II GZ 134/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Korycińska Sędzia NSA Gabriela Jyż Sędzia NSA Joanna Sieńczyło-Chlabicz (spr.) po rozpoznaniu w dniu 9 października 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej przy udziale prokuratora Prokuratury Okręgowej w Toruniu delegowanego do Prokuratury Krajowej Przemysława Słupińskiego wniosku P.G. o wyłączenie sędziego NSA Marcina Kamińskiego w sprawie zażalenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 lutego 2023 r. sygn. akt VI SA/Wa 8158/22 w zakresie wstrzymania wykonania zaskarżonego postanowienia w części dotyczącej P.G. w sprawie ze skargi P.G. na postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w części dotyczącej P.G. z dnia 17 września 2022 r. nr 1130.81.2022 w przedmiocie wyznaczenia do orzekania w Izbie Odpowiedzialności Zawodowej Sądu Najwyższego postanawia: oddalić wniosek o wyłączenie sędziego.

Postanowieniem z dnia 23 lutego 2023 r., sygn. akt VI SA/Wa 8158/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wstrzymał wykonanie zaskarżonego postanowienia (w części dotyczącej pkt 3) w sprawie ze skargi P. G. na postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 17 września 2022 r., nr 1130.81.2022 w przedmiocie wyznaczenia do orzekania w Izbie Odpowiedzialności Zawodowej Sądu Najwyższego. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. Zastępca Przewodniczącej Wydziału II Izby Gospodarczej NSA skierowała do rozpoznania niniejszą sprawę na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 maja 2023 r. (sygn. akt II GZ 134/23). Jako skład orzekający w sprawie został wyznaczony sędzia NSA Marcin Kamiński jako sprawozdawca. Pismem z dnia 10 maja 2023 r. P.G. (dalej: wnioskodawca, skarżący) wniósł o wyłączenie sędziego NSA Marcina Kamińskiego od orzekania w niniejszej sprawie. Jako podstawę prawną wniosku wskazał art. 19 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 259; dalej: p.p.s.a.) w zw. z art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej i art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Uzasadniając wniosek skarżący stwierdził, że sędzia NSA Marcin Kamiński jest od wielu lat pracownikiem Katedry Postępowania Administracyjnego Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, obecnie zajmując stanowisko profesora nadzwyczajnego w tej katedrze. Natomiast żona wnioskodawcy – K.C.-G., jest z kolei od wielu lat pracownikiem Zakładu Postępowania Administracyjnego i Sądowoadministracyjnego Uniwersytetu [...] w P., obecnie zajmując stanowisko profesora uczelni w tym zakładzie. Według skarżącego sędzia NSA Marcin Kamiński oraz żona skarżącego należą do tego samego środowiska naukowego, znają się osobiście. Wnioskodawca wskazał, że w przeszłości niejednokrotnie brali również wspólnie udział w konferencjach naukowych. Ostatnie tego rodzaju spotkanie miało miejsce w listopadzie [...] r. na konferencji naukowej w Ł., a rozmowa prowadzona przez żonę skarżącego i przez sędziego NSA Marcina Kamińskiego wykraczała poza sferę zawodową i dotyczyła również sfery prywatnej. Miało to miejsce już po wniesieniu przez skarżącego skargi w niniejszej sprawie. Ponadto wnioskodawca wskazał na okoliczność znajomości sędziego NSA Marcina Kamińskiego z Prezydentem RP - Andrzejem Dudą. Reasumując, zdaniem wnioskodawcy, w niniejszej sprawie zachodzą poważne okoliczności, które mogą być źródłem uzasadnionych wątpliwości co do bezstronności sędziego NSA Marcina Kamińskiego. Sędzia NSA Marcin Kamiński w oświadczeniu z dnia 11 maja 2023 r. wyjaśnił, że spotkał żonę wnioskodawcy dwukrotnie w trakcie konferencji naukowych i że odbył z nią grzecznościowe rozmowy na tematy ogólne związane z życiem naukowym. Ponadto zaznaczył, że nie utrzymuje z żoną wnioskodawcy relacji zawodowych lub towarzyskich. Wskazał również, że