I SA/Wa 244/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Falkiewicz-Kluj Sędziowie Sędzia WSA Jolanta Dargas (spr.) Asesor WSA Kamil Kowalewski Protokolant starszy referent Aneta Suchecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 września 2024 r. sprawy ze skargi J. W. [1] i J. W. [2] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2021 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.

Zaskarżoną decyzją z dnia 29 listopada 2021 r. nr SZ.rn.625.35.2020 Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję Wojewody Łódzkiego z dnia 27 marca 2020 r. nr GN.II.G.III.6017/7/98.KŁ w przedmiocie reformy rolnej. W sprawie ustalono następujący stan faktyczny i prawny: Dnia 16 lutego 1998 r. (podaniem z 15 lutego 1998 r.) J. W. syn A. wniósł o stwierdzenie, że dwór wraz z otaczającym sadem, parkiem i zabudowaniami, położony w [...] w powiecie [...], nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (j.t. Dz.U.R.P. 1945/3/13 - dekret rolny). Wnioskodawca podniósł, że zabudowania nie nadawały się do realizacji celów reformy rolnej, której podlegały jedynie grunty. J. W. eksponował też niekonstytucyjność dekretu rolnego. Wojewoda [...] decyzją z 6 kwietnia 1998 r., nr [...] stwierdził, że wnioskowany obszar 8,07 ha podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego. Jednak Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z 11 sierpnia 2011 r. nr GZ.m.057-625- 306/98 uchylił powyższą decyzję i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia, wskazując na konieczność zapewnienia udziału w postępowaniu wszystkim stronom. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z 7 maja 2018 r. nr GN.II.G.I1I.6017/7/98/KŁ Wojewoda Łódzki częściowo uwzględnił wniosek reprywatyzacyjny, stwierdzając, że: 1) pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego nie podpadał zespół dworsko-parkowy, obejmujący działki nr [...] (południowa część), nr [...] południowa część), nr [...], nr [...], nr [...] (północna część), nr [...], nr [...] (północna część), nr [...] (wschodnia część), nr [...], oznaczony kolorem czerwonym w opinii urbanistyczno-architektonicznej, sporządzonej w listopadzie 2017 r. przez M. T. i J. H.; 2) pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego podpadały sad, pola uprawne, łąki i podwórze gospodarcze, zajmujące działki nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] (północna część), nr [...] (północna część), nr [...](południowa część), nr [...], nr [...] (południowa część), nr [...], nr [...] (zachodnia część), nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] i nr [...]. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z 3 sierpnia 2018 r. nr GZ.m.625.168.2018 uchylił punkt 2 decyzji Wojewody i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia w zakresie, dotyczącym sadu owocowego, pól uprawnych, łąk i podwórza folwarcznego. Organ odwoławczy nakazał zapewnić udział w postępowaniu wszystkim stronom i zweryfikować numery działek. Nakazał też wyjaśnienie, na jakiej podstawie architekci M. T. i J. H. ustalili urządzenie sadu i przeznaczenie budynków na tym obszarze w 1944 r. Należało także kontynuować poszukiwania świadków, map i dokumentów z czasu przejęcia majątku. Decyzją z 27 marca 2020 r. nr GN.II.G.6017/7/98/KŁ Wojewoda Łódzki stwierdził, że działki nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] (południowa część), nr [...] (północna część), nr [...] (płn. część), nr [...] (płd. część), nr [...], nr [...] (płd. część), nr [...], nr [...] (zach. część), nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] i nr [...], podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego. Przede wszystkim Wojewoda wskazał na ostateczność swojej decyzji z 7 maja 2018 r. w części dotyczącej [...] zespołu dworsko-parkowego, a zatem decyzja z 27 marca 2020 r. stanowi rozstrzygnięcie o pozostałej części wniosku reprywatyzacyjnego. Organ I instancji opisał też przekształcenia działek oraz ich aktualne oznaczenie ewidencyjne. Wojewoda uznał, że usytuowanie budynków gospodarczych i sadu owocowego wynika z pierworysu pomiaru Dóbr [...] z 1885 r., z zeznań strony – W. L. oraz ze szkicu parku w [...], wykonanego dla konserwatora zabytków. Zdaniem Wojewody, podwórze gospodarcze było związane funkcjonalnie z częścią rolną majątku, a sad owocowy podlegał przejęciu jako użytek rolny (§ 4 rozporządzenia rolnego Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. ws. wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej - Dz.U.R.P. 1945/10/51). Jednocześnie wnioskodawcy nie wykazali poza rolnego charakteru działek, stosownie do § 6 rozporządzenia rolnego. Odwołanie od powyższej decyzji złożyli J. W. [1] i J. W.[2] Minister rozpatrując sprawę wskazał, że kwestionowana decyzja Wojewody, stwierdzająca podpadanie wnioskowanego obszaru pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego, odpowiada prawu i wymaga utrzymania w mocy. Organ odwoławczy nie zdecydował się na rozstrzygnięcie kasatoryjne, ponieważ sprawa była już dwukrotnie przekazywana do ponownego rozpatrzenia. Tymczasem niestaranne prowadzenie akt i inne uchybienia organu I instancji nie wpłynęły na wynik sprawy. Zarzuty odwołania są zaś bezzasadne i wynikają z niedostatecznej analizy akt, która zresztą dotknęła wszystkich uczestników tej sprawy. Minister wskazał, że jeśli chodzi o przedmiotowy zakres zaskarżonej decyzji, to stanowi on niejako dopełnienie punktu 1 decyzji Wojewody Łódzkiego z 7 maja 2018 r. (GN.II.G.6017/7/98/KŁ), która w tej części ostatecznie wyłączyła zespół dworsko-parkowy w [...] spod reżimu reformy rolnej. Tymczasem reprywatyzowany obszar jest zidentyfikowany na mapie, autorstwa M. T. i J. H. Nie ulega zatem wątpliwości, że zespół dworsko-parkowy w [...] został już odzyskany przez wnioskodawców. Nie ma też wątpliwości, które działki i części działek, lokujące sad owocowy, ogród warzywny i podwórze folwarczne są objęte kolejną decyzją częściową Wojewody Łódzkiego, wydaną 27 marca 2020 r., zaskarżoną w niniejszej sprawie. Podstawę prawną procedowania w tej sprawie przez organ administracyjny stanowi § 5 rozporządzenia rolnego. Ocena, czy nieruchomości ziemskie podpadają pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego należy do wojewodów, a w drugiej instancji do Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Tryb administracyjny obejmuje wyłącznie takie nieruchomości, przy odbieraniu których władza powołała się na art. 2 ust 1 lit. e dekretu rolnego. Majątek [...], przekraczający 125 ha powierzchni ogólnej i 50 ha użytków rolnych został przejęty na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego. Wynika to z dokumentów urzędowych, tj. Wykazu remanentu ziemi państwowej na dzień 1 stycznia 1947 r. oraz Ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi o przeprowadzeniu reformy rolnej stan na dzień 1 stycznia 1948 r. Powiat [...]. Minister uwzględnił ostateczność punktu 1 decyzji Wojewody Łódzkiego z 7 maja 2018 r., wyłączającego zespół dworsko-parkowy w [...] spod działania właśnie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego. Konsekwentnie trzeba uznać sporne działki, pochodzące z tego samego majątku, za przejęte na identycznej podstawie prawnej, pomimo że nie jest ona sprecyzowana w zaświadczeniu urzędu ziemskiego i we wpisie do księgi hipotecznej. Podstawą materialnoprawną orzekania w tej sprawie jest art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego. Przepis stanowi, że na cele reformy rolnej przejęto nieruchomości ziemskie, będące własnością m.in. osób fizycznych, jeżeli areał gruntów w województwie łódzkim przekraczał 50 ha użytków rolnych lub 100 ha powierzchni ogólnej. Majątek [...] bezspornie przekraczał obie te normy obszarowe. Zasadniczo, reforma rolna objęła nieruchomości przydatne do produkcji rolnej, zwłaszcza użytki rolne, tj. grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe (§ 4 rozporządzenia rolnego). Reforma rolna wyjątkowo objęła także grunty pozbawione cech rolnych, ale ułatwiające produkcję i konieczne do korzystania z części rolnej - pozostające z nią w związku funkcjonalnym. Działki poza rolne podlegały zatem przejęciu wyłącznie według kryterium związku funkcjonalnego. Związek funkcjonalny jest to wzajemne powiązanie części rolnej i poza rolnej tak silne, że obie części były sprzężone i osobno nie miały gospodarczego sensu. Chodzi np. o drogi, centra zarządu (administrowania) majątkiem, czy zakłady przetwórstwa rolnego. Ich funkcjonowanie było wzajemnie zdeterminowane ruchem gospodarstwa rolnego. Produkcja rolna nie mogła się bez nich odbywać, natomiast ich urządzenie miało uzasadnienie właśnie w produkcji prowadzonej w części rolnej majątku. Gdy części poza rolna i rolna są wzajemnie uwarunkowane tak, że nie mogą funkcjonować osobno bez istotnej zmiany ich substancji, to także część poza rolna podlega przejęciu w ramach nieruchomości ziemskiej, gdyż pozostaje w związku funkcjonalnym z częścią rolną, przekraczającą normy obszarowe. Odnosząc te kryteria do okoliczności niniejszej sprawy, Minister stwierdził, że Wojewoda trafnie uznał, że pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego podpadał sad owocowy, jako klasyczny użytek rolny, zdefiniowany w § 4 rozporządzania rolnego. Wbrew zarzutom odwołujących się, nacjonalizacja sadów owocowych następuje wg kryterium przydatności rolnej, niezależnie od związku funkcjonalnego, który dotyczy wyłącznie części poza rolnych, np. zespołu dworsko-parkowego, który wnioskodawcy już odzyskali [wyroki WSA w Warszawie z dnia 12 września 2017 r.-ISA/Wa 486/17 i dnia 14 kwietnia 2015 r.-l SA/Wa 1581/14]. Nie jest też adekwatna argumentacja, zawarta w odwołaniu i piśmie z 23 kwietnia 2020 r., eksponująca "naturalistyczny ogród w stylu angielskim", "podobny do Królikami w Łazienkach Królewskich", którą można odnosić co najwyżej do [...] parku tj. starodrzewu wokół dworu, ale nie do aktualnie wnioskowanego sadu owocowego i upraw warzywnych. Jeżeli chodzi o aspekt faktyczny, to urządzenie sadów owocowych i ogrodów warzywnych na wnioskowanych działkach nie jest kwestionowane przez odwołujących się, którzy negują tylko jego przydatność rolną, komercjalizowanie owoców i warzyw, wskazując na związek funkcjonalny tego użytku rolnego z zespołem dworsko-parkowym. Po drugie, posadowienie ogrodu warzywnego oraz sadu owocowego na działkach nr [...]., nr [...]., nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] i nr [...] wynika z ‘Opinii urbanistyczno-architektonicznej’ M. T. i J. H. z listopada 2017 r. Podważając tę opinię, Wojewoda podkreślił, że architekci nie wyjaśnili, na jakiej podstawie tak precyzyjnie ustalili sposób zagospodarowania analizowanego terenu w 1944 r. Jednak to opracowanie zostało sporządzone na zlecenie J. W. i złożone do akt przez zawodowego pełnomocnika wnioskodawcy w celu odzyskania zespołu dworsko-parkowego. Analizując status prawny tego opracowania jako dowodu, to oczywiście nie jest ono opinią biegłego, skoro nie zostało zlecone przez organ (art. 84 § 1 kpa). Skoro jednak to opracowanie zamówiła i przedłożyła strona postępowania, to jest ono jednoznaczne z jej stanowiskiem, toteż zawiera przyznanie o urządzeniu sadu owocowego i ogrodu warzywnego na spornych działkach. Ponadto, kolejna mapa, załączona w tej ‘Opinii urbanistyczno-architektonicznej’, rozgranicza obszar majątku ziemskiego [...] od zespołu dworsko-parkowego, a sam zespół dworsko-parkowy ogranicza do działek, które wnioskodawcy już odzyskali w punkcie l decyzji Wojewody Łódzkiego z 7 maja 2018 r. Dlatego aktualne twierdzenia skarżących, rozszerzające zespół parkowy na sad owocowy i podwórze folwarczne, są sprzeczne z ich własnym stanowiskiem, zobrazowanym ‘Opinią urbanistyczno-architektoniczną, którą zamówili i złożyli na potrzeby reprywatyzacji zespołu dworsko-parkowego. A przecież na stronach 7/8 tej opinii wyeksponowano oddzielenie części parkowej od "terenów ogrodu warzywnego i młodego sadu" oraz "zespołu gospodarczego". Na środku strony 9 tej opinii czytamy też o "uprawach malin, sadach głównie z różnymi odmianami jabłoni i śliw, ponadto o krzewach owocowych (agreście), malinach i truskawkach. W cieplarniach hodowane były ponadto pomidory, warzywa." Dodatkowo, na mapie zamieszczonej w tej opinii, w południowo-wschodniej części wnioskowanego obszaru zidentyfikowane zostały inspekty, cieplarnia i "furtka na teren drobnych upraw ogrodzonych siatką". Po trzecie, położenie sadu owocowego jest widoczne z dwóch map niemieckich z 1944 r. (wojskowej i cywilnej), pozyskanych przez organ odwoławczy. Mapy są ogólnie dostępne na stronie internetowej Wojskowego Instytutu Geograficznego, a dodatkowo w Polskiej Bibliotece Cyfrowej pod hasłem "[...]". Powiększone legendy tych map wskazują, że wnioskowany obszar był zajęty pod ogród warzywny (na mapie władz cywilnych), względnie pod szkółkę drzew (na wojskowej mapie dowództwa niemieckich wojsk lądowych – [...]). Bezspornie zaś analizowane działki nie lokowały parku ozdobnego, co jednoznacznie wykluczają legendy obu map. Również protokół oględzin z [...] marca 1998 r. i mapy zebrane przez organ I instancji, w tym złożone przez samych wnioskodawców w postępowaniu, dotyczącym zespołu dworsko-parkowego, ograniczały ten zespół do granic ochrony konserwatora zabytków, zatem nie rozciągały go na teren aktualnie wnioskowany w niniejszej sprawie. A warto dodać, że taki ograniczony zakres ochrony konserwatora jej zespołu dworsko-parkowego, wyrażony w decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...], z [...] września 1991 r., zaproponował poprzedni współwłaściciel [...] – J. W. syn A. Po czwarte, takie zainwestowanie wnioskowanych działek koresponduje z urządzeniem 10 ha sadu owocowego i ogrodu warzywnego w majątku [...] i tylko małego parku, którego powierzchnia już wyczerpała się w obszarze odzyskanym przez wnioskodawców. Wynika to z ‘Protokołu z [...] lutego 1945 r. w sprawie przejęcia majątku [...] na cele reformy rolnej’, odnotowującego "sadownictwo: 30 starych 25-letnich drzew, cieplarnię, inspekty". Natomiast ’Wykaz resztówek z reformy rolnej w powiecie [...] na dzień 15 stycznia 1948 r. wymienia 2,40 ha sadu owocowego i tylko 1 ha parku. Również inż. R. S. w opracowaniu konserwatorskim z 1978 r. pt. ‘[...]’ wskazuje, że "od południa do parku przylega stary sad, z rzadko rozmieszczonymi drzewami i silnie zadarnioną glebą". Zresztą, omawiana południowa część "ogrody przy kancelarii" była już wymieniona w ‘Rejestrze pomiarowym [...] z 1885 r. Z kolei, poprzednia współwłaścicielka [...] – W. L., w pisemnym oświadczeniu z [...] lipca 2014 r. wspomina o następnej części sadu owocowego na wschód od dworu, tj. pomiędzy dworem i kościołem. Natomiast "zarośnięty fragment dawnego sadu w południowo-wschodniej części parku", a oprócz starodrzewu: jabłonie, śliwy, drzewa orzecha włoskiego, mirabelki, czereśni, krzewy porzeczki został zidentyfikowany w ‘Inwentaryzacji drzewostanu parku we wsi [...] z 1 stycznia 1986 r. Po piąte, Rodzina W. zatrudniała ogrodnika, tj. wykwalifikowanego i kosztownego pracownika rolnego, który byłby zbytnim obciążeniem finansowym dla majątku, gdyby nie uprawiano tam owoców i warzyw. O zatrudnieniu ogrodnika w [...] sadzie i ogrodzie przekonuje pismo A. W. do Banku Gospodarstwa Krajowego Oddział w [...] z [...] grudnia 1937 r. "przesyłane przez mego ogrodnika", a także oświadczenie strony postępowania M. L. [tom I karta 225v. akt; tom 11 karta 226 akt Wojewody]. Wnioskowane części działek nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] nr [...] były więc zagospodarowane pod sad owocowy i ogród warzywny, czego zresztą nie negują odwołujący się, lecz tylko eksponują "przydomowy", pozakomercyjny charakter tych nasadzeń. Natomiast w aspekcie prawnym, ogrody warzywne i sady owocowe podpadają pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego. Stanowią bowiem klasyczne użytki rolne. Przekonuje o tym jednoznaczna definicja legalna, sformułowana w § 4 rozporządzenia rolnego [wyrok NSA z dnia 21 czerwca 2017 r.-I OSK 2334/15], Co więcej, tworzenie gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywniczej było jednym z celów reformy rolnej, przewidzianym w art. 1 ust. 2 lit. c dekretu rolnego. Natomiast stosownie do art. 12 ust. 2 dekretu rolnego, gospodarstwa ogrodniczo-warzywnicze tworzone wskutek parcelacji przejętego majątku ziemskiego miały nie przekraczać powierzchni 2 ha [wyrok WSA w Warszawie z dnia 14 kwietnia 2015 r.-ISA/Wa 1581/14], Ponadto, kolejnym celem reformy rolnej było upełnorolnienie już istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych (art. 1 ust. 2 lit. c dekretu rolnego). "Za gospodarstwa karłowate prawodawca uważał gospodarstwa o powierzchni poniżej 2 ha, za gospodarstwa małorolne gospodarstwa od 2-5 ha, za gospodarstwa zaś średniorolne, uprawnione do korzystania z reformy rolnej uważa się gospodarstwa od 5-10 ha użytków rolnych, których posiadacze obarczeni są liczną rodziną" (§ 2 rozporządzenia rolnego). Tymczasem wnioskowane ogrody warzywne i sady owocowe liczyły 3 ha, a w całym majątku było ich 10 ha (także na zachód od parku, już poza wnioskowanym terenem). Nie stanowiły zatem "przydomowego ogródka", jak twierdzą odwołujący się. Mogły przecież posłużyć do upełnorolnienia kilku gospodarstw ogrodniczo-warzywniczych. Już sam rozmiar tego ogrodu owocowo-warzywnego w kontekście § 2 rozporządzenia rolnego i zatrudnienie ogrodnika przesądza o jego użyteczności rolnej, oderwanej od osobistych przymiotów właścicieli, a także o przydatności ogrodu do realizacji celów z art. 1 ust. 2 dekretu rolnego [wyrok WSA w Warszawie z dnia 28 lipca 2015 r.-I SA/Wa 715/15], Nie zmienia tego teza odwołujących się, jakoby warzywa i owoce z [...] ogrodu-sadu były spożywane wyłącznie przez właścicieli. Po pierwsze, pożytki z takiego areału znacznie przekraczały owocowo-warzywne potrzeby Rodziny W. Wykorzystywanie intratnych warzyw i owoców wyłącznie na własne potrzeby właścicieli nie było też praktykowane przed 1939 r., kiedy to majątki ziemskie były skrajnie zadłużone po kryzysie ekonomicznym. Ogrody warzywne i sady owocowe wymagały dobrej gleby i fachowej opieki ogrodnika, a przynosiły znaczny dochód przez dużą część roku (podobnie jak np. stawy hodowlane, w przeciwieństwie do uprawy zbóż). Dlatego ogrody warzywne i sady były ogradzane, odmiennie niż np. pola uprawne. Opisane reguły dotyczą majątku A. W., który był katastrofalnie zadłużony, licytowany, a obejmowany rolniczym zastawem rejestrowym, zajęciem komorniczym [...] lipca 1939 r. i bezskuteczną licytacją z [...] sierpnia 1939 r. Właściciel wyprzedawał grunty, nie płacił zobowiązań, miał procesy wekslowe, komornicze zajęcia ruchomości, a w lutym 1936 r. i 1937 r. bezprawnie sprzedał zastawione zboże, za co Bank Gospodarstwa Krajowego Oddział w [...], składał przeciw niemu zawiadomienia do prokuratury. Świadczą o tym obszerne materiały, nadesłane przez Archiwum Państwowe w [...], których Wojewoda Łódzki nie uporządkował, lecz zbagatelizował, pomimo że otrzymał je dwukrotnie. Zresztą, z tymi dokumentami nie zapoznały się także strony postępowania, zaś te dokumenty absolutnie wykluczają pozakomercyjne wykorzystywanie ogrodu warzywnego oraz sadu owocowego przez A. W. Otóż rzeczoznawca Oddziału [...] BGK - inżynier K. T., w protokole lustracyjnym majątku [...] z [...] sierpnia 1935 r. zaznacza, że "nadwyżki zboża są bardzo szczupłe. Gospodarstwo w głównej mierze nastawione jest na warzywnictwo oraz sadownictwo". Ten sam rzeczoznawca Banku, 1 lutego 1939 r. przewidywał bezskuteczność egzekucji "na podstawie przeprowadzonych lustracji majątku [...], własność A. W., w związku z oszacowaniem zboża na rejestrowy zastaw zboża oraz kontrolą tych zastawów w latach 1936 i 1937, stwierdzam, że majątek [...] - prócz dobrze zagospodarowanego sadownictwa w innych, działach produkcji rolniczej uważać należy za całkowicie zdewastowany. W szczególności dał się zaobserwować brak inwentarza, minimalne urodzaje oraz opłakany stan zabudowań gospodarskich. W mieszkaniu - prócz stołu i połamanych krzeseł - nic godnego uwagi nie spostrzegłem...". Byłoby więc, zdaniem Ministra, jaskrawo sprzeczne z doświadczeniem życiowym, aby Rodzina W. mogła zrezygnować z komercjalizacji intratnego sadu owocowego i ogrodu warzywnego w sytuacji, gdy zatrudniała ogrodnika i nie była w stanie regulować nawet niewielkich zobowiązań (art. 80 kpa). Po drugie, zarzut o wykorzystywaniu płodów rolnych wyłącznie na potrzeby właścicieli jest w sprawach reformy rolnej typowy i bezskuteczny [wyroki NSA z 14 listopada 2017 r.-I OSK 644/17, dnia 21 czerwca 2017 r.-l OSK 2334/15, dnia 25 kwietnia 2017 r.-I OSK 1966/16; WSA w Warszawie z 13 czerwca 2019 r.-I SA/Wa 1787/18, z 28 lipca 2015 r.-I SA/Wa 715/15, dnia 14 kwietnia 2015 r.- 1 SA/Wa 1581/14, dnia 9 marca 2015 r.-I SA/Wa 3503/14, dnia 24 stycznia 2014 r.-I SA/Wa 2537/13], Wystarcza bowiem potencjalna przydatność rolna ogrodów warzywnych i sadów owocowych, stanowiących klasyczne użytki rolne, niezależnie, czy, i kto spożywał z nich pożytki [wyroki NSA z dnia 25 września 2019 r.-I OSK 23/18; WSA w Warszawie z 3 października 2019 r.-I SA/Wa 159/19, dnia 19 września 2019 r.-IVSA/Wa 1197/19, dnia 22 września 2016 r.-l SA/Wa 953/16]. Z tych wszystkich względów, sady owocowe i ogrody warzywne, zajmujące północną, wschodnią i południową część wnioskowanego terenu podlegały przejęciu na reformę rolną. Natomiast w południowo-zachodniej części wnioskowanego terenu, na częściach działek [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] stały liczne budynki, tworzące "podwórze folwarczne", przez samych wnioskodawców określane jako "podwórze gospodarcze". M. T. i J. H., w opinii urbanistyczno-architektonicznej z listopada 2017 r., zamówionej i złożonej do akt przez J. W. zidentyfikowali na tym obszarze: stajnię, oborę, owczarnię, stodołę, spichlerz, wiatę na wozy, biuro zarządcy, chlewnię, kurnik, wybieg dla kur, a całość była ogrodzona murem kamiennym i siatką, wyposażona w "bramę wjazdową na teren zespołu gospodarczego". Zabudowanie tej części majątku [...], komponujące się w odrębne podwórze folwarczne z powtarzalną, prostokątną, użytkową architekturą widać na mapie ‘Pierworys pomiaru dóbr [...]z 1885 r., jak również na obu mapach niemieckich z 1944 r., pozyskanych przez organ odwoławczy. Przed wojną, w stodole i spichrzu składowano zboże, objęte rolniczym zastawem rejestrowym, który ustanawiał A. W. na zabezpieczenie pożyczek, zaciąganych w Banku Gospodarstwa Krajowego Oddział w [...]. Ponadto, rzeczoznawca tego Banku, w protokole z [...] lutego 1939 r. stwierdził "opłakany stan zabudowań gospodarskich" [tom II karta 81, 87v., 21 lv. akt Wojewody], ‘Protokół ws przejęcia na cele reformy rolnej majątku [...]’ z [...] lutego 1945 r. zawiera dane z polis ubezpieczeniowych dla budynków: dwóch obór i chlewów, stajni, stodoły, spichrza, szopy i czworaków. Te obiekty lokowały inwentarz żywy, co wynika z ‘Protokołu rozdzielenia inwentarza w majątku [...]’ [tom I karty 7-8 akt Wojewody; tom II karta 144 akt Wojewody]. Również inne dokumenty urzędowe, a mianowicie: ‘Protokół komisji kontroli społecznej Gminy [...], spisany dnia [...] kwietnia 1947 r. z przeprowadzonej kontroli w resztówce [...]’, - ‘Wykaz resztówek w powiecie [...] stan na 15 stycznia 1948 r.’, - ‘Wykaz rozparcelowanych majątków na podstawie dekretu z dnia 6.IX.1944 r. dla których nie były sporządzone w toku parcelacji miejscowe plany zagospodarowania terenowego, Ewidencja nieruchomości ziemskich, podlegających dekretowi z 6.IX.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej stan na dzień 1 stycznia 1948 r. odnotowują oborę oraz 1,5-3 ha zabudowań gospodarczych [tom I karty 25, 78, 81, 86 akt Wojewody], Jeszcze w akcie notarialnym z [...] stycznia 1993 r., na działkach nr [...] i nr [...] zidentyfikowany był "zrujnowany budynek gospodarczy, nie będący zabytkiem architektury, ale stanowiący element kompozycji przestrzennej". Decyzja Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z [...] września 1991 r. w sprawie wpisania parku dworskiego [...] do rejestru zabytków, też odnotowuje "dawny budynek folwarczny przy południowej granicy parku" [tom 1 karty 11, 143v. akt Wojewody], Posadowienie w tym rejonie "folwarku gospodarczego otoczonego murem" przyznała także poprzednia współwłaścicielka i strona postępowania W. L., która wspominała: czworaki, chlewnię, kurnik, stajnię, oborę, a także stodołę i spichrz, "od strony południowej", w pobliżu inspektu i stawu [tom I karta 225v. akt Wojewody]. Tymczasem w aspekcie prawnym nie ulega żadnej wątpliwości związek funkcjonalny z produkcją rolną takich budynków jak: chlewy, kurniki, stajnie, mieszkania służbowe pracowników [wyroki NSA z dnia 20 listopada 2019 r.-l OSK 3012/18, WSA w Warszawie z dnia 22 marca 2018 r.- I SA/Wa 1662/17, dnia 23 kwietnia 2009 r.- lV SA/Wa 179/08], Co więcej, J. W., podczas oględzin nieruchomości dnia [...] kwietnia 2015 r., na wysokości dawnego spichrza zadeklarował, że "złoży osobny wniosek, dotyczący wyłączenia części działek z postępowania, na których znajdował się folwark" [tom I karta 258 akt Wojewody]. Dlatego aktualny wniosek reprywatyzacyjny i odwołanie, rozciągające na ten obszar "park angielski" są bezzasadne i niekonsekwentne. Zważywszy, że wnioskowane działki mieściły budynki folwarczne do hodowli zwierząt i składowania płodów rolnych, a na północ, wschód i południe od już zreprywatyzowanego parku był urządzony ogród warzywny - sad owocowy, kierowany przez ogrodnika, to w ocenie Ministra należy utrzymać w mocy decyzję Wojewody Łódzkiego z 27 marca 2020 r., stwierdzającą podpadanie tak użytkowanego terenu pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego. Skargę na decyzję Ministra do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnieśli J. W. [1] i J. W. [2] zarzucając jej naruszenie: a. przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez brak przeprowadzenia