I SA/Wa 794/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Jolanta Dargas (spr.) sędzia WSA Anna Falkiewicz-Kluj asesor WSA Marek Maliński Protokolant starszy referent Magdalena Murawska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 października 2024 r. sprawy ze skargi O.G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 24 stycznia 2024 r. nr KOA/165/Fa/24 w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń oddala skargę.

Zaskarżoną decyzją z dnia 24 stycznia 2024 r. nr KOA/165/Fa/24 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 26 listopada 2023 r. nr W/162/23 w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W sprawie ustalono następujący stan faktyczny i prawny: Decyzją nr WN/14/2023 z dnia 4 października 2023 r. Prezydent Miasta [...] orzekł, że: 1. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę w wieku do lat 18 przyznane na K. G. i otrzymane w okresie od 1 maja 2021 r. do 31 maja 2021 r. w wysokości 218,15 zł stanowi nienależnie pobrane świadczenie i podlega zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi liczonym od pierwszego dnia miesiąca po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego do dnia spłaty tj. od dnia 1 czerwca 2021 r.; 2. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę w wieku do lat 18 przyznane na K. G. i otrzymane w okresie od 1 czerwca 2021 r. do 30 czerwca 2021 r. w wysokości 100,00 zł stanowi nienależnie pobrane świadczenie i podlega zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi liczonym od pierwszego dnia miesiąca po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego do dnia spłaty tj. od dnia 1 lipca 2021 r.; 3. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę w wieku do lat 18 przyznane na K. G. i otrzymane w okresie od 1 lipca 2021 r. do 31 lipca 2021 r. w wysokości 100,00 zł stanowi nienależnie pobrane świadczenie i podlega zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi liczonym od pierwszego dnia miesiąca po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego do dnia spłaty tj. od dnia 1 sierpnia 2021 r.; 4. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę w wieku do lat 18 przyznane na K. G. i otrzymane w okresie od 1 sierpnia 2021 r. do 31 sierpnia 2021 r. w wysokości 100,00 zł stanowi nienależnie pobrane świadczenie i podlega zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi liczonym od pierwszego dnia miesiąca po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego do dnia spłaty tj. od dnia 1 września 2021 r. Wnioskiem z dnia 30 października 2023 r. O. G. wystąpiła o umorzenie kwoty 518,15 zł wskazując, iż jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna w urzędzie pracy. Decyzją nr W/162/23 z dnia 16 listopada 2023 r. Prezydent Miasta [...] odmówił O. G. umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od dnia 1 maja 2021 r. do 31 sierpnia 2021 r. w łącznej kwocie 518, 15 zł oraz odsetek ustawowych za opóźnienie. W uzasadnieniu wydanego orzeczenia organ I instancji wskazał, iż w przypadku wnioskodawczyni nie zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek warunkujący udzielenie oczekiwanej pomocy. Odwołanie od powyższej decyzji złożyła O. G. Kolegium rozpatrując sprawę wskazało, że zgodnie z art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1993) organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Decyzja w przedmiocie udzielenia ulgi, o jakiej mowa w powołanym przepisie ma charakter uznaniowy, a umorzenie kwot nienależnie pobranych świadczeń jest wyjątkiem od zasady zwrotu takiego świadczenia. W przepisie tym ustawodawca wskazał, że organ "może" umorzyć w całości lub w części, odroczyć czy też rozłożyć na raty należności z tytułu wypłaconych nienależnie świadczeń, pozostawiając tym samym organowi uznanie, co do zastosowania wskazanych w ustawie prawnych możliwości. Przesłanką obligatoryjną zastosowania instytucji umorzenia jest wystąpienie po stronie wnioskodawcy "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie zawiera definicji tego pojęcia. Ustalenie wystąpienia powyższej przesłanki w każdym przypadku wymaga od organu odniesienia się do ocen pozaprawnych. Przesłanka ta powinna być więc badana pod kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację wnioskodawcy i jego rodziny, jako szczególną z punktu widzenia słuszności i zasadności umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Umorzenie należności z tytułu nienależnie wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku spłaty należności. Przesłanka ta powinna być więc badana pod kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację wnioskodawcy i jego rodziny jako szczególną z punktu widzenia słuszności i zasadności umorzenia nienależnie pobranego świadczenia (wyrok WSA w Olsztynie z dnia 8 marca 2018 r., sygn. akt II SA/O1 89/18). Powołany przepis w zakresie ulgi w postaci umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń może być więc zastosowany tylko wtedy, gdy w sytuacji rodziny zachodzą szczególnie uzasadnione, nadzwyczajne okoliczności, które uniemożliwiają trwale spłatę nienależnie pobranego świadczenia, a więc w chwili wnioskowania o jego umorzenie, jak też w przyszłości. Omawiany przepis nie może być stosowany tylko dlatego, że sytuacja wnioskodawcy i jego rodziny jest trudna, co niewątpliwie ma miejsce w niniejszej sprawie bowiem skarżąca wyjaśniła, iż jest zarejestrowana w urzędzie pracy, utrzymuje się ze świadczeń z pomocy społecznej. Innych okoliczności, które świadczyłyby o szczególnie uzasadnionych okolicznościach dotyczących sytuacji rodziny skarżąca nie podała, w tym dotyczących stanu zdrowia, obciążeń i ponoszonych wydatkach czy też zdarzeń losowych. Nie wykazała więc takiego charakteru trudności rodziny, które byłyby wyjątkowe i uniemożliwiałyby spłatę należności. Kolegium podkreśliło, że trudności te jednak muszą być wyjątkowe, wykluczające ewentualność spłaty należności także w przyszłości (wyroki NSA z 27 stycznia 2015 r., sygn. akt I OSK 1593/13, z 16 lutego 2017 r. sygn. akt I OSK 1863/15). W niniejszej sprawie, zdaniem Kolegium, nie zostało wykazane zaistnienie szczególnych okoliczności dotyczących skarżącej, tym bardziej, że zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych, ocena wystąpienia szczególnych okoliczności powinna następować na tle rodzin uprawnionych do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a nie na tle wszystkich rodzin. Powołany na wstępie przepis może być zastosowany tylko wtedy, gdy sytuacja rodziny wynikająca ze szczególnie uzasadnionych okoliczności uniemożliwia spłatę nienależnie pobranego świadczenia nie tylko w chwili wnioskowania o jej umorzenie ale także w przyszłości, tymczasem skarżąca jest zarejestrowana jako bezrobotna i poszukuje pracy. Wskazany przepis nie może być stosowany tylko dlatego, że jej sytuacja jest trudna. Trudności te muszą być wyjątkowe, wykluczające ewentualność spłaty należności także w przyszłości, takie zaś nie zostały wykazane. Ponadto, z uwagi na aktualny brak dochodów skarżąca ma możliwość wystąpienia z wnioskiem o rozłożenie należności na raty lub odroczenie terminu płatności. W tym stanie rzeczy Kolegium przyjęło, iż organ I instancji rozpatrzył wniosek skarżącej w sposób prawidłowy, właściwie zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy przy uwzględnieniu sytuacji skarżącej i nie przekroczył granic uznania administracyjnego przy wydawaniu rozstrzygnięcia. Skargę na decyzję Kolegium do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła O. G. zarzucając jej naruszenie: - przepisów prawa materialnego, tj. art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów z uwagi na to, że organ pierwszej instancji nie poddał wyczerpującej analizie całokształtu materiału dowodowego w kontekście sytuacji finansowej, materialnej, zdrowotnej i życiowej rodziny jak również relacji społecznych strony postępowania kształtującą jako szczególną sytuację w chwili egzekucji świadczenia, naruszył zasadę ochrony godności człowieka co może doprowadzić rodzinę świadczeniobiorcy do funkcjonowania na poziomie minimum egzystencji. Zarówno organ pierwszej jak i drugiej instancji nie uwzględnił oceny celowości, głównej przyczyny i kontekstu powstania środków nienależnie pobranych - wielokrotne błędy komornika przyczyniły się do powstania należności, co z kolei winno skłonić organ pierwszej instancji do zastosowania ulgi. Strona nie może ponosić odpowiedzialności za nieprawidłowości komornika jako funkcjonariusza zaufania publicznego. Zbyt swobodna i wybiórcza interpretacja materiału dowodowego organu pierwszej i drugiej instancji przyczyniła się do naruszenia istoty interesu strony, - przepisów prawa proceduralnego, tj. art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. 1960 Nr 30 poz. 168) bowiem to na organie ciąży obowiązek dokonania wszechstronnej i rzetelnej oceny okoliczności faktycznych sprawy, a nieprawidłowa ocena skutkowała wadliwym (niepełnym) dokonaniem analizy ustaleń faktycznych, które to naruszenie polegało na tym, że: organ pierwszej instancji nie zebrał wyczerpująco, jak również nie rozpatrzył całego materiału dowodowego w sprawie, zaniechał wglądu do pełnych informacji zawartych w wywiadzie środowiskowym rodziny, o które wnioskowała strona, organ drugiej instancji nie uwzględnił istotnych przesłanek w prawie m. in. pominięcie informacji o stanie zdrowia psychicznego strony, będącej pod stałą kontrolą lekarską, brak wglądu do informacji z wywiadu środowiskowego, o które strona wnioskowała w zw. z art. 10 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. 1960 Nr 30 poz. 168) tym samym ograniczając czynny udział strony w postępowaniu wydając decyzję naruszającą interes prawny skarżącej. W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd w zakresie dokonywanej kontroli bada czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 259) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Rozpoznając sprawę niniejszą w ramach powyższych kryteriów Sąd uznał skargę za niezasadną. Wydane w sprawie decyzje opierają się na art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a., zgodnie z którym "organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny". Analiza cytowanego przepisu prowadzi do dwóch wniosków: po pierwsze, umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń zostało pozostawione uznaniu organów, a po drugie, wydanie takiego rozstrzygnięcie, musi poprzedzać ustalenie, że podmiot zobowiązany do zwrotu tych świadczeń znajduje się w "szczególnej sytuacji rodzinnej". Ustawa nie zawiera definicji pojęcia "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny". Ustalenie wystąpienia tej przesłanki w każdym przypadku wymaga zatem od organu odniesienia się do ocen pozaprawnych. Przesłanka ta powinna być więc badana pod kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację wnioskodawcy i jego rodziny, jako szczególną z punktu widzenia słuszności i zasadności umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Nie ulega więc wątpliwości, że rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organ administracji zobligowany jest zbadać sytuację życiową wnioskodawcy oraz rodziny, którą tworzy - w tym sytuację materialną, stan rodziny, stan zdrowotny, okoliczność uzyskiwania dochodu czy zdolność zarobkowania. Przepis art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. może być zastosowany tylko wtedy, gdy sytuacja rodziny wynikająca ze szczególnie uzasadnionych okoliczności uniemożliwia spłatę nienależnie pobranego świadczenia nie tylko w chwili wnioskowania o jej umorzenie, ale także w przyszłości. Omawiany przepis nie może być stosowany tylko dlatego, iż sytuacja rodziny jest trudna. Trudności te muszą być wyjątkowe, wykluczające ewentualność spłaty należności także w przyszłości – wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 stycznia 2015 r. I OSK 1593/13 oraz z dnia 16 lutego 2017 r. I OSK 1863/15. Organy ustaliły, że skarżąca jest zarejestrowana w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku i że utrzymuje się ze świadczeń uzyskiwanych z pomocy społecznej. W rodzinie skarżącej nie występuje niepełnosprawność. Z notatki służbowej z dnia 8 listopada 2023 r. wynika, że skarżąca została pouczona jakie okoliczności mogą uzasadniać umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, tj. niepełnosprawność w rodzinie czy zdarzenia losowe. Z tego samego dnia pochodzi oświadczenie skarżącej, w którym wskazała, że jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy w P. jako osoba bezrobotna i utrzymuje się z pomocy uzyskiwanej z ośrodka pomocy społecznej. Wobec powyższego w konkluzjach do przedmiotowych ustaleń organy zasadnie przyjęły, że sytuacja rodzinna skarżącej nie kwalifikuje się jako "szczególnie uzasadniona". Skarżąca z pewnością nie funkcjonuje w ramach komfortu finansowego, jednakże posiada stabilne źródło dochodów – świadczenia