I OSK 2359/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska Sędziowie: Sędzia NSA Maciej Dybowski (sprawozdawca) Sędzia del. WSA Joanna Skiba po rozpoznaniu w dniu 12 grudnia 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M.Ł. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 27 marca 2024 r. sygn. akt IV SA/Wr 449/23 w sprawie ze skargi M.Ł. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Jeleniej Górze z dnia 1 czerwca 2023 r. nr SKO.PS/41/52/23 w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku celowego oddala skargę kasacyjną

Wyrokiem z dnia 27 marca 2024 r. sygn. akt IV SA/Wr 449/23, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu (dalej wyrok IV SA/Wr 449/23), po rozpoznaniu sprawy ze skargi M.Ł. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Jeleniej Górze z dnia 1 czerwca 2023 r. nr SKO.PS/41/52/23 w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku celowego I. oddalił skargę w całości; II. przyznał na rzecz adwokata W.M. od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu kwotę 480 zł, w tym podatek od towarów i usług w kwocie 89,80 zł, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu w postępowaniu sądowym (k. 41, 51-58 akt sądowych). Skargę kasacyjną wniósł M.Ł. (dalej skarżący lub skarżący kasacyjnie), reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu adwokata W.M., zaskarżając wyrok IV SA/Wr 449/23 w całości, zarzucając wyrokowi naruszenie: 1. art. 13 ust. 1 ustawy [z dnia 12 marca 2004 r.] o pomocy społecznej [(Dz. U. z 2023 r. poz. 901, dalej ups) - uw. NSA], przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że sytuacja osoby przebywającej w zakładzie psychiatrycznym, umieszczonej tam na podstawie art. 93a § 1 pkt 4 w zw. z art. 93d kodeksu karnego jest tożsama z sytuacją osoby odbywającej karę pozbawienia wolności w zamkniętym zakładzie karnym; 2. art. 39 ust. 1 ups przez jego błędną wykładnię i uznanie, że internowany ma zaspokojone niezbędne potrzeby bytowe w zakresie określonym przez ten przepis i nie ma on uprawnienia do żądania zasiłku celowego na sfinansowanie potrzeb wskazanych we wniosku w postaci środków kosmetycznych, kosmetyków, odzieży. Skarżący kasacyjnie wniósł o: uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu we Wrocławiu; zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu w postępowaniu kasacyjnym albowiem koszty te nie zostały opłacone przez skarżącego ani w całości ani w części; rozpoznanie skargi [kasacyjnej - uwaga NSA] na posiedzeniu niejawnym. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono argumentację na poparcie postawionych zarzutów (k. 64-66 akt sądowych). Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 183 § 1 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 ppsa i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 ppsa które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Zgodnie z art. 193 zdanie drugie ppsa, w brzmieniu obowiązującym od 15 sierpnia 2015 r., uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W ten sposób wyraźnie określony został zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok w przypadku, gdy oddala skargę kasacyjną. Regulacja ta, jako mająca charakter szczególny, wyłącza przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed tym Sądem wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 w związku z art. 193 zdanie pierwsze ppsa. Mając to na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny zrezygnował z przedstawienia pełnej relacji co do przebiegu sprawy i sprowadził swą dalszą wypowiedź już tylko do rozważań mających na celu ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. Należy odmówić słuszności zarzutom naruszenia przez Sąd I instancji naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Istota zagadnienia w kontrolowanej sprawie dotyczy prawidłowego zastosowania w sprawie art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2023 r. poz. 901). Sąd I instancji trafnie aprobował prawidłowe zastosowanie art. 13 ust. 1 ups przez organy obu instancji. Pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości (art. 2 ust. 1 ups). Pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka (art. 3 ust. 1 ups.). Zadaniem pomocy społecznej jest zapobieganie sytuacjom, o których mowa w art. 2 ust. 1, przez podejmowanie działań zmierzających do życiowego usamodzielnienia osób i rodzin oraz ich integracji ze środowiskiem (art. 3 ust. 2 ups). Osobie odbywającej karę pozbawienia wolności nie przysługuje prawo do świadczeń z pomocy społecznej, z zastrzeżeniem ust. 1a (art. 13 ust. 1 ups). W doktrynie trafnie wskazuje się, że z kręgu beneficjentów pomocy społecznej wyłączono osoby odbywające karę pozbawienia wolności i tymczasowo aresztowane. Osoby odbywające powyższą karę tracą prawo do wszystkich świadczeń pomocowych i nie nabywają uprawnień do świadczeń w czasie przebywania w zakładzie karnym. [...] Ratio legis komentowanego artykułu sprowadza się do tego, by osobom przebywającym w aresztach i więzieniach nie udzielać świadczeń z pomocy społecznej, bo i tak na ich utrzymanie łoży się pieniądze publiczne (I. Sierpowska, Pomoc społeczna. Komentarz, Wolters Kluwer 2023, s. 131-132 do art. 13). Autor skargi kasacyjnej podnosi, że skarżący nie wykonuje kary pozbawienia wolności, bowiem Sąd Okręgowy w Opolu postanowieniem z 8 września 2022 r. sygn. akt III Ko 252/22 na podstawie art. 201 § 2 i art. 200b k.k.w. określił wobec skarżącego, jako sprawcy czynu z art. 13 § 1 w zw. z art. 148 § 1 Kodeksu karnego (k.k.), miejsce odbywania środka zabezpieczającego w Wojewódzkim Szpitalu dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w L. (dalej szpital) uznając, że kontynuowanie leczenia psychiatrycznego powinno nastąpić w zakładzie psychiatrycznym dysponującym wzmocnionym poziomem zabezpieczenia. Odwołując się wykładni językowej art. 13 ust. 1 ups wskazuje, że przepis ten nie obejmuje osób, w stosunku do których orzeczono izolacyjne środki zabezpieczające. Pogląd ten jest nietrafny. Mimo że wobec skarżącego nie orzeczono kary pozbawienia wolności, właściwy Sąd karny na podstawie ustawy zastosował środek zabezpieczający, w wyniku którego skarżący jest pozbawiony wolności dla leczenia w zakładzie psychiatrycznym. Przebywając od 4 października 2022 r. w Wojewódzkim Szpitalu dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w L., skarżący korzysta z całodobowego utrzymania, wyżywienia, leczenia na koszt podatnika (). W orzecznictwie Sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że do zastosowania w stosunku do osoby przebywającej w zamkniętym zakładzie odwykowym, umieszczonej tam na podstawie art. 96 § 1 Kodeksu karnego, przepisu art. 13 ust 1 ups, wystarczającą przesłanką jest pozostawanie tej osoby na całodobowym utrzymaniu Państwa, w całokształcie jego sytuacji bytowej i leczniczej. W sprawie kontrolowanej wyrokiem NSA z 7.6.2017 r. I OSK 594/16 (dalej wyrok I OSK 594/16) przesłanka taka została spełniona, co wynika z treści § 24 regulaminu Samodzielnego Publicznego Psychiatrycznego ZOZ w C., który gwarantuje pacjentowi oddziału świadczenia zdrowotne, leki i materiały medyczne, pomieszczenia i wyżywienie odpowiednie do stanu zdrowia, odzież szpitalną, (jeśli pacjent nie posiada własnej), jak też opiekę pielęgnacyjną (uzasadnienie wyroku I OSK 594/16, cbosa). Podobne stanowisko zaprezentował Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 22.3.2019 r. I SA/Wa 25/19 (cbosa). Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszym składzie poglądy te podziela. Zabezpieczenie społeczne opiera się na zasadach pomocniczości i solidarności, zakotwiczonych w preambule Konstytucji RP. Z zasady pomocniczości wynika podział zadań między obywateli, stowarzyszenia, fundacje, samorządy terytorialne i państwo (Wojciech Łączkowski, Etyczne aspekty finansowania potrzeb socjalnych ze środków publicznych, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny z 2004/1/, s. 8 i n.). Rozmiar świadczeń zabezpieczenia społecznego w znacznym stopniu zależy od kondycji danej gospodarki, dla której nie może być nadmiernym, a jedynie adekwatnym obciążeniem. Podatnicy co do zasady nie mogą bowiem pokrywać pełnych kosztów utrzymania osób mających własne źródła dochodów i własny majątek - nawet ubogich. Skarżący nie ma dochodów własnych, jest nieaktywny zawodowo m.in. z uwagi na umiarkowany stopień niepełnosprawności orzeczony od 20 stycznia 2022 r. do 28 lutego 2023 r. oraz jest częściowo niezdolny do pracy do dnia 30 września 2023 r., a niezdolność ta powstała od 19 listopada 2021 r. Prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i od kwietnia 2022 r. nie wykazuje żadnego dochodu (1/20, 1/21 akt administracyjnych). Jak słusznie wskazał Sąd I instancji z treści art. 39 ust. 1 ups wynika istotny dla kontroli legalności zaskarżonej decyzji cel, na jaki może być przyznany zasiłek oraz tryb jego przyznania. Celem jest zaspokojenie niezbędnej potrzeby bytowej. Natomiast tryb wydania takiej decyzji ma charakter uznania administracyjnego, na co wskazuje użyte w przepisie wyrażenie: "może być przyznany". Władza dyskrecjonalna organów administracji publicznej, której przejawem jest uznanie administracyjne wyraża się w tym, że nawet gdy strona spełni określone prawem przesłanki, organ nie musi rozstrzygnąć sprawy zgodnie z żądaniem. Powyższe nie oznacza jednak zupełnej dowolności w rozstrzyganiu sprawy. Na organie spoczywa bowiem obowiązek wyważenia interesu społecznego (publicznego) oraz słusznego interesu strony, o których mowa w art. 7 kpa. Organ winien zatem każdorazowo zidentyfikować zarówno interes publiczny jak i słuszny interes strony, i w okolicznościach konkretnej sprawy rozważyć owe interesy, przyznając jednemu z nich prymat. Przez "zaspokojenie niezbędnej potrzeby bytowej" należy rozumieć potrzebę usprawiedliwioną ze względu na zachowanie życia, zdrowia, a także odgrywania ról społecznych, możliwości zarobkowania i pełnienia funkcji członka rodziny. Jest to potrzeba uzasadniona podstawowym katalogiem dóbr zasługujących na ochronę, z założenia konsumująca się jednorazowo, której zadość czyni zaspokojenie jej w minimalnym standardzie. Niezbędna potrzeba to taka, bez zaspokojenia której osoba nie może egzystować, to potrzeba związana z codziennym funkcjonowaniem każdego człowieka i niezbędna do normalnej, godnej egzystencji na poziomie elementarnym. Wnioskami z dnia: 14 lutego 2023 r. i 1 marca 2023 r. skarżący, przebywając w Szpitalu dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w L., zwrócił się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w J. o przyznanie zasiłku celowego od dnia 1 marca 2023 r. W wniosku z 14 lutego 2023 r. wskazał, że jest osobą ubogą, bez prawa do żadnych świadczeń, nie ma żadnych dochodów, a obecnie przebywa w szpitalu, gdzie musi sam się utrzymać. Potrzebne są mu: jedzenie, kosmetyki, środki higieniczne, odzież, a ponadto musi opłacać rachunki za mieszkanie. We wniosku z 1 marca 2023 r. uzupełnił żądanie o pomoc finansową i materialną przez urządzenie mieszkania skarżącego przy ul. [..] w J., ponieważ po opuszczeniu szpitala chciałby zabierać swoich czworo dzieci, które nie mieszkają ze skarżącym, do godnych warunków mieszkaniowych takich jak w Unii Europejskiej. Wniósł w tym zakresie o remont mieszkania, wymianę okien i drzwi, ekologiczny piec, nowe meble, sprzęt RTV i AGD lub o środki finansowe na te wydatki. Wyjaśnił, że jest osobą z drugim stopniem niepełnosprawności, w ciężkiej sytuacji materialnej, ubogi, w chorobie psychicznej datowanej od 35 roku życia. Nie pobiera żadnych zasiłków i nie ma żadnych dochodów (k. 1/13, 1/11, 1/9 akt administracyjnych). Nie ulega wątpliwości, że "remont mieszkania, wymianę okien i drzwi, ekologiczny piec, nowe meble, sprzęt RTV i AGD lub środki finansowe na te wydatki", nie stanowią "niezbędnej potrzeby bytowej" w rozumieniu art. 39 ust. 1 ups, tym bardziej, że dzieci skarżącego z mieszkania tego nie korzystały i nie korzystają. Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela stanowisko Sądu I instancji, że zapewnione podczas internacji warunki pobytu skarżącego odpowiadają warunkom zabezpieczonym przez państwo w trakcie odbywania kary pozbawienia wolności. Warunki pobytu osoby leczonej w zakładzie psychiatrycznym na podstawie postanowienia Sądu Okręgowego w Opolu z dnia 8 września 2022 r. sygn. akt III Ko 252/22, w sprawie dotyczącej czynu kwalifikowanego na podstawie art. 13 § 1 kk w zw. z art. 148 § 1 kk (k. 1/14, 1/26, 1/29 akt administracyjnych), nie są tożsame (zarzut 1 petitum skargi kasacyjnej) ale są porównywalne co do standardu świadczeń gwarantowanych pacjentowi przez Szpital na koszt podatnika (k. 1/15-1/1 akt administracyjnych). Decyzją z dnia 18 marca 2022 r. nr MOPS/DŚ/IR/4051/09253-002843/2023 Prezydent Miasta J. przyznał skarżącemu w okresie od dnia 20 stycznia 2020 r. do dnia 28 lutego 2023 r. prawo do zasiłku stałego: od dnia 20 stycznia 2022 r. do dnia 31 stycznia 2022 r. w kwocie 278,32 zł; od dnia 1 lutego 2022 r. do dnia 30 kwietnia 2022 r. w kwocie 338,32 zł miesięcznie; od dnia 1 maja 2022 r. do dnia 28 lutego 2023 e. w kwocie 719 zł miesięcznie wraz z opłacaniem składki na ubezpieczenie zdrowotne (k. 1/25 akt administracyjnych). Ostateczną decyzją z dnia 1 czerwca 2023 r. nr SKO.PS/41/50/22 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w J. przyznało skarżącemu prawo do zasiłku stałego w kwocie 719 zł miesięcznie wraz z opłacaniem składki na ubezpieczenie zdrowotne od dnia 1 marca 2023 r. do sześćdziesiątego dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydana nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności (k. 10 akt Kolegium). Spodziewane odrębności, jakie w tym zakresie występują, a to przez wzgląd chociażby na rodzaj i charakter tych placówek, nie mogą pozbawić słuszności tezy, że pobyt w obu tych zakładach izolacyjnych w całości finansowany jest ze środków publicznych. Niezależnie więc od stanu, położenia, czy sytuacji osobistej skarżącego - mając już zapewnione podstawowe potrzeby bytowe, a w każdym razie prawo do takiego zabezpieczenia – nie ma on uprawnienia do żądania zasiłku celowego na sfinansowanie potrzeb wskazanych we wniosku. Skoro Sąd I instancji trafnie uznał, że w sprawie nie zachodziły przesłanki z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ani z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w związku ze wskazanymi normami dopełnienia, na podstawie art. 184 ppsa skargę kasacyjną należało oddalić. Z odrębnym wnioskiem o przyznanie wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy, wraz z właściwym oświadczeniem, pełnomocnik z urzędu winien wystąpić do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu (art. 258 § 2 pkt 8 ppsa).