postępowania mającego na celu dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego, co w efekcie skutkowało wydaniem decyzji na podstawie błędnie ustalonego stanu faktycznego polegającego na uznaniu, że działki opisane w zaskarżonej decyzji podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej; b. prawa materialnego, tj. art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 roku, nr 3, poz. 13 z późn. zm., dalej: "dekret PKWN") w zw. z § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 roku w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez uznanie, że działki opisane w zaskarżonej decyzji podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN, w sytuacji gdy nie występowały żadne związki przestrzenne, funkcjonalne i gospodarcze między zespołem dworsko-parkowym, zespołem folwarczno-gospodarczym, a także ziemiami rolnymi wchodzącymi w skład majątku rolnego. W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej i zasądzenie kosztów postępowania. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd w zakresie dokonywanej kontroli bada czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 259) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Rozpoznając sprawę niniejszą w ramach powyższych kryteriów Sąd uznał skargę za niezasadną. Postępowanie w przedmiotowej sprawie prowadzone było w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.) – dalej: rozporządzenie wykonawcze. Powołany przepis rozporządzenia w dalszym ciągu może stanowić podstawę do orzekania przez właściwe organy o tym, czy nieruchomość lub jej część, podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej (zob. uchwałę NSA z 10 stycznia 2011, I OPS 3/10, ONSAiWSA 2011/2/23). Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z 10 stycznia 2011 r., I OPS 3/10, zgodnie z pierwotnym brzmieniem art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej (Dz. U. z 1944 r. Nr 4, poz. 17) "Na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (...)". Przepis ten został zmieniony przez art. 1 ust. 5 dekretu z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 9). Zmiana polegała na wykreśleniu ze zdania pierwszego art. 2 ust. 1 wyrazów "o charakterze rolniczym". "Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego [wyrażonym w powyższej uchwale], należy uwzględnić, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej wszedł w życie z dniem 13 września 1944 r. (z dniem ogłoszenia). Z tym dniem nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, wymienione w art. 2 ust. 1 dekretu, przeszły na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu. Dekret zatem nie dotyczył nieruchomości, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym. (...) Nie można również przyjąć, że z dniem 13 września 1944 r. przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości o charakterze rolniczym, a z dniem 19 stycznia 1945 r. przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskie, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym. (...) Takie rozumowanie jest niedopuszczalne, gdyż prowadzi do wniosku, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej przewidywał przeprowadzenie "dwóch reform rolnych" w zakresie pozyskania nieruchomości na cele reformy rolnej (...). Należy zatem dojść do wniosku, że zmiana dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r., polegająca na skreśleniu wyrazów "o charakterze rolniczym" w art. 2 ust. 1 zdanie pierwsze dekretu z dnia 6 września 1944 r., nie zmieniała istoty postanowień tego dekretu co do tego, jakie nieruchomości przeszły na własność Skarbu Państwa z dniem 13 września 1944 r." Sąd w niniejszej sprawie w całości powyższe stanowisko podziela. Reasumując stwierdzić należy, że z dniem wejścia w życie dekretu o reformie rolnej (13 września 1944 r.) przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, przeznaczone na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu. Dekret nie obejmował jednak (co do zasady) nieruchomości, które nie miały charakteru rolniczego. Nieruchomości ziemskie, które nie miały charakteru rolniczego, mogły przejść na własność państwa w trybie dekretu tylko wówczas, gdy pozostawały w funkcjonalnym związku z nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym. W podobny sposób pojęcie "nieruchomości ziemskiej" zdefiniował po raz pierwszy Trybunał Konstytucyjny w uchwale z 19 września 1990 r., W 3/89 (OTK 1990, poz. 26, s. 174). Według stanowiska TK pod pojęciem "nieruchomości ziemskiej" należy rozumieć nieruchomość ziemską, która jest lub może być wykorzystywana do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, a więc nieruchomość ziemska o charakterze rolniczym. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym że przez inne podmioty. Z przepisów tych nie wynika natomiast, ażeby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające takiego charakteru. Uchwała ta znalazła aprobatę w orzecznictwie sądowym. Odwołują się do niej liczne orzeczenia Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. uchwała Sądu Najwyższego z 27 września 1991 r., III CZP 90/91, OSNC 1992/5/72; wyrok Sądu Najwyższego z 13 lutego 2003 r., III CKN 1492/00, LEX nr 78867; wyrok NSA z 18 października 2005 r., OSK 1518/04, LEX nr 201351; wyrok NSA z 22 kwietnia 2004 r., OSK 46/04, ONSAiWSA 2004/1/20; wyrok NSA z 8 czerwca 2001 r., IV SA 2724/98, LEX nr 75563). Skarżący stawiają tezę, że obszar wchodzący w skład majątku ziemskiego [...], w którym znajdowało się podwórze, na którym położone były budynki gospodarcze, m.in. stajnia, chlewnia, kurnik, obora, stodoła, spichlerz, czworaki oficyna, studnia oraz sad i ogrody warzywne nie stanowił nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym i był funkcjonalnie powiązany z pozostałą częścią majątku ziemskiego tj. zespołem dworsko-parkowym, który został odzyskany przez skarżących. W ocenie Sądu tak stawianej tezy skarżący nie potrafili jednak udokumentować w trakcie postępowania administracyjnego. Zauważyć bowiem należy, że zgodnie z § 6 rozporządzenia wykonawczego do dekretu o reformie rolnej "Strona, ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. (1) pkt e), winna przedłożyć wojewódzkiemu urzędowi ziemskiemu dowody, stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, a w braku takich dowodów zwrócić się do wojewódzkiego urzędu ziemskiego o sporządzenie dowodów pomiarowych na swój koszt." Tak więc przedstawienie dowodów na okoliczność obszaru użytków, których kwalifikacja mogłaby uzasadniać wyłączenie spod działania art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej, spoczywa głównie na stronie postępowania prowadzonego w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. Zestawiając twierdzenia skarżących z dowodami archiwalnymi zgromadzonymi przez organ administracji oraz z opinią urbanistyczno- architektoniczną z listopada 2017 r. w żaden sposób nie można potwierdzić tezy skarżących, że ww. zabudowania gospodarcze – znajdowały się na terenie obejmującym zespół dworsko – parkowy. Jak wynika z materiału dokumentacyjnego ww. zabudowania gospodarcze pozostawały poza obszarem, który obejmuje zespół dworsko – parkowy. W takiej sytuacji przy stwierdzeniu, że sam dwór oraz część zajęta pod park, nie miały charakteru rolniczego, to jednak nie można przyjąć, że budynki gospodarcze nie pozostawały w związku funkcjonalnym z resztą majątku ziemskiego, skoro stanowiły zabudowania gospodarcze oraz służące pracownikom majątku, w pobliżu inspektów, sadu oraz ogrodu warzywnego, które ewidentnie służyły produkcji rolnej. Podzielić należy zatem stanowisko organów obydwu instancji, że podwórze folwarczne wchodzące w skład majątku ziemskiego [...] podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej, jako że pozostawało w związku funkcjonalnym z pozostałą częścią majątku ziemskiego o charakterze rolniczym lub też jego poszczególne użytki (ogród warzywny, sad, których istnienia skarżący nie zaprzeczają) mogły być przeznaczone do produkcji rolniczej przez inne osoby. Część majątku objęta wnioskiem stanowiła bowiem zorganizowaną całość gospodarczą. Jak słusznie podkreślił Minister, ogrody warzywne i sady stanowiły - zgodnie z § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej - użytki rolne, co oznacza, że podlegały zatem przejęciu na cele reformy rolnej, niezależnie od tego, czy płody rolne z nich uzyskane były wykorzystywane na cele własne właściciela majątku, czy też przeznaczone były na sprzedaż. Reasumując, Sąd uznał, że w sprawie nie doszło naruszenia ani przepisów prawa procesowego, ani przepisów prawa materialnego wskazanych w skardze. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.