z funduszu alimentacyjnego i z pomocy społecznej, ma stałe miejsce zamieszkania. Skarżąca jest osobą młodą i zdrową (ani na etapie postępowania administracyjnego, ani sądowoadministracyjnego nie przedstawiła stosownego zaświadczenia lekarskiego, z którego wynikałoby obciążenie jej chorobą), a zatem zdolną do podjęcia zatrudnienia i poprawienia sytuacji finansowej swojej rodziny. W perspektywie nie ma podstaw zakładać, że skarżąca nie będzie posiadać możliwości spłaty zadłużenia. Sytuacja skarżącej, choć niełatwa, nie jest szczególna. Nie można stwierdzić, że ochrona skarżącej i jej rodziny przed fiskalizmem państwa wyrażającym się w obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń zasadza się na konieczności utrzymania naczelnych wartości, kształtujących godność człowieka. Zwrot nienależnie pobranych świadczeń, tak w aktualnej sytuacji skarżącej, jak i w perspektywie uzyskania przez nią zatrudnienia jest możliwy i uzasadniony. Odnosząc się do zarzutów skargi dotyczących braku zapoznania się przez organy z wywiadem środowiskowym Sąd uznał, że są one uzasadnione, jednakże biorąc pod uwagę, że skarżąca jest beneficjentką świadczeń uzyskiwanych z ośrodka pomocy społecznej, jej sytuacja rodzinna, zdrowotna czy finansowa jest organowi I instancji znana. Jednocześnie jak wynika z treści złożonego przez skarżącą wniosku o umorzenie należności jak i z treści oświadczenia z 8 listopada 2023 r. wynika, że w ocenie skarżącej podstawę do umorzenia należności jest okoliczność posiadania przez nią statusu osoby bezrobotnej i uzyskiwania dochodu wyłącznie z pomocy społecznej. Wobec tego powyższe naruszenie pozostaje bez wpływu na wynik sprawy. Podnieść należy, że sytuacja skarżącej jest zbliżona do sytuacji innych rodzin korzystających z ww. świadczeń i nie jest na tyle trudna, by przy racjonalnym gospodarowaniu dochodem uniemożliwić zwrot nienależnie pobranych świadczeń, chociażby w ratach. Skarżąca posiada zdolność do podjęcia pracy lub do pozyskania środków z innych źródeł. Przeprowadzone postępowanie nie wykazało, aby skarżąca nie miała realnej możliwości podjęcia zatrudnienia i pozyskania z tego tytułu środków finansowych. W szczególności nie stwierdzono w odniesieniu do skarżącej niezdolności do pracy w stopniu uniemożliwiającym podjęcie zatrudnienia. Skarżąca w toku postępowania nie wskazała na żadne okoliczności np. choroba lub niepełnosprawność któregokolwiek członka rodziny, które uniemożliwiałyby podjęcie pracy. Bezrobocie nie może stanowić samodzielnej przesłanki uzasadniającej umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, ponieważ jest zjawiskiem przejściowym. Przy takim wsparciu, jakie skarżąca otrzymuje za pomocą różnych świadczeń, jest ona w stanie spłacić zadłużenie w ratach, nie popadnie też z tego powodu w niedostatek, jeśli zacznie w pełni wykorzystywać swoje możliwości zarobkowe. Z uwagi na wyjątkowy charakter instytucja umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, nie może być stosowana wobec osób, które co prawda znajdują się w trudnej sytuacji majątkowej, ale posiadają zdolność do pracy i do uzyskiwania dochodów. Należy podkreślić, że przepis art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. może być zastosowany tylko wtedy, gdy sytuacja rodziny wynikająca ze szczególnie uzasadnionych okoliczności uniemożliwia spłatę nienależnie pobranego świadczenia nie tylko w chwili wnioskowania o jej umorzenie, ale także w przyszłości. Omawiany przepis nie może być stosowany tylko dlatego, że sytuacja rodziny jest trudna. Trudności te muszą być wyjątkowe, wykluczające ewentualność spłaty należności także w przyszłości. Jak słusznie wskazały organy obu instancji sytuacja rodzinna skarżącej nie kwalifikuje się jako "szczególnie uzasadniona". Również nieprawidłowości wynikające z działań komornika nie mogą stanowić podstawy do uznania, że sytuacja skarżącej jest szczególnie uzasadniona, w szczególności biorąc pod uwagę niekwestionowaną przez skarżącą okoliczność pobrania świadczenia zarówno z funduszu alimentacyjnego jak i od komornika. W tej sytuacji, mimo wskazanych wyżej uchybień organów, które nie miały wpływu na wynik sprawy, a więc konsekwencji nie mogły doprowadzić do uchylenia decyzji, Sąd skargę oddalił. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.