jego sporadyczne kontakty z Prezydentem RP - Andrzejem Dudą miały charakter czysto formalny i grzecznościowy i były związane z aktem nadania tytułu profesora nauk prawnych oraz powołania na urząd sędziego. Sędzia NSA Marcin Kamiński stwierdził, że w jego ocenie nie istnieją żadne okoliczności, które mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość, co do jego bezstronności (art. 19 p.p.s.a.). Następnie w piśmie z dnia 25 maja 2023 r. wnioskodawca uzupełnił stanowisko zawarte we wniosku o wyłączenie sędziego. Według wnioskodawcy treść i forma oświadczenia sędziego NSA Marcina Kamińskiego wskazują na osobisty stosunek do złożonego wniosku o wyłączenie. Oświadczenie to nie ogranicza się bowiem do stwierdzenia faktów istotnych przy merytorycznej ocenie wniosku o wyłączenie przez powołany do tego skład orzekający, lecz stanowi rozbudowaną i emocjonalna polemikę z tym wnioskiem. W piśmie z dnia 26 maja 2023 r., biorący udział w sprawie Prokurator delegowany do Prokuratury Krajowej, wniósł o oddalenie wniosku o wyłączenie sędziego NSA Marcina Kamińskiego. W uzasadnieniu wskazał m.in., że podniesiona we wniosku okoliczność znajomości sędziego z żoną skarżącego, wynikająca z uczestnictwa w wydarzeniach naukowych oraz fakt odbycia przy tej okazji rozmowy między nimi, bez przytoczenia jej treści, ani też odniesienia się do faktów wskazujących na wpływ tej rozmowy na bezstronność i niezależność sędziego NSA Marcina Kamińskiego - nie stanowią podstawy do jego wyłączenia na podstawie art. 19 p.p.s.a. Wnioskodawca nie określił bowiem, jaki wpływ miałaby ta znajomość wywrzeć na swobodę orzekania sędziego, nie odnosząc się również w jakikolwiek sposób do relacji, jakie łączą sędziego z żoną skarżącego w chwili orzekania. W ten sam sposób należało odnieść się do podniesionej we wniosku znajomości sędziego NSA Marcina Kamińskiego z piastunem organu Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej - Andrzejem Dudą. Wnioskodawca bowiem w żaden sposób nie wykazał wpływu tej znajomości, jej charakteru i skutków dla pozycji sędziego w toku postępowania sądowoadministracyjnego, ograniczając się wyłącznie do wskazania na istnienie tej znajomości i wcześniejsze kontakty osobiste, związane z karierą naukową sędziego i piastuna organu. W odpowiedzi na stanowisko Prokuratora, w piśmie z dnia 26 czerwca 2023 r., wnioskodawca złożył wniosek o wystąpienie do TSUE ze wskazanymi w piśmie pytaniami prejudycjalnymi. Ponadto podniósł, że wniosek o wyłączenie sędziego oparł nie tylko na art. 19 p.p.s.a., ale także na art. 19 ust. 1 akapit drugi Traktatu o Unii Europejskiej w związku z przepisami Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej i Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Jednocześnie podkreślił, że w niniejszej sprawie nie może mieć zastosowania uchwała NSA I FPS 3/22. W piśmie z dnia 10 sierpnia 2023 r. Prokurator wniósł o nieuwzględnianie wniosku o zadanie pytań prejudycjalnych. Podniósł, że w niniejszej sprawie nie zachodzi bowiem konieczność orzekania o wykładni traktatów czy też aktów przyjętych przez instytucje, organy lub jednostki organizacyjne Unii Europejskiej. Natomiast złożony wniosek o wyłączenie sędziego może i powinien zostać rozpoznany na podstawie przepisów prawa krajowego, czyli w oparciu o art. 19 p.p.s.a. W piśmie z dnia 4 października 2023 r. wnioskodawca wskazał, że w związku z zakomunikowaniem przez Europejski Trybunał Praw Człowieka rządowi polskiemu skarg w sprawach: nr 29320/22 O. i W. Sp. z o.o. przeciwko Polsce; nr 33281/22 K. przeciwko Polsce oraz nr 36205/22 K.C.T. i H. Sp. z o.o. przeciwko Polsce - wnosi o uwzględnienie tej okoliczności oraz o rozważenie możliwości zawieszenia postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym na podstawie