I OSK 2398/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska Sędziowie: Sędzia NSA Elżbieta Kremer Sędzia del. WSA Dariusz Chaciński (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Anna Siwonia–Rybak po rozpoznaniu w dniu 15 stycznia 2026 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej B.G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 17 kwietnia 2024 r. sygn. akt II SA/Bd 1354/23 w sprawie ze skargi B.G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bydgoszczy z dnia 26 września 2023 r. nr SKO-4111/1467/2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wyrokiem z 17 kwietnia 2024 r. II SA/Bd 1354/23, oddalił skargę B.G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bydgoszczy z 26 września 2023 r. nr SKO-4111/1467/2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła B.G. Zaskarżając wyrok w całości zarzuciła mu naruszenie: I. prawa materialnego – art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. 390; dalej: u.ś.r.) poprzez nieuprawnione dokonanie jego wykładni zwężającej i w efekcie niesłuszne uznanie, że skarżącej nie przysługuje prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne z uwagi na fakt, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy mąż niepełnosprawnej K.G. – S.G. - legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe, a stan ten istniał na wiele lat przed wydaniem stosownego orzeczenia, w związku z czym zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bydgoszczy i poprzedzająca ją decyzja Burmistrza P. winna zostać uznana za nieważną; II. prawa procesowego, które miało istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku: 1. art. 133 § 1 p.p.s.a. poprzez wydanie wyroku z pominięciem dokumentów znajdujących się w aktach sprawy w momencie zamknięcia rozprawy, w szczególności orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności S.G., podczas gdy dokument ten jednoznacznie przesądza o posiadaniu przez skarżącą uprawnienia do ubiegania się o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego; 2. art. 233 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2023 r. 1550 t. j., zwanej dalej "k.p.c.") w zw. z art. 106 § 5 p.p.s.a. poprzez przekroczenie granicy swobodnej oceny dowodów i dokonanie dowolnej oceny dowodów oraz zaniechanie wszechstronnego rozważenia przez Sąd materiału dowodowego znajdującego się w aktach sprawy, polegające na niesłusznym nieprzeprowadzeniu dowodu z dokumentu w postaci orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności S.G. oraz wniosków z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego dnia 23 lipca 2023 r., podczas gdy dokumenty te potwierdzają zasadność domagania się przez skarżącą przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z czym należy stwierdzić, że postępowanie dowodowe zostało przez Sąd 1 instancji przeprowadzone w sposób fragmentaryczny i niepełny, 3. przepisu z art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez nierozpoznanie istoty sprawy w kontekście zgłoszonego przez skarżącą zarzutu dotyczącego wadliwego przeprowadzenia przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bydgoszczy postępowania dowodowego, podczas gdy z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy, w szczególności wniosków z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego dnia 23 lipca 2023 r. wprost wynika, że wyłącznie skarżąca może i rzeczywiście opiekuje się niepełnosprawną K.G., a mąż skarżącej [powinno być wymagającej opieki] jest niepełnosprawny w stopniu uniemożliwiającym mu realizowanie wobec małżonki niematerialnego obowiązku alimentacyjnego. Wskazując na powyższe skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie przez Naczelny Sąd Administracyjny zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Bydgoszczy do ponownego rozpoznania, a nadto rozpoznanie niniejszej skargi kasacyjnej na rozprawie. Wniosła także o zasądzenie od organu zwrotu kosztów postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.) – p.p.s.a. -Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. w niniejszej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez sąd drugiej instancji, który nie bada całokształtu sprawy, ale ogranicza się do weryfikacji zasadności zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej. Biorąc pod uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, zaś wyrok Sądu I instancji odpowiada prawu. Przed przystąpieniem do oceny zarzutów należało poczynić uwagę, że skarga kasacyjna nie zawiera żadnych zarzutów, które mogłyby skutecznie podważyć stan faktyczny sprawy. Zarzutów takich nie można przy tym zastąpić wskazując na niewłaściwe zastosowanie prawa materialnego, w tym przypadku