II GSK 426/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Gabriela Jyż Sędzia NSA Cezary Pryca Sędzia del. WSA Henryka Lewandowska-Kuraszkiewicz (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Konrad Piasecki po rozpoznaniu w dniu 15 maja 2024 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej M. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 sierpnia 2020 r. sygn. akt VI SA/Wa 772/20 w sprawie ze skargi M. S. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia 20 stycznia 2020 r. nr DZP-VI.733.48.2019 w przedmiocie zwolnienia z funkcji biegłego sądowego 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od M. S. na rzecz Ministra Sprawiedliwości 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 21 sierpnia 2020r., sygn. akt VI SA/Wa 772/20 oddalił skargę M. S. (dalej: Strona, Skarżący) na decyzję Ministra Sprawiedliwości (dalej: MS, Minister) z 20 stycznia 2020 r. w przedmiocie zwolnienia z funkcji biegłego. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła do Naczelnego Sądu Administracyjnego Strona, zaskarżając to orzeczenie w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła: I na zasadzie przepisu art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 z późn. zm; dalej: p.p.s.a,) naruszenie przepisów prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię przepisu § 6 ust. 1 pkt 12 w zw. z § 12 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 stycznia 2005 r. w sprawie biegłych sądowych (Dz. U. Nr 15, poz. 133), polegające na nieprawidłowym uznaniu, że sam fakt prowadzenia postępowania karnego, niezakończonego nawet nieprawomocnym wyrokiem, uzasadnia stwierdzenie o utracie przez Stronę rękojmi należytego wykonywania obowiązków biegłego, podczas gdy na rękojmię składa się zespół cech, zdarzeń i okoliczności dotyczących danej osoby zarówno ze sfery jej życia prywatnego, jak też zawodowego, składających się na wizerunek tej osoby jako osoby zaufania publicznego, a w szczególności poprzez błędne przyjęcie, że samo postawienie w stan oskarżenia świadczyć ma o braku obiektywizmu i stronniczości w wykonywaniu obowiązków biegłego; II. na zasadzie przepisu art. 174 pkt 2 p.p.s.a., naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynika sprawy, a mianowicie przepisów: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 z późn. zm.; dalej: k.p.a.), polegające na nierozważeniu wszystkich istotnych okoliczności wynikających z materiału dowodowego, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy, a w szczególności okoliczności przemawiających na korzyść Skarżącego, a także dokonanie w pełni dowolnej, nie zaś swobodnej oceny dowodów wpływających na podjęcie decyzji o zwolnieniu Skarżącego z funkcji biegłego sądowego. Podnosząc powyższe zarzuty, Skarżący wnosił o: uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi na decyzję MS z 20 stycznia 2020 r. utrzymującą w mocy decyzję z 21 października 2019 r. Prezesa Sądu Okręgowego w Warszawie; zasądzenie od Ministra na rzecz Skarżącego kosztów postępowania, w, tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej Skarżący przedstawił argumenty na poparcie podniesionych zarzutów. Minister w odpowiedzi na skargę kasacyjną wnosił o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko, zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz o przeprowadzenie rozprawy. Obecny na rozprawie przed NSA w dniu 15 maja 2024 r. pełnomocnik organu wnosił o oddalenie skargi kasacyjnej oraz o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna Strony nie zasługuje na uwzględnienie. Należy na wstępie wyjaśnić, że Naczelny Sąd Administracyjny odstąpił od szczegółowego przedstawienia stanu sprawy, ograniczając uzasadnienie tylko do rozważań mających znaczenie dla oceny postawionych w skardze kasacyjnej zarzutów. Zgodnie bowiem z art. 193 zdanie drugie p.p.s.a. (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm.) uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. Regulacja ta, jako mająca szczególny charakter, wyłącza odpowiednie stosowanie do postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wymogów dotyczących koniecznych elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 w związku z art. 193 zdanie 1 p.p.s.a. Oznacza to, że Naczelny Sąd Administracyjny ma swobodę co do zakresu przedstawienia ustaleń faktycznych i argumentacji prawnej podanej przez organy administracji i Sąd I instancji. Zgodnie z art. 183 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Jeżeli nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Wywołane skargą kasacyjną postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym podlega bowiem zasadzie dyspozycyjności i nie polega na ponownym rozpoznaniu sprawy w jej całokształcie, lecz ogranicza się do rozpatrzenia poszczególnych zarzutów przedstawionych w skardze kasacyjnej w ramach wskazanych podstaw kasacyjnych. Istotą tego postępowania jest bowiem weryfikacja zgodności z prawem orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego oraz postępowania, które doprowadziło do jego wydania. Rozpoznając skargę kasacyjną w tak zakreślonych granicach, stwierdzić należy, że nie została ona oparta na usprawiedliwionych podstawach i z tego powodu nie została przez Naczelny Sąd Administracyjny uwzględniona. W skardze kasacyjnej podniesione zostały: zarzut naruszenia prawa materialnego oraz zarzut naruszenia przepisów postępowania. Zasadą jest, że w takim przypadku w pierwszej kolejności rozpoznaje się zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania, gdyż dopiero po ustaleniu, że stan faktyczny przyjęty przez sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy, albo nie został skutecznie podważony. Jednakże w okolicznościach niniejszej sprawy zasadne było uprzednie rozpoznanie zarzutu naruszenia prawa materialnego, gdyż dokonanie prawidłowej wykładni kwestionowanych regulacji materialnych - § 6 ust. 1 pkt 2 (w zarzucie w pkt I. błędnie Strona wskazała § 6 ust. 1 pkt 12, ale z uzasadnienia skargi kasacyjnej bez wątpienia wynikało, że zarzutem objęty został § 6 ust. 1 pkt 2 ww. rozporządzenia, gdyż w § 6 ust. 1 nie ma nawet pkt 12) w zw. z § 12 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia w sprawie biegłych sądowych decydowało o granicach niezbędnych ustaleń faktycznych. Z zarzutów tych wynikało, że istota sporu prawnego w rozpatrywanej sprawie dotyczyła prawidłowości stanowiska Sądu I instancji, który stwierdził, że decyzja Ministra Sprawiedliwości z 20 stycznia 2020 r. w przedmiocie zwolnienia Skarżącego z funkcji biegłego oraz poprzedzająca ją decyzja Prezesa Sądu Okręgowego w Warszawie z 21 października 2019 r. nie są niezgodne z prawem i wobec tego skargę Strony oddalił na podstawie art. 151 p.p.s.a. Sąd podzielił stanowisko organów, że samo prowadzenie postępowania karnego, w którym został wniesiony przeciwko biegłemu akt oskarżenia o popełnienie umyślnych przestępstw przeciwko obrotowi gospodarczemu i interesom majątkowym w obrocie cywilnoprawnym, popełnionych w celu osiągnięcia korzyści majątkowej skutkuje utratą przez biegłego cechy rękojmi należytego wykonywania obowiązków biegłego, będącej na mocy § 12 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia w sprawie biegłych sądowych konieczną przesłanką, którą musi spełniać biegły, a czego konsekwencją było zwolnienie Strony z funkcji biegłego sądowego na mocy § 6 ust. 1 pkt 2 tego aktu. Skarżący kasacyjnie natomiast nie podzielił argumentacji organów i WSA, podnosząc, że przesłanka rękojmi należytego wykonywania obowiązków jest pojęciem niedookreślonym i przy ustalaniu jej treści, a następnie ocenie jej spełniania należy przeprowadzić całościową ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, gdyż na to kryterium składają się nie tylko fakty dotyczące postawy moralno-etycznej, ale również zdarzenia i okoliczności ze sfery życia zawodowego. Ponadto, skoro postępowanie karne przeciwko Skarżącemu nie zostało zakończone, nawet nieprawomocnym wyrokiem, to zasada domniemania niewinności obowiązywała nie tylko w postępowaniu karnym, ale wiązała i inne organy, co czyniło niedopuszczalnym