I OW 204/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jolanta Rudnicka Sędziowie: sędzia NSA Monika Nowicka sędzia del. WSA Joanna Skiba (spr.) po rozpoznaniu w dniu 18 stycznia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej wniosku Starosty Zgorzeleckiego o rozstrzygnięcie sporu o właściwość pomiędzy Starostą Zgorzeleckim a Starostą Ryckim w przedmiocie wskazania organu właściwego do ponoszenia wydatków na opiekę i utrzymanie O. M. i N. M. umieszczonych w pieczy zastępczej postanawia: wskazać Powiat Rycki jako organ właściwy w sprawie.

Dyrektor Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w Zgorzelcu działając z upoważnienia Starosty Zgorzelskiego wniósł do Naczelnego Sądu Administracyjnego o rozstrzygnięcie sporu o właściwość powiatu pomiędzy Powiatem Zgorzeleckim - Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w Zgorzelcu a Powiatem Ryckim poprzez wskazanie Powiatu Ryckiego jako organu właściwego do ponoszenia wydatków na opiekę i utrzymanie dzieci O. M. i N. M., umieszczonych w rodzinnej pieczy zastępczej. Uzasadniając wniosek wskazano, że w toku czynności podjętych przez funkcjonariuszy Komendy Powiatowej Policji w Zgorzelcu w dniu 29 marca 2023 r. na terenie miasta Zgorzelec zatrzymani zostali A. M. oraz R. M., zameldowani 21-143 [...], gmina [...], powiat lubartowski. Oboje małżonkowie byli poszukiwani listem gończym celem odbycia kary pozbawienia wolności. Zatrzymani sprawowali opiekę na dwojgiem małoletnich dzieci: O. M. PESEL [...] i N. M. PESEL [...]. Postanowieniem z dnia 29 marca 2023 r. Sąd Rejonowy w Zgorzelcu Wydział III Rodzinny i Nieletnich sygn. akt. III Nsm 246/23 w trybie natychmiastowym postanowił umieścić małoletnich O. i N. M. w rodzinnym domu dziecka, rodzinnej pieczy zastępczej albo w instytucjonalnej pieczy zastępczej na czas trwania postępowania opiekuńczego. Z zebranych w sprawie dokumentów wynika, że A. M. w dniu 31 marca 2023 r. złożyła oświadczenie, że ostatnie miejsce zamieszkania tej rodziny to [...]. ul. [...]. Z dokumentów wynika także że małoletni O. M. w okresie od 1 września 2022 r. do 22 lutego 2023 r. był zapisany do Szkoły Podstawowej [...], natomiast N. M. w okresie od 1 września 2022 r. do 31 marca 2023r. była zapisana do Szkoły Podstawowej nr 5 im. [...]. Ośrodek Pomocy Społecznej w Dęblinie pismem z dnia 4 marca 2023 r. wskazał, że w okresie od stycznia 2022 r. do października 2022 r. A. M. korzystała z pomocy finansowej w ośrodku w formie zasiłków i świadczeń rodzinnych. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu pismem z dnia 6 kwietnia 2023 r. poinformował, że A. M. pobierała w okresie od 1 czerwca 2022 r. do 31 stycznia 2023 r. świadczenie wychowawcze na dzieci N. i O. M.. We wniosku o świadczenie wskazała adres zameldowania [...], natomiast adres korespondencyjny i zamieszkania [...], ul. [...]. Z zebranych dokumentów wynika, że A. i R. M. chcąc uniknąć zatrzymania najprawdopodobniej zmieniali miejsca pobytu, aby uniknąć kary pozbawienia wolności. Zatem samo fizyczne przebywanie na terenie powiatu zgorzeleckiego nie oznacza, że A. i R.M. wraz z dziećmi O. i N. M. swoje centrum życiowe wiązali z powiatem zgorzeleckim. Koniecznym bowiem jest wystąpienie jeszcze w sferze psychicznej zamiaru stałego pobytu w danej miejscowości, a tego rodzicom dzieci nie sposób przypisać w okolicznościach niniejszej sprawy. W odpowiedzi na ww. wniosek Starosta Rycki wskazał, że nie zaistniały przesłanki z art. 191 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1426 ze zm. dalej ustawa o pieczy zastępczej) do uznania Powiatu Ryckiego jako właściwego do ponoszenia wydatków na wychowanie i opiekę nad małoletnimi wskazanymi we wniosku. W niniejszej sprawie kluczowe jest ustalenie przesłanki miejsca zamieszkania dziecka przed umieszczeniem go po raz pierwszy w pieczy zastępczej. Powiat Zgorzelecki ustalenia swoje opiera na oświadczeniu złożonym przez matkę małoletnich z dnia 31 marca 2023 r., jednak przytacza je nieściśle. W niniejszej sprawie nie ma żadnych wątpliwości co do tego, że A. M. wraz z rodziną od września 2022 r. nie przebywała w Dęblinie. W związku z tym przede wszystkim nie została spełniona przesłanka fizycznej obecności rodziny M. w Dęblinie w okresie po sierpniu 2022 r., aby można było przypisać Powiatowi Ryckiemu, że przed umieszczeniem małoletnich w pieczy zastępczej na jego terenie rodzina M. miała miejsce zamieszkania. Przeczą temu ustalenia dokonane przez Dyrektorów placówek oświatowych w Dęblinie, a także oświadczenie Naczelnika Wydziału Prewencji Komendy Powiatowej Policji w Zgorzelcu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 15 § 1 pkt 4 w zw. z art. 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2023 r., poz. 1634, dalej "p.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozstrzyga spory o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego i między samorządowymi kolegiami odwoławczymi, o ile odrębna ustawa nie stanowi inaczej, oraz spory kompetencyjne między organami tych jednostek a organami administracji rządowej. Spór jaki zaistniał pomiędzy Powiatem Zgorzelskim a Powiatem Ryckim jest sporem negatywnym i dotyczy wskazania organu właściwego w sprawie ponoszenia wydatków na opiekę i wychowanie małoletnich O. i N. M. w placówce opiekuńczo - wychowawczej. Właściwość jednostek organizacyjnych w przedmiocie ponoszenia powyższych wydatków określa art. 191 ww. ustawy z dnia 9 czerwca 2011r. o pieczy zastępczej. Zgodnie z jego treścią, wydatki te ponosi powiat właściwy ze względu na miejsce zamieszkania dziecka przed umieszczeniem go po raz pierwszy w pieczy zastępczej (ust. 1). Jeżeli nie można ustalić powiatu właściwego ze względu na miejsce zamieszkania dziecka, właściwy do ponoszenia wydatków jest powiat miejsca jego ostatniego zameldowania na pobyt stały (ust. 2). Natomiast jeżeli nie można ustalić miejsca ostatniego zameldowania dziecka na pobyt stały, właściwy do ponoszenia wydatków jest powiat miejsca siedziby sądu, który orzekł o umieszczeniu dziecka w pieczy zastępczej (ust. 3). W sprawach rozstrzygania sporów o właściwość powiatów oraz gmin obowiązanych do ponoszenia powyższych wydatków stosuje się przepisy K.p.a. (ust. 16). Należy także zauważyć, że omawiana ustawa, posługując się w art. 191 ust. 1 pojęciem "miejsce zamieszkania dziecka", nie definiuje tego pojęcia, a to oznacza, że należy je rozumieć zgodnie z art. 26 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. z 2022 r., poz. 1360), dalej przywoływanej jako "K.c.". Przepis ten wskazuje, że miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców albo tego z rodziców, któremu wyłącznie przysługuje władza rodzicielska lub któremu zostało powierzone wykonywanie władzy rodzicielskiej. Zgodnie z § 2 tego przepisu, jeżeli władza rodzicielska przysługuje na równi obojgu rodzicom mającym osobne miejsce zamieszkania, miejsce zamieszkania dziecka jest u tego z rodziców, u którego dziecko stale przebywa. Jeżeli dziecko nie przebywa stale u żadnego z rodziców, jego miejsce zamieszkania określa sąd opiekuńczy. Z art. 25 K.c. wynika zaś, że miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu. W myśl powyższego przepisu o miejscu zamieszkania decydują dwa czynniki: zewnętrzny (fakt przebywania) i wewnętrzny (zamiar stałego pobytu). Oznacza to, że dla uznania faktu zamieszkiwania danej osoby w określonej miejscowości, konieczne jest ustalenie kumulatywnego występowania dwóch przesłanek, a mianowicie przebywania i zamiaru stałego pobytu w określonej miejscowości. O ile ustalenie pierwszej przesłanki nie nastręcza trudności, to jednak o ustaleniu zamiaru stałego pobytu mogą decydować różne okoliczności. Przyjmuje się, że o zamiarze stałego pobytu można mówić wówczas, gdy występują okoliczności pozwalające przeciętnemu obserwatorowi na wyciągnięcie wniosku, że określona miejscowość jest głównym ośrodkiem działalności danej dorosłej osoby fizycznej, w którym koncentrują się jej czynności życiowe (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 lutego 2009 r. sygn. akt I OW 164/08, z dnia 2 września 2009 r. sygn. akt I OW 85/09 oraz z dnia 9 marca 2017r. sygn. akt I OW 248/16, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ze zgromadzonych w sprawie dokumentów wynika, że postanowieniem z 29 marca 2023 r. Sąd Rejonowy w Zgorzelcu wszczął z urzędu postępowanie o wydanie zarządzeń opiekuńczych wobec małoletnich O. i N. M. oraz umieścił ww. w trybie natychmiastowym w instytucjonalnej pieczy zastępczej. Do faktycznego umieszczenia rodzeństwa w pieczy zastępczej doszło już 29 marca 2023r., gdy funkcjonariusze KPP w Zgorzelcu zatrzymali ściganą listem gończym matkę i ojca dzieci, a małoletni, w trybie interwencyjnym, zostali umieszczeni w Młodzieżowym Ośrodku Socjoterapii [...]. Odnosząc powyższe do okoliczności niniejszej sprawy, uznać należy, że w okresie poprzedzającym zatrzymanie przez Policję A. M. i R. M., to Dęblin był miejscem zamieszkania rodziców małoletnich. O tym, że powyższa miejscowość stanowiła centrum życiowego rodziców małoletnich dzieci świadczy przede wszystkim oświadczenie z 31 marca 2023 r. złożone przez A. M., że ostatnie miejsce zamieszkania jej rodziny to [...], ul. [...]. Z dokumentów wynika także że małoletni O. M. w okresie od 1 września 2022 r. do 22 lutego 2023 r. był zapisany do Szkoły Podstawowej [...] przy ul. [...], natomiast N. M. w okresie od 1 września 2022r. do 31 marca 2023 r. była zapisana do Szkoły Podstawowej [...]. Również Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu pismem z dnia 06.04.2023 r. poinformował, że A. M. pobierała w okresie od 1 czerwca 2022r. do 31 stycznia 2023 r. świadczenie wychowawcze na dzieci N. i O. M. We wniosku o świadczenie wskazała adres zameldowania [...], natomiast adres korespondencyjny i zamieszkania [...], ul. [...]. Powyższe świadczy, że to tam wówczas znajdowało się centrum życiowe małoletnich i jego rodziców, Istotny w sprawie jest fakt, że rodzice małoletnich byli poszukiwani listem gończym, zatem miejsce tymczasowego pobytu w [...] było tylko miejscem ukrywania się rodziny w celu uniknięcia kary przez rodziców. Z akt sprawy nie wynika aby przeniesienie do [...] miało charakter trwały, a spowodowany był jedynie chęcią ukrywania się przed organami ścigania, co świadczy o braku zamiaru stałego pobytu w [...]. Zarówno we wniosku o rozstrzygnięcie sporu o właściwość, jak i w odpowiedzi udzielonej przez Powiat Rycki, nie wskazano na żadne jednoznaczne i konkretne okoliczności, które pozwalałyby wyprowadzić odmienne wnioski co do charakteru przebywania rodziców małoletnich w tym mieście. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, z powyższego wynika, że miejscem zamieszkania małoletnich bezpośrednio przed umieszczeniem ich w pieczy zastępczej był [...], a zatem zgodnie z art. 191 ust. 1 ustawy o pieczy zastępczej, podmiotem właściwym do ponoszenia wydatków na ich opiekę i wychowanie jest Powiat Rycki. Z tych powodów Naczelny Sąd Administracyjny - na podstawie art. 4 i art. 15 § 1 pkt 4 i § 2 p.p.s.a. - postanowił jak w sentencji.