art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a. - do chwili wydania przez Trybunał prawomocnych wyroków w ww. sprawach. Jak wyjaśnił wnioskodawca, powyższe skargi dotyczą tego, czy orzekanie przez skład Naczelnego Sądu Administracyjnego obejmujący sędziego powołanego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. narusza przepis art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Z treści wniosku złożonego w dniu 10 maja 2023 r. wynika, że podstawy do wyłączenia sędziego w sprawie wnioskodawca upatruje w zaistnieniu okoliczności, o której mowa w art. 19 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem, niezależnie od przyczyn wymienionych w art. 18 p.p.s.a., sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Mając na uwadze wskazaną przez skarżącego podstawę prawną rozpoznawanego wniosku o wyłączenie sędziego, w pierwszej kolejności Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że brak jest podstaw do zawieszenia postępowania z uwagi na okoliczności podniesione przez skarżącego w piśmie z dnia 4 października 2023 r. Zgodnie z art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a., sąd może zawiesić postępowanie z urzędu, jeżeli rozstrzygnięcie sprawy zależy od wyniku innego toczącego się postępowania administracyjnego, sądowoadministracyjnego, sądowego, przed Trybunałem Konstytucyjnym lub Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Przewidziana w ww. przepisie możliwość zawieszenia postępowania sądowego ma zatem charakter fakultatywny i zależy od uznania sądu, który powinien rozważyć, czy w danym przypadku celowe jest wstrzymanie biegu sprawy. Jak wyjaśnia sam skarżący - toczące się przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka postępowania - wywołane wymienionymi skargami - dotyczą tego, czy orzekanie przez skład Naczelnego Sądu Administracyjnego, obejmujący sędziego powołanego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. narusza przepis art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Zatem postępowanie przed Trybunałem w istocie dotyczy kwestii spełniania przez sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego wymogów niezawisłości i bezstronności w kontekście okoliczności towarzyszących jego powołaniu, o których mowa w art. 5a ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r. poz. 2492; dalej: p.u.s.a.). Naczelny Sąd Administracyjny przypomina, że zakresy przedmiotowe okoliczności stanowiących podstawy do wyłączenia sędziego przewidziane w art. 19 p.p.s.a. oraz art. 5a § 1 p.u.s.a. są rozłączne, co wyjaśnił szczegółowo Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale 7 sędziów z dnia 3 kwietnia 2023 r., sygn. akt I FPS 3/22 wskazując, że zakres przedmiotowy normy art. 19 p.p.s.a. nie obejmuje badania spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu, o których mowa w art. 5a p.u.s.a. Skoro wniosek o wyłączenie sędziego - złożony w rozpoznawanej sprawie na podstawie art. 19 p.p.s.a., zgodnie z ww. uchwałą NSA - ma być badany jedynie w zakresie, w jakim nie odnosi się do okoliczności towarzyszących powołaniu sędziego sądu administracyjnego i jego postępowania po powołaniu - to rozstrzygnięcie niniejszego postępowania sądowoadministracyjnego nie zależy od wyniku powołanych przez skarżącego postępowań przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka, które dotyczą właśnie tych okoliczności. Zatem ewentualne zakończenie postępowań przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka nie będzie miało decydującego znaczenie dla sposobu rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy. Ponadto w orzecznictwie NSA wskazuje się że, aby móc zastosować art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a. między daną sprawą sądowoadministracyjną a innym postępowaniem musi istnieć związek tego rodzaju, że wynik już toczącego się