art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. "Ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie ustalonego w sprawie stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżąca uznaje za prawidłowy. Jeżeli skarżąca uważa, że ustalenia faktyczne są błędne, to zarzut naruszenia prawa materialnego przez błędne zastosowanie jest co najmniej przedwczesny. Zarzut naruszenia prawa materialnego nie może opierać się na wadliwym (kwestionowanym przez stronę) ustaleniu faktu. Błędne zastosowanie (bądź niezastosowanie) przepisów materialnoprawnych zasadniczo każdorazowo pozostaje w ścisłym związku z ustaleniami stanu faktycznego sprawy i może być wykazane pod warunkiem wcześniejszego obalenia tych ustaleń. Gdy skarżąca nie podważa skutecznie okoliczności faktycznych sprawy, zarzuty niewłaściwego zastosowania prawa materialnego są zarzutami bezpodstawnymi. W tym miejscu należy jedynie przypomnieć, że zarzut naruszenia prawa materialnego nie może być skutecznie uzasadniony próbą zwalczania ustaleń faktycznych, bowiem próba taka mogłaby ewentualnie odnieść zamierzony skutek wyłącznie w ramach drugiej podstawy kasacyjnej - w ramach art. 174 pkt 2 p.p.s.a., a zatem zarzutem naruszenia prawa materialnego nie można skutecznie zastąpić zarzutów naruszenia przepisów postępowania" (Wyrok NSA z 5.12.2024 r. I OSK 3093/23, LEX nr 3817085). Do tak sformułowanego, jak w petitum skargi kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., można było odnieść się w sposób tylko ogólny. Przypomnieć też należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. (w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Jednocześnie stosownie do art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Spełnienie więc pozytywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wskazanych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. nie jest wystarczające do uwzględnienia wniosku – do przyznania tego świadczenia niezbędne jest także, aby w sprawie nie zmaterializowały się ustawowe przesłanki blokujące, takie jak uregulowane w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. występowanie małżonka osoby niepełnosprawnej, który to małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie z uchwałą skład siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2022 r. I OPS 2/22, warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). Podkreślić należy, że Sąd I instancji rozważając treść art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. odwołał się i podzielił, po uprzednim przeanalizowaniu, stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zawarte w ww. uchwale, w konsekwencji uznając, że skoro pozostająca pod opieką skarżącej matka pozostaje w związku małżeńskim, zaś małżonek na dzień wydania zaskarżonej decyzji nie legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to ze względu na brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego było niedopuszczalne. Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu I instancji w zakresie dokonanej przez niego wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Sąd I instancji kontrolował działania organów administracyjnych zakończone decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bydgoszczy z 26 września 2023 r. Skarżąca wnosząc skargę od powyższej decyzji załączyła do niej orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności S.G. z 11 października 2023 r. wydane przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w I. Z treści tego orzeczenia wynika, że "ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od – 28.09.2023 r.". Z powyższego bezsprzecznie wynika, że na moment orzekania przez organ II instancji, mąż K.G., jako osoba zobowiązana do świadczenia alimentacyjnego w pierwszej kolejności, nie legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W tej sytuacji B.G. nie spełniała na dzień wydania zaskarżonej decyzji wszystkich przesłanek niezbędnych dla uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. W takiej sytuacji, wobec nowej okoliczności zaistniałej po wydaniu ostatecznej decyzji, należało ponowić wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, a nie wnosić skargę na decyzję z 26 września 2023 r. Przy czym należy odróżnić poddanie sądowej kontroli działalności administracji publicznej na podstawie innego materiału niż akta sprawy od wydania wyroku na podstawie akt sprawy, z przyjęciem np. odmiennej oceny materiału dowodowego zawartego w tych aktach (por. wyrok NSA z dnia 5 kwietnia 2012 r., I OSK 1749/11, LEX nr 1145067). W ramach zarzutu z art. 133 § 1 p.p.s.a. nie można też skutecznie kwestionować dokonanej przez Sąd oceny dokumentów sprawy, o ile dokumenty te znajdują się w materiale zgromadzonym w aktach sprawy. Przepis art. 133 § 1 p.p.s.a. nie może służyć kwestionowaniu oceny materiału dowodowego, jak i ustaleń i oceny ustalonego w sprawie stanu faktycznego dokonanych przez sąd pierwszej instancji, z którą nie zgadza się organ administracji publicznej (por. wyrok NSA z dnia 9 listopada 2011 r., I OSK 1350/11, LEX nr 1149159; wyrok NSA z dnia 17 listopada 2011 r., II OSK 1609/10, LEX nr 1132105). Do naruszenia art. 133 § 1 p.p.s.a. dochodzi zatem wówczas, gdy sąd np. oddali skargę, mimo niekompletnych akt sprawy, gdy pominie istotną część tych akt, gdy przeprowadzi postępowanie dowodowe z naruszeniem przesłanek wskazanych w art. 106 § 3 p.p.s.a. oraz gdy oprze orzeczenie na własnych ustaleniach, tzn. dowodach lub faktach, niemających odzwierciedlenia w aktach sprawy, o ile nie znajduje to umocowania w art. 106 § 3 p.p.s.a. Z przepisu tego wynika więc nakaz wyprowadzania oceny prawnej na gruncie faktów i dowodów znajdujących odzwierciedlenie w aktach sprawy (por. wyrok NSA z dnia 26 maja 2010 r., I FSK 497/09, LEX nr 594014; wyrok NSA z dnia 19 października 2010 r., II OSK 1645/09, LEX nr 746707; wyrok NSA z dnia 5 czerwca 2012 r., II OSK 763/12, LEX nr 1219174). Wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej z akt sprawy (w tym dołączonego do akt orzeczenia z 11 października 2023 r.) nie wynika, aby w dacie orzekania przez organ odwoławczy małżonek osoby wymagającej opieki legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wskazany w pkt 3 petitum skargi kasacyjnej zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. może być skutecznie postawiony w dwóch przypadkach: gdy uzasadnienie wyroku nie zawiera wszystkich elementów, wymienionych w tym przepisie i gdy w ramach przedstawienia stanu sprawy, wojewódzki sąd administracyjny nie wskaże, jaki i dlaczego stan faktyczny przyjął za podstawę orzekania (por. uchwała NSA z dnia 15 lutego 2010 r., sygn. akt II FPS 8/09, LEX nr 552012, wyrok NSA z dnia 20 sierpnia 2009 r., sygn. akt II FSK 568/08, LEX nr 513044). Naruszenie to musi być przy tym na tyle istotne, aby mogło mieć wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). Za jego pomocą nie można skutecznie zwalczać prawidłowości przyjętego przez sąd stanu faktycznego, czy też stanowiska sądu co do wykładni bądź zastosowania prawa materialnego. Przepis art. 141 § 4 p.p.s.a. jest przepisem proceduralnym, regulującym wymogi uzasadnienia. W ramach rozpatrywania zarzutu naruszenia tego przepisu Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązany jest jedynie do kontroli zgodności uzasadnienia zaskarżonego wyroku z wymogami wynikającymi z powyższej normy prawnej. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zawiera przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowiska strony przeciwnej, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku odniósł się do wszystkich kwestii istotnych z punktu widzenia rozstrzygnięcia sprawy i wskazał powody, dla których uznał, że wniesiona w niniejszej sprawie skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Nie mógł zatem osiągnąć skutku zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a., za pomocą którego - na co trzeba raz jeszcze zwrócić uwagę - nie można skutecznie zwalczać prawidłowości przyjętego przez sąd stanu faktycznego, oceny tego stanu, czy też stanowiska sądu co do wykładni bądź zastosowania prawa materialnego. Ponadto, wadliwość uzasadnienia orzeczenia może stanowić przedmiot skutecznego zarzutu kasacyjnego z art. 141 § 4 p.p.s.a. w sytuacji, gdy sporządzone jest ono w taki sposób, że niemożliwa jest kontrola instancyjna zaskarżonego wyroku. Natomiast treść uzasadnienia zaskarżonego w niniejszej sprawie wyroku czyni go w pełni poddającym się kontroli kasacyjnej. Kwestia tego, czy motywy wskazywane przez Sąd I instancji były trafną konsekwencją oceny stanu faktycznego sprawy i prawidłowej wykładni przepisów prawa zastosowanych w sprawie, nie podlega zaś ocenie w ramach analizy zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Także fakt, że skarżąca nie zgadza się z ustaleniami i ocenami dokonanymi przez Sąd I instancji w zakresie okoliczności faktycznych sprawy nie daje podstaw do skutecznego podnoszenia zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Biorąc pod uwagę powyższe zarzuty naruszenia art. 133 § 1 p.p.s.a., art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 106 § 5 p.p.s.a oraz art. 141 § 4 p.p.s.a. należało uznać za bezzasadne. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. Uzasadnienie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego zostało sporządzone z uwzględnieniem przepisu art. 193 in fine p.p.s.a., zgodnie z którym uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej.