciu przez Sąd, że: - w przypadku kiedy właściciel nieruchomości położonych na tzw. Kresach Wschodnich (chodzi o właściciela wg stanu przed wojną rozpoczętą w 1939 r., jak też w chwili wybuchu tej wojny) nie przemieścił się na obecne terytorium RP lub z innych powodów ustawa zabużańska nie ma do niego zastosowania, bądź nie spełnił którejkolwiek z przesłanek z art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., to przesłanki z ustawy zabużańskiej należy badać w odniesieniu do kolejnego właściciela nieruchomości, tj. tego, który stał się nim po wybuchu II Wojny Światowej i repatriował się, co skutkowało ustaleniem, że skoro A.W. (właściciel nieruchomości wg stanu na dzień 1 września 1939 r.) nie przemieścił się na obecne terytorium RP, to na skutek spadkobrania po nim jego następcy prawni stali się po wybuchu wojny właścicielami przedmiotowej nieruchomości i to w stosunku do nich należy badać wszystkie przesłanki z art. 2 ustawy zabużańskiej; - jak też błędnym przyjęciu, że z art. 2 ustawy zabużańskiej wynika, że właściciel nieruchomości pozostawionych to nie tylko osoba, która była właścicielem nieruchomości położonych na tzw. Kresach Wschodnich przed wojną rozpoczętą w 1939 r. i zachowała to prawo w momencie jej wybuchu, lecz także osoba, która nabyła takie nieruchomości po wybuchu tej wojny, a przed ich pozostawieniem. 2. naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a polegające na błędnym przyjęciu, że z art. 3 ust. 2 ustawy zabużańskiej wynika obowiązek badania przez organ prowadzący postępowanie spełnienia przez spadkobierców zmarłego właściciela pozostawionych nieruchomości, przesłanek innych niż wymóg posiadania obywatelstwa polskiego (zamieszkiwania itp.). Skarżący kasacyjnie Minister w oparciu o powołany zarzut wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu I instancji w całości i rozpoznanie skargi poprzez orzeczenie o jej oddaleniu. W skardze kasacyjnej sformułowano również wniosek o zasądzenie na rzecz Ministra kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz o rozpoznanie sprawy na rozprawie. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej Minister przedstawił argumenty na poparcie podniesionych zarzutów. W odpowiedzi na skargę kasacyjną pełnomocnik K.W. wniósł o jej oddalenie i zasądzenie od Ministra na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie. Przepis art. 193 zdanie drugie P.p.s.a. wyłącza odpowiednie stosowanie do postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wymogów dotyczących koniecznych elementów uzasadnienia wyroku, które przewidziano w art. 141 § 4 w związku z art. 193 zdanie pierwsze P.p.s.a. Uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W takim uzasadnieniu Naczelny Sąd Administracyjny nie przedstawia więc opisu ustaleń faktycznych i argumentacji prawnej podawanej przez organy administracji i sąd pierwszej instancji. Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy był związany granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 P.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.). W rozpoznawanej sprawie skarga kasacyjna została oparta na zarzutach naruszenia prawa materialnego. Zgodnie z przywołanym w skardze kasacyjnej art. 2 ustawy zabużańskiej, prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (w rozumieniu wskazanych w tym artykule przepisów) oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1 tej ustawy, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić, a także posiada obywatelstwo polskie. Z przepisu tego w żaden sposób nie wynika, jak sugeruje skarżący kasacyjnie organ, że prawo do rekompensaty przysługuje tylko temu właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, który był nim w dniu 1 września 1939 r. W orzecznictwie podnosi się bowiem od dawna, że "Przepisy ustawy z 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie wymagały i nie wymagają, aby wnioskodawca miał obowiązek wykazania by byłemu właścicielowi pozostawionego mienia przysługiwał tytuł własności do niego na dzień 1 września 1939 r. Data ta odnosiła się jedynie do legitymowania się przez byłego właściciela mienia obywatelstwem polskim i miejscem zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (...)" (por. wyrok NSA z dnia 19 lutego 2015 r., sygn. akt I OSK 1491/13; wyrok NSA z dnia 12 września 2024 r., sygn. akt I OSK 395/22, CBOSA). Podnosi się także, że w art. 2 ustawy zabużańskiej ustawodawca posługuje się pojęciem "nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej" nie definiując go bliżej. Jednak ze sformułowania "pozostawienie nieruchomości" wnosić należy, że istotna jest tu data opuszczenia nieruchomości. Data 1 września 1939 r. przyjmowana jest w tej ustawie wyłącznie jako moment wybuchu wojny, w wyniku której nastąpiło wypędzenie lub opuszczenie dotychczasowego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (art. 1) oraz jako moment oznaczenia obywatelstwa polskiego i miejsca zamieszkania (art. 2) - zob. wyrok NSA z 26 listopada 2019 r. I OSK 3010/18. Wprawdzie przepisy ustawy zabużańskiej nie wymagają, by w samej dacie opuszczenia nieruchomości położonych na dawnych kresach opuszczający je byli ich właścicielami, o czym szerzej wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 16 grudnia 2013 r. (sygn. akt I OPS 11/13, CBOSA), to jednak nie powinno budzić wątpliwości, że prawo do rekompensaty wiąże się z faktem pozostawienia przez obywatela polskiego majątku nieruchomego, który co najmniej w momencie wybuchu II Wojny Światowej był jego własnością, względnie po tej dacie (a przed pozostawieniem) był przez niego na własność nabyty. Wynika to wprost z brzmienia art. 2 ustawy zabużańskiej, tj. z samej istoty zdarzenia, z jakim związane jest uprawnienie, tj. pozostawienie nieruchomości w okolicznościach określonych w art. 1 powołanej ustawy (por. wyrok NSA z dnia 13 listopada 2018 r., sygn. akt I OSK 1013/18. CBOSA). W konsekwencji nieuprawnione jest też utożsamianie właściciela nabytego na Kresach Wschodnich mienia przed jego opuszczeniem, w okolicznościach wskazanych w art. 1 ustawy zabużańskiej, ze spadkobiercą byłego właściciela w rozumieniu art. 3 ust. 2 tej ustawy. Ten, kto nabył (w tym przypadku w drodze spadku) mienie po osobie, która była właścicielem w dniu 1 września 1939 r. i pozostawił je w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. (art. 1 ustawy zabużańskiej), nie jest spadkobiercą byłego właściciela, w rozumieniu art. 3 ust. 2 ustawy zabużańskiej, ale jest właścicielem mienia, w rozumieniu art. 2 tej ustawy. Musi spełniać tylko pozostałe wymogi z tego ostatniego przepisu. W stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy ustalono, że A.W. był osadnikiem wojskowym i nadano mu w miejscowości K., gmina Z., dawne województwo [...] (obecnie Białoruś) działkę ziemi nr [...] o pow. 17,6846 lub 17,82 ha z domem mieszkalnym i stodołą, na podstawie uchwały z dnia 28 lipca 1924 r., a wprowadzono w posiadanie w dniu 22 lutego bądź kwietnia 1925 r. W dokumentach archiwalnych osadnictwa wojskowego odnotowano również, że w stosunku do wyżej wymienionej działki został wydany Akt Nadawczy L. dz. [...]. W kwestionariuszu A.W. z dnia 14 kwietnia 1934 r., zgromadzonego w aktach sprawy, w pkt 16 jako posiadany majątek została wskazana działka osadnicza. Wnioskiem z dnia 28 grudnia 1992 r. J.W. wystąpił w imieniu własnym oraz na rzecz braci – T.W. oraz J.W.1, o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez A.W. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Wnioskodawca wyjaśnił m.in., że spadkobiercy po A.W. (żona A.W.1 oraz dzieci: J.W., T.W. i J.W.1), który został zamordowany w [...], repatriowali się do Polski w 1944 r. i zgłaszają obecnie roszczenie o rekompensatę za pozostawione mienie zabużańskie. Ustalono, że postanowieniem Sądu Grodzkiego w [...] z dnia 11 sierpnia 1948 r., sygn. akt [...], A.W. został uznany za zmarłego, a jako chwilę jego śmierci przyjęto dzień 9 maja 1946 r. Natomiast prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego w [...] z dnia 12 października 2017 r., sygn. akt [...], uchylono postanowienie Sądu Grodzkiego w [...] z dnia 11 sierpnia 1948 r., sygn. akt [...], w przedmiocie uznania A.W. za zmarłego z dniem 9 maja 1946 r. o godz. 24:00 (pkt 1) i stwierdzono, że A.W. (syn A. i W. z P., ur. [...] r. w M., ostatnio stale zamieszkały w [...]) zmarł dnia [...] 1940 r. o godz. 24:00 w [...]. Zgodnie z kolei z prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego dla [...] w [...] z dnia 11 stycznia 1993 r., sygn. akt I Ns [...], spadek po A.W. zgodnie z ustawowym porządkiem dziedziczenia nabyli: wdowa A.W.1 oraz dzieci J.W., T.W. i J.W.1 po 1/4 części każde z nich. Nabycie spadku przez wdowę A.W.1 oraz dzieci J.W., T.W. i J.W.1 nastąpiło z chwilą jego otwarcia, co miało miejsce w chwili śmierci A.W. tj. w dniu [...] 1940 r. Już wówczas spadkobiercy nabyli tytuł prawny (prawo własności) do opisanych nieruchomości. Chociaż z przyczyn politycznych fakt ten mógł zostać prawomocnie potwierdzony dopiero postanowieniem sądu z dnia 11 stycznia 1993 r. Spełniali zatem wszystkie przesłanki uzyskania prawa do rekompensaty określone w art. 2 pkt 1 i 2 ustawy zabużańskiej z dnia 8 lipca 2005 r. Wszyscy byli właścicielami nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, bowiem prawo własności nabyli w okresie wojny na skutek otwarcia spadku w dniu [...] 1940 r., a zatem przed jej pozostawieniem na Kresach Wschodnich Wszyscy byli obywatelami polskimi w dniu 1 września 1939 r. Wszyscy mieli miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów, o których mowa w art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej. Wszyscy zostali przesiedleni i posiadali obywatelstwo polskie w chwili złożenia wniosku. Z tych względów zarzuty sformułowane w punkcie 1 petitum skargi kasacyjnej okazały się nie zasadne. Niezasadny jest również zarzut sformułowany w punkcie 2 petitum skargi kasacyjnej błędnego przyjęcia, że z art. 3 ust. 2 ustawy zabużańskiej wynika obowiązek badania przez organ prowadzący postępowanie spełnienia przez spadkobierców zmarłego właściciela pozostawionych nieruchomości, przesłanek innych niż wymóg posiadania obywatelstwa polskiego (zamieszkiwania itp.). Sąd I instancji nie analizował tej kwestii, nie nakazywał takiego badania i nie stosował wskazanego przepisu jako wzorca normatywnego przeprowadzanej kontroli legalności zaskarżonej decyzji. Zatem wskazany przepis – jako niestosowany w sprawie – nie mógł zostać naruszony. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną na podstawie art. 184 P.p.s.a. O kosztach orzeczono na podstawie art. 204 pkt 2 w związku z art. 205 § 2 P.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964).