postępowania będzie miał charakter prejudycjalny dla sprawy, która ma być zawieszona. Rozstrzygnięcie w tej drugiej sprawie tylko wtedy będzie upoważniało do zawieszenia postępowania sądowoadministracyjnego, kiedy podjęte w niej rozstrzygnięcie będzie miało decydujące znaczenie dla sposobu rozstrzygnięcia sprawy sądowoadministracyjnej, która ma być zawieszona (por. np. postanowienia NSA z dnia: 28 lutego 2012 r., sygn. akt I GZ 27/12; 6 marca 2012 r., sygn. akt II OSK 304/12; wyrok NSA z dnia 15 września 2017 r., sygn. akt I GSK 613/17). Związek ten polega na tym, że rozstrzygnięcie zagadnienia wstępnego stanowi podstawę rozstrzygnięcia sprawy głównej. W rozpoznawanej sprawie taki związek nie występuje, dlatego wniosek o zawieszenie postępowania przed NSA – nie zasługuje na uwzględnienie. Przechodząc do meritum sprawy podkreślenia wymaga, że podstawowym celem instytucji wyłączenia sędziego zarówno z mocy prawa (art. 18 § 1 i 3 p.p.s.a.), jak i na wniosek strony (art. 19 p.p.s.a.), jest przede wszystkim zapewnienie bezstronności sędziego i eliminacja wpływu, jaki może wywierać występowanie pewnej kategorii powiązań (osobistych, ekonomicznych, służbowych itp.) na orzekanie w postępowaniu sądowym (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 grudnia 2005 r., sygn. akt SK 53/04, OTK-A z 2005 r. Nr 11, poz. 134). Skoro art. 19 p.p.s.a. stwarza podstawę do wyłączenia sędziego wówczas, gdy zachodzi okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziego, to obowiązkiem sądu jest zbadanie, czy owa okoliczność rzeczywiście istnieje. Wobec braku w tej mierze kryteriów ustawowych, należy kierować się zasadami doświadczenia życiowego i w ich płaszczyźnie oceniać żądanie, okoliczności i argumenty przytoczone przez sędziego, mając jednocześnie na uwadze to, że z woli ustawodawcy przede wszystkim do sędziego należy ocena, czy będzie mógł obiektywnie i bez skrępowania rozpoznać sprawę i wydać w niej orzeczenie (por. postanowienie NSA z dnia 14 września 2022 r., sygn. akt II GSK 260/20). Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że wnioskodawca nie wskazał na jakiekolwiek relacje łączące go z sędzią NSA Marcinem Kamińskim, które mogłyby rzutować na jego bezstronność bądź wpłynąć na jego niezawisłość sędziowską. Natomiast znajomość sędziego z żoną wnioskodawcy, polegająca na uczestniczeniu w tych samych konferencjach naukowych nie jest, w ocenie NSA, okolicznością mogącą wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w sprawie. Doświadczenie życiowe, którym należy posiłkować się przy ocenie wniosku, czy żądania zgłoszonego na podstawie art. 19 p.p.s.a. wskazuje, że przenikanie się środowiska naukowego, którego przedstawiciele są często zarówno teoretykami prawa, jak i praktykami jest w Polsce nieuniknione, zwłaszcza na gruncie służbowym, np. na konferencjach naukowych. Gdyby więc przyjąć, że każda znajomość, jak ma to miejsce na gruncie rozpoznawanej sprawy z osobą, która jest żoną czy małżonkiem wnioskodawcy, a nie jest stroną lub uczestnikiem postępowania, ani nawet jej pełnomocnikiem, mogłaby wpływać na obiektywizm sędziego, to po pierwsze, podważa to autorytet moralny sędziego, a po wtóre, niejednokrotnie mogłoby prowadzić do obstrukcji wymiaru sprawiedliwości. Jak wynika z orzecznictwa NSA instytucja wyłączenia sędziego zarówno z mocy prawa, jak i na wniosek strony, jest istotną gwarancją procesową, która ma zapewnić rozpoznanie sprawy przez sąd w takim składzie orzekającym, którego sędziowie nie pozostają w relacjach osobistych ze stronami oraz nie mieli określonych wcześniej związków z rozpoznawaną sprawą (por. postanowienia NSA z dnia: 25 lipca 2012 r., sygn. akt II OZ 608/12; 1 października 2014 r., sygn. akt II OZ 1008/14). W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna ze wskazanych wyżej okoliczności. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego relacje zawodowe sędziego NSA Marcina Kamińskiego nie z samym wnioskodawcą, lecz z jego małżonką, sprowadzające się do sporadycznych kontaktów w trakcie konferencji naukowych - nie stanowią okoliczności, które mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w rozpoznawanej sprawie. Powyższej oceny nie zmienia również podnoszona przez wnioskodawcę okoliczność znajomości z piastunem organu - Prezydentem RP Andrzejem Dudą, która wywodzona jest z faktu, że promotorem rozpraw doktorskich sędziego NSA Marcina Kamińskiego i Prezydenta RP - był prof. dr hab. J.Z. W tym kontekście wnioskodawca wskazuje, że Prezydent RP - Andrzej Duda i sędzia NSA Marcin Kamiński byli pracownikami tej samej, a następnie ściśle zbliżonych katedr materialnego i procesowego prawa administracyjnego. Natomiast - jak wynika ze złożonego przez sędziego NSA Marcina Kamińskiego oświadczenia z dnia 11 maja 2023 r. - był on zatrudniony nie w tej samej, lecz w innej katedrze, tzn. w Katedrze Postępowania Administracyjnego kierowanej przez prof. dr hab. T. W. A ponadto został zatrudniony dopiero od 1 marca 2010 r., w czasie gdy Prezydent RP przebywał już na urlopie bezpłatnym w związku z pełnieniem funkcji publicznych. Jak stwierdził sędzia NSA Marcin Kamiński nie utrzymywał on po obronie rozprawy doktorskiej w 2005 r. żadnych kontaktów lub relacji czy to zawodowych czy towarzyskich z Prezydentem RP - Andrzejem Dudą. Jednocześnie sędzia NSA wyjaśnił, że sporadyczne kontakty z Prezydentem RP - Andrzejem Dudą były związane z aktem nadania tytułu profesora nauk prawnych oraz powołania na urząd sędziego. Z uwagi na powyższe w niniejszej sprawie nie zachodzą żadne z okoliczności, o których mowa w art. 19 p.p.s.a. Natomiast - wbrew twierdzeniom wnioskodawcy - argumentacja zawarta we wniosku o wyłączenie sędziego NSA Marcina Kamińskiego, odnosząca się do okoliczności i trybu jego powołania na stanowisko sędziego NSA (str. 6 wniosku), nie uwzględnia powołanej już wcześniej treści uchwały składu 7 sędziów NSA z dnia 3 kwietnia 2023 r., sygn. akt I FPS 3/22. Jak wynika z art. 269 § 1 p.p.s.a., co do zasady wszystkie składy orzekające sądów administracyjnych są związane uchwałą podjętą przez poszerzony skład Naczelnego Sądu Administracyjnego. Przepis ten określa jednocześnie, że gdyby skład orzekający sądu administracyjnego nie podzielał stanowiska zaprezentowanego w uchwale, to musi przedstawić powstałe zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia odpowiedniemu składowi Naczelnego Sądu Administracyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w rozpatrywanej sprawie w pełni podziela pogląd prawny wyrażony w przywołanej uchwale składu siedmiu sędziów. W związku z ww. uchwałą NSA, wniosek o wyłączenie sędziego, złożony tak jak w rozpoznawanej sprawie na podstawie art. 19 p.p.s.a., został zbadany jedynie w zakresie, w jakim nie odnosi się do okoliczności towarzyszących jego powołaniu i postępowania po powołaniu. Odnosząc się zaś do wniosku skarżącego o wystąpienie do TSUE z pytaniami prejudycjalnymi, zawartymi w jego piśmie z dnia 26 czerwca 2023 r., należy stwierdzić, że nie zasługuje on na uwzględnienie. Podkreślenia wymaga, że zgodnie z utrwalonym stanowiskiem TSUE, ocena potrzeby wystąpienia z pytaniem prejudycjalnym dotyczącym wykładni lub ważności aktu prawa unijnego należy do sądu krajowego, w tym sądu ostatniej instancji. Określone zagadnienie, aby mogło być przedmiotem pytania prejudycjalnego, powinno dotyczyć kwestii interpretacji prawa unijnego znajdującego zastosowanie w sprawie zawisłej przed sądem krajowym. W rozpoznawanej sprawie nie mają zastosowania przepisy prawa unijnego, tylko przepisy prawa krajowego. Samo podniesienie przez wnioskodawcę kwestii dotyczącej prