I SA/Wa 539/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Monika Sawa sędzia WSA Gabriela Nowak (spr.) asesor WSA Kamil Kowalewski Protokolant stażysta referent Magdalena Matusik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 września 2024 r. sprawy ze skargi A. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 24 stycznia 2024 r. nr KOC/7350/Sr/23 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia oddala skargę.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie (dalej: "Kolegium"), po rozpatrzeniu odwołania A. B. (dalej: "Skarżąca"), decyzją z 24 stycznia 2024 r. nr KO C/7350/Sr/23, utrzymało w mocy decyzję Prezydenta m.st. Warszawy (dalej: "Prezydent") z 30 października 2023 r. nr OPS.RŚ.5102.18202.2023, o uznaniu zasiłku celowego przyznanego decyzją z 7 kwietnia 2016 r. nr OPS.F1.RŚ.5102.002819.2016, wypłaconego w kwietniu 2016 r., w kwocie 120 zł, za świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązało do jego zwrotu w terminie do 31 grudnia 2023 r. Decyzja Komisji wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym: Prezydent decyzją z 7 kwietnia 2016 r. przyznał Skarżącej zasiłek celowy na zakup obuwia i odzieży dla dziecka w wysokości 120,00 zł. Na skutek powzięcia informacji, że zataiła ona przed organem prowadzącym postępowanie w sprawie zasiłku, posiadanie istotnego składnika majątkowego swojej rodziny tj. mieszkania własnościowego przy ul. [...] w [...], Prezydent postanowieniem z 19 lutego 2021 r. wznowił postępowanie w sprawie wypłaconego jej w kwietniu 2016 r. zasiłku celowego. Następnie decyzją z 30 czerwca 2021 r. nr OPS.RŚ.5102.8497.2021, utrzymaną w mocy decyzją Kolegium z 24 listopada 2021 r. nr KOC/5016/Op/21, orzekł o stwierdzeniu wydania z naruszeniem prawa ww. decyzji ostatecznej z 7 kwietnia 2016 r. Wyrokiem z 13 grudnia 2022 r. sygn. akt I SA/Wa 63/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A. B. na niniejszą decyzję Kolegium. W związku z powyższy Prezydent wszczął z urzędu postępowanie w sprawie zwrotu zasiłku celowego wypłaconego w kwietniu 2016 r. w kwocie 120 zł, o czym Skarżąca została poinformowana zawiadomieniem z 26 maja 2023 r. Decyzją z 30 października 2023 r. Prezydent uznał zasiłek celowy przyznany decyzją z 7 kwietnia 2016 r. w kwocie 1200,00 zł za świadczenie nienależnie pobrane (pkt 1) oraz orzekł o jego zwrocie w terminie do 31 grudnia 2023 r. (pkt 2). W uzasadnieniu, powołując się na orzecznictwo, stwierdził, że pomimo braku możliwości wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji przyznającej zasiłek celowy, z uwagi na upływ terminu przedawnienia - jest ona decyzją nieprawidłową, wydaną z naruszeniem prawa, a w konsekwencji trzeba uznać, że płatności pobrane na podstawie takiej decyzji, co do której zapadło później rozstrzygnięcie stwierdzające jej wydanie z naruszeniem prawa - nie były należne. Powołując się na art. 6 pkt 16 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j. Dz. U. z 2024 r., poz. 1283) dalej: "u.p.s.", uznał, że zasiłek celowy wypłacony rodzinie skarżącej w kwietniu 2016 r. w wysokości 120,00 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym. Podniósł, że z akt sprawy wynika, iż Skarżąca była pouczana o obowiązku niezwłocznego informowania organu o każdej zmianie w sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczeń z pomocy społecznej. Podkreślił, że takie pouczenie o treści z art. 109 u.p.s. zawierała również decyzja przyznająca świadczenie. Dodatkowo wskazał, że Skarżąca potwierdziła zapoznanie się z treścią wywiadu środowiskowego oświadczając, że podane w nim informacje są zgodne z prawdą, składając pod takim oświadczeniem swój podpis. Wskazał, że nie informowała organu o okolicznościach zmiany sytuacji majątkowej również w okresach późniejszych występując o kolejne świadczenia z pomocy społecznej, świadomie zatajając informację o zakupie mieszkania i wprowadzając organ w błąd co do swojej rzeczywistej sytuacji majątkowej. Prezydent stwierdził, że mimo całkowitego braku współpracy Skarżącej z organem podczas prowadzenia niniejszego postępowania, zgromadził wystarczający materiał dowodowy, który pozwolił na ustalenie, że pobrany w kwietniu 2016 r. zasiłek celowy jest świadczeniem nienależnie pobranym. Podkreślił, że Skarżąca zataiła z pełną świadomością fakt posiadania na własność majątku znacznej wartości, w czasie, gdy korzystała ze świadczeń z pomocy społecznej. Wskazał, że w sprawie nie zachodzi uzasadniony przypadek, o jakim mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s. Organ oceniając obciążenie, będące następstwem zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, bezskutecznie informował Skarżącą o konieczności przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, celem ustalenia aktualnej sytuacji materialno-bytowej. Niezgadzając się z powyższą decyzją Skarżąca złożyła odwołanie wnosząc o zmianę decyzji. Podniosła, że zwrot świadczenia na zakup odzieży i butów dla dziecka niweczyłby skutki pomocy społecznej. Poinformowała, że nie odmawiała współpracy, zatem jest to ze strony organu niedobór informacji. Uzupełniając odwołanie podała, że świadczenia zostały wydane zgodnie z przeznaczeniem i brak jest podstaw do uznania ich za nienależnie pobrane, koszt postępowań o zwrot przewyższa kwotę świadczenia, oraz że nie z jej winy organ z opóźnieniem dowiedział się o okolicznościach, które miały miejsce na kilka lat przed wznowieniem postępowania. Kolegium decyzją z 24 stycznia 2024 r. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta z 30 października 2023 r. W uzasadnieniu wskazało, że aby stwierdzić, że doszło do nienależnie pobranego świadczenia muszą zaistnieć łącznie trzy przesłanki: zaistnienie okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części; mimo wystąpienia tych okoliczności świadczenie rodzinne zostało wypłacone; osoba pobierająca świadczenie rodzinne była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Podniosło, że w przypadki jeżeli te przesłanki zostaną spełnione organ orzekający ma obowiązek stwierdzić, iż doszło do sytuacji nienależnie pobranego świadczenia i ma obowiązek wydać w tej sprawie decyzję oraz zażądać zwrotu wypłaconego świadczenia. Podkreśliło, że decyzja wydana w takiej sytuacji jest decyzją związaną, czyli niezależną od uznania organu orzekającego w sprawie. Podało, że należności, z tytułu nienależnie pobranych świadczeń, ulegają przedawnieniu dopiero z upływem 3 lat, licząc od dnia, w którym decyzja ustalająca te należności stała się ostateczna. Natomiast zgodnie z ust. 7 tego przepisu nie wydaje się decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń, jeżeli od terminu ich pobrania upłynęło więcej niż 10 lat. Kolegium wskazało, że nienależnie pobrane świadczenie zostało wypłacone w 2016 r., zatem w niniejszej spawie nie nastąpiło przedawnienie. Podniosło, że Skarżąca zarówno w decyzji o przyznaniu pomocy finansowej jak i w trakcie postępowania była informowana, że o każdej zmianie swojej sytuacji bytowej, mieszkaniowej i finansowej musi poinformować organ przyznający pomoc finansową. Stwierdziło, że na przestrzeni lat korzystała ona z szerokiej pomocy finansowej zatajając m.in. fakt uzyskiwania dochodów, które pozwoliły jej na zakup mieszkania za gotówkę w lutym 2015 r. Podkreśliło, że uniemożliwiając przeprowadzenie aktualnego wywiadu środowiskowego nie pozwoliła organowi I instancji na ustalenie rzeczywistej sytuacji bytowej, majątkowej i mieszkaniowej. Kolegium stwierdziło, że w przedmiotowej sprawie nie można zatem uznać, że Skarżąca nie miała świadomości, iż o każdej zmianie swojej sytuacji powinna poinformować organ orzekający. Podkreśliło, że jeżeli świadczeniobiorca nie poinformuje organu o zmianach mających wpływ na pobierane świadczenie, to musi liczyć się z sytuacją, w której dochodzi do ustalenia nienależnie pobranych świadczeń a co za tym idzie do obowiązku ich zwrotu wraz z należnymi ustawowymi odsetkami. Skargę na decyzję Kolegium do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła Skarżąca wnosząc o jej uchylenie. Stwierdziła, że decyzja z 2016 r. obowiązuje, a postępowanie o zwrot świadczenia nie może być prowadzone w tym trybie. Podniosła, że decyzje z 2016 r., nie zostały uchylone, są ważne i pozostają w obiegu prawnym wobec czego nie może być prowadzone co do nich sądowe postępowanie administracyjne oraz postępowanie o zwrot. Podała, że organ nigdy nie powiadomił jej – przed dniem planowanego wywiadu - o jego terminie. Jej zdaniem organ nie miał nigdy zamiaru odstąpić od zwrotu świadczeń, a wszelkie czynności obu instancji mają na celu uzasadnienie decyzji o zwrocie świadczeń. Jednocześnie zwróciła się o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Postanowieniem z 10 kwietnia 2024 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił Skarżącej wstrzymania zaskarżonej decyzji Kolegium. Postanowieniem z 12 lipca 2024 r. sygn. I OZ 334/24 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na powyższe postanowienie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: skarga jest niezasadna. W niniejszej sprawie kontroli Sądu podlegała decyzja Kolegium z 24 stycznia 2024 r., którą utrzymało w mocy decyzję Prezydenta z 30 października 2023 r. o uznaniu zasiłku celowego, przyznanego Skarżącej decyzją z 7 kwietnia 2016 r., za świadczenie nienależnie pobrane. Podstawę materialnoprawną zaskarżonych rozstrzygnięć stanowią przepisy ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie z art. 6 pkt 16 u.p.s., świadczeniem nienależnie pobranym jest świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub w okolicznościach niepowiadomienia o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. Stosownie zaś do art. 98 u.p.s., świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny, przy czym art. 104 ust. 4 ustawy stosuje się odpowiednio. Decyzja w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń, ustalająca wysokość tych należności oraz termin ich zwrotu, musi być poprzedzona decyzją administracyjną uchylającą lub zmieniającą decyzję, mocą której przyznane zostało osobie świadczenie, w oparciu o przesłanki wynikające z art. 106 ust. 5 u.p.s. Z akt sprawy wynika, iż powyższy tryb znalazł w niej zastosowanie, gdyż w wyniku wznowienia postępowania, decyzją z 24 listopada 2021 r., Kolegium utrzymało w mocy decyzję Prezydenta z 30 czerwca 2021 r., którą stwierdził, że ostateczna decyzja z 7 kwietnia 2016 r. przyznająca pomoc w formie zasiłku celowego w wysokości 120 zł z przeznaczeniem na zakup obuwia i odzieży dla dziecka została wydana z naruszeniem prawa, jednakże nie można jej uchylić, bowiem od dnia jej doręczenia upłynęło pięć lat. Natomiast Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie prawomocnym wyrokiem z 13 grudnia 2022 r. sygn. akt I SA/Wa 63/22 oddalił skargę na ww. decyzję. Jeśli zostanie ustalone, że w sprawie zachodzi co najmniej jedna z określonych w art. 6 pkt 16 u.p.s. materialnych przesłanek definicji nienależnie pobranego świadczenia, to organ ma obowiązek wydania decyzji, o której mowa w art. 98 w związku z art. 104 ust. 4 u.p.s. Przytoczona wyżej definicja nienależnie pobranego świadczenia obejmuje dwie sytuacje faktyczne występujące w alternatywie rozłącznej co oznacza, że spełnienie jednej z nich jest już wystarczające do uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Analiza akt sprawy potwierdza prawidłowość stanowiska organu. Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że Skarżąca, w okresie składania wniosku o przedmiotowy zasiłek, dysponowała lokalem nr [...] przy ul. [...] (lokal wpisany w KW nr [...]). Mimo to nie ujawniała go we wniosku o przyznanie zasiłku, ani podczas wywiadu środowiskowego przeprowadzonego 17 lutego 2016 r. pod adresem ul. [...] w [...] (adres ten podawany był w jej oświadczeniach składanych do akt oraz wskazywany był innym instytucjom), jak również przy podpisywaniu kolejnych kontraktów socjalnych, w których powoływała się na trudną sytuację mieszkaniową (np. kontrakty z 31 marca 2016 r., 1 lipca 2016 r., 30 sierpnia 2016 r.). Słusznie zatem organ, w sytuacji gdy Skarżąca pod treścią wywiadu (np. z 17 lutego 2016 r.) złożyła podpis potwierdzając, że podane informacje są zgodne z prawdą, ocenił je jako przedstawienie nieprawdziwych informacji w rozumieniu art. 6 pkt 16 u.p.s. Wskazać nalży, że podczas ww. wywiadu oświadczyła, że miesięczny dochód na osobę w jej rodzinie wynosił 350 zł. Trudno dać wiarę temu w sytuacji gdy zgodnie z treścią aktu notarialnego nr rep. [...] z [...] lutego 2015 r. Skarżąca uiściła cenę 360.000 zł za lokal przy ul. [...] oraz kwotę 3.000 zł za udział [...] w lokalu garażowym i konsekwentnie unika wyjaśnień skąd posiadała takie środki na ich zakup. Wobec powyższego, prawidłowo organy uznały, że nie ma usprawiedliwienia dla podawania przez Skarżącą nieprawdy w oświadczeniach na temat adresu zamieszkania czy stanu majątkowego. Tym bardziej, że w decyzji z 7 kwietnia 2016 r., przyznającej zasiłek, została pouczona, że korzystający ze świadczeń są zobowiązani informować Ośrodek Pomocy Społecznej o każdej zmianie sytuacji osobistej i majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczeń. Skoro