pozbawienie Skarżącego prawa do wykonywania zawodu, jak i przyjmowanie przez organy, że utracił zaufanie sądu. Z argumentacją Strony nie można się zgodzić, za wyjątkiem pojmowania treści "rękojmi należytego wykonywania obowiązków", ale już nie przyczyn jej utraty. Zdaniem Sądu odwoławczego WSA, a wcześniej - organy administracji dokonały prawidłowej interpretacji § 6 ust. 1 pkt 2 (zwolnienia z funkcji biegłego jeżeli utracił warunki do pełnienia tej funkcji albo gdy zostanie stwierdzone, że w chwili ustanowienia warunkom tym nie odpowiadał i nadal im nie odpowiada) w zw. z § 12 ust. 1 pkt 4 (biegłym sądowym może być osoba, która daje rękojmię należytego wykonywania obowiązków biegłego) rozporządzenia w sprawie biegłych sądowych, uznając, że Strona nie daje rękojmi należytego wykonywania obowiązków biegłego. Rękojmia należytego wykonywania obowiązków jest definiowana w orzecznictwie sądów administracyjnych jako całokształt cech, zdarzeń i okoliczności dotyczących osoby biegłego, składających się na jego wizerunek jako osoby zaufania publicznego. Na wizerunek osoby zaufania publicznego składają się takie cechy charakteru jak: prawość, szlachetność, sumienność i bezstronność łącznie. Wprowadzenie wskazanego kryterium ma służyć zagwarantowaniu odpowiedniego poziomu moralnego i zawodowego biegłego sądowego, jako organu pomocniczego sądu. Zajmując taką pozycję wśród organów wymiaru sprawiedliwości, biegły musi posiadać zaufanie organów wymiaru sprawiedliwości do jego osoby. Kryterium "rękojmi należytego wykonywania obowiązków" ma zatem służyć zagwarantowaniu odpowiedniego poziomu moralnego i zawodowego biegowego sądowego. Jego spełnienie wymagane jest od kandydata niezależnie od spełnienia przez niego pozostałych warunków dotyczących kwalifikacji zawodowych (§ 12 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia w sprawie biegłych sądowych). Ocena spełnienia warunku rękojmi dotyczy prognozowania przyszłych zachowań kandydata (tutaj: już ustanowionego biegłego) do wykonywania obowiązków biegłego, a tych zaś nie sposób wnioskować inaczej niż z prezentowanej przez kandydata na biegłego (tutaj: biegłego) postawy etycznej i moralnej, a także sposobu jego postępowania, zwłaszcza oceny wykonywania dotychczasowej pracy. Naczelny Sąd Administracyjny w swym orzecznictwie wielokrotnie wskazywał, że rękojmia należytego wykonywania zawodu wynika z dotychczasowego zachowania kandydata oraz z danych o nim (por. wyroki NSA z: 10 czerwca 2015 r., sygn. akt II GSK 986/14; 17 stycznia 2019 r., sygn. akt II GSK 5155/16; opubl.: orzeczenia.nsa.gov.pl). Podnieść także należy, że z uwagi na szczególną rolę biegłego jako organu pomocniczego sądu, jego działania i zaniechania często są postrzegane przez opinię publiczną jako działania i zaniechania szeroko rozumianego wymiaru sprawiedliwości, a więc postawa biegłego wpływa na społeczną ocenę działalności sądów i organów ścigania. Z tego też względu osoba biegłego nie może być dotknięta jakąkolwiek skazą, a taką niewątpliwie jest prowadzenie przeciwko biegłemu postępowania karnego, w którym wniesiono przeciwko niemu akt oskarżenia (por. wyroki NSA 13 kwietnia 2000 r., sygn. akt II SA 115/00; 28 kwietnia 2009 r., sygn. akt II GSK 894/08, 19 października 2005 r., sygn. akt II GSK 248/05) i do tego o popełnienie umyślnych przestępstw przeciwko obrotowi gospodarczemu i interesom majątkowym w obrocie cywilnoprawnym, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej (jak w kontrolowanej sprawie). Niezależnie bowiem od okoliczności towarzyszących popełnieniu czynu, ujawnienie informacji o prowadzeniu przeciwko biegłemu sądowemu postępowania o popełnienie przestępstwa podważa publiczne zaufanie, jakim powinien być obdarzony, narażając autorytet prezesa sądu okręgowego, przy którym został ustanowiony, a także organów procesowych, dla których opiniuje. Od biegłego sądowego wymagane jest posiadanie nie tylko niekwestionowanej wiedzy i najwyższych kwalifikacji zawodowych, ale także zaufania publicznego, sumienności i bezstronności, a ponadto zaufania sądu do osoby biegłego (por. wyrok w sprawie II GSK 894/08). Wobec powyższego, prawidłowo organy, jak i WSA przyjęli, że o utracie rękojmi należytego wykonywania obowiązków biegłego przesądza sam fakt występowania Skarżącego w postępowaniu karnym w charakterze podejrzanego/oskarżonego. Nie można także podzielić stanowiska Strony, że dla oceny legalności decyzji, dotyczącej zwolnienia biegłego sądowego z pełnionej funkcji ma znaczenie zasada domniemania niewinności. Zasada ta odnosi się do postępowania karnego, a nie administracyjnego, w trybie którego rozpatrywana jest sprawa o zwolnienie z funkcji biegłego sądowego (por. wyrok w sprawie II GSK 894/08). Wyartykułowana w art. 42 ust. 3 Konstytucji RP i wiążących Polskę umowach międzynarodowych zasada domniemania niewinności odnosi się do autonomicznie rozumianej odpowiedzialności karnej, którą Trybunał Konstytucyjny rozciągnął na wszelkie postępowania o charakterze represyjnym. Nie może jednak ta zasada być rozumiana tak szeroko, aby stanowiła usprawiedliwienie czy formę zabezpieczenia obiektywnych naruszeń prawa, zwłaszcza wtedy, gdy od adresata normy prawnej wymaga się zawodowych zachowań, zarówno w sferze ekonomicznej, jak i prawnej. Nie może być też rozumiana w taki sposób, który wykluczałby wiązanie z samym faktem toczącego się postępowania karnego jakichkolwiek konsekwencji prawnych oddziaływujących na sytuację podejrzanego lub oskarżonego. Dopuszczalność takich konsekwencji powinna być "ważona" nie na płaszczyźnie zasady domniemania niewinności, ale w płaszczyźnie zasady proporcjonalności (por. wyrok TK z 2 września 2008r., sygn. akt K 35/06, opubl. OTK-A z 2008 r. z. 7, poz. 120). Jednocześnie, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, dla dokonania oceny, czy biegły sądowy daje rękojmię należytego wykonywania obowiązków, nie jest również obojętny fakt niepowiadomienia prezesa sądu okręgowego o prowadzonym przeciwko biegłemu postępowaniu karnym, które jak wynika z jego sygn.. RP II Ds. 11.2016 było prowadzone od 2016 r. Wprawdzie przepisy rozporządzenia w sprawie biegłych sądowych nie nakładają wprost na biegłego obowiązku powiadomienia prezesa o toczącym się postępowaniu karnym oraz o wyroku ustalającym winę biegłego, jednak od osoby zaufania publicznego, którą powinna charakteryzować nieskazitelna postawa etyczno - moralna, należy oczekiwać, że zawiadomi prezesa o wystąpieniu okoliczności mogących w tak istotny sposób rzutować na wizerunek wymiaru sprawiedliwości. Nieudzielenie takich informacji uzasadnia utratę zaufania do biegłego sądowego, co w efekcie prowadzi do zwolnienia biegłego z funkcji. Wobec powyższego nieusprawiedliwiony okazał się zarzut zgłoszony w pkt I.petitum skargi kasacyjnej. Jak zasadnie podnosiły organy i podzielił ich opinię WSA, że wystąpienie z aktem oskarżenia przeciwko Skarżącemu i postawienie wyżej opisanych zarzutów było wystarczającym powodem do zwolnienia Strony z funkcji biegłego. W tej sytuacji nie zasługiwał na uwzględnienie zarzut z pkt II. petitum skargi kasacyjnej wskazujący na naruszenie przepisów postępowania: art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. wobec nierozważenia wszystkich istotnych okoliczności wynikających z materiału dowodowego, a szczególnie okoliczności przemawiających na korzyść Strony, gdyż nie miałyby te ustalenia wpływu na wynik sprawy. Podnoszone przez Stronę okoliczności nie były związane z uznaniem jej za oskarżonego i toczącym się postępowaniem karnym. Z powyższych względów skargę kasacyjną Strony jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw, na mocy art. 184 p.p.s.a. należało oddalić. O kosztach postępowania kasacyjnego na rzecz organu - Ministra orzeczono stosownie do art. 204 pkt 1 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a) w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2023r., poz. 1935) za sporządzenie i wniesienie odpowiedzi na skargę kasacyjną oraz udział w rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym pełnomocnika, który prowadził sprawę w pierwszej instancji.