Skarżąca zataiła istotną informację o swoim majątku w chwili, kiedy organ zgodnie z prawem wymagał od niej rzetelnego oświadczenia, to słusznie uznały organy, że przemilczenie kwestii własności mieszkania przy ul. [...] spowodowane było wyłącznie jej wolą i świadomie nie chciała dzielić się z organem pełną informacją o własnej sytuacji. W konsekwencji, kwota pobranego zasiłku celowego stała się świadczeniem nienależnie pobranym, co obligowało organ do wydania decyzji, o której mowa w art. 98 u.p.s. W ocenie Sądu organy prawidłowo przeprowadziły postępowanie wyjaśniające sytuację Skarżącej, również pod kątem przesłanek wymienionych w art. 104 ust. 4 u.p.s., które mogą uzasadniać odstąpienie od żądania zwrotu takiego świadczenia. Trafnie przyjęły, że okoliczności rozpoznawanej sprawy - oceniając zarówno sytuację materialną, życiową jak i rodzinną skarżącej - nie wskazują na to aby w stosunku do Skarżącej zachodził "szczególnie uzasadniony przypadek", który uzasadniałby możliwość skorzystania z dobrodziejstwa regulacji określonej w powołanym przepisie. Z akt sprawy wynika, że organ pomocowy dwukrotnie podjął próbę skontaktowania się z nią telefonicznie oraz osobiście, w dniach 4 i 7 września 2023 r. Pracownik nie zastał nikogo zarówno w lokalu przy ul. [...], jak i ul. [...]. Mimo, że adres przy ul. [...] podawała jako aktualny (np. w odwołaniu), to nie podjęła pod nim dwukrotnie awizowanej przesyłki z zawiadomieniem o wszczęciu postępowania w niniejszej sprawie oraz wezwaniem do ustalenia terminu wywiadu środowiskowego. Mimo biernej postawy Skarżącej organ pomocowy wyczerpał możliwości działania z urzędu zwracając się do różnych instytucji o udostępnienie danych na temat Skarżącej. Z informacji z działu księgowości Wspólnoty Mieszkaniowej [...], wynika, że wysokość zaliczki za lokal nr [...] wynosi 439,93 zł i jest opłacana na bieżąco; z pisma Urzędu Pracy [...] z 23 sierpnia 2023 r. wynika, że nie jest ona zarejestrowana jako bezrobotna lub poszukująca pracy; z informacji Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z 6 października 2023 r. oraz 22 sierpnia 2023 r., z których wynika, że skarżąca legitymuje się wyrokiem Sądu Rejonowego dla [...] z [...] marca 2020 r. sygn. akt [...] zaliczającym ją do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, ważnym do 31 stycznia 2021 r. (córka G. U. zaliczona została do osób niepełnosprawnych na mocy orzeczenia Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z [...] kwietnia 2022 r. nr [...], które następnie zostało w części uchylone przez Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności.). Z informacji Wydziału Spraw Społecznych i Zdrowia dla [...] z 8 sierpnia 2023 r. wynika, że Skarżąca utrzymuje się ze świadczeń rodzinnych: świadczenia pielęgnacyjnego w wys. 2458,00 zł, zasiłku pielęgnacyjnego w wys. 215,84 zł, zasiłku rodzinnego w wys. 124,00 zł, dodatku z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego w wys. 110,00 zł, otrzymała również jednorazowy dodatek z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego w wys. 100,00 zł. Ojciec G. U. jest zobowiązany do łożenia na jej rzecz 500 zł miesięcznie tytułem alimentów. Skarżąca nie pobiera dodatku mieszkaniowego na lokal przy ul. [...] (pismo Burmistrza Dzielnicy [...] z 10 sierpnia 2023 r.). Skarżąca nie pobiera świadczeń z ZUS (pismo ZUS z 7 sierpnia 2023 r.) ani nie składała rozliczenia podatkowego za 2022 r. (pismo Naczelnika Urzędu Skarbowego [...] z 17 sierpnia 2023 r.). Zatem słusznie Kolegium utrzymało w mocy decyzję Prezydenta, w której stwierdził on, że Skarżąca uzyskuje stały dochód z różnego rodzaju świadczeń (w wysokości przynajmniej 2907,84 zł); posiada mieszkalne na własność; nie ma poważnych problemów finansowych, skoro regularnie uiszcza czynsz. Brak było zatem podstaw do uznania, że w realiach rozpoznawanej sprawy istnieją szczególnie uzasadnione okoliczności - będące w opisanej wyżej sytuacji nadmiernym obciążeniem dla Skarżącej czy też okolicznościami niweczącymi skutki udzielonej jej pomocy - które mogłyby wyłączać żądanie zwrotu nienależnie pobranych przez nią należności z tytułu udzielonej pomocy w postaci zasiłku stałego. W ocenie Sądu, stanowisku organu nie można zarzucić dowolności ani przekroczenia granic uznania administracyjnego. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935), orzekł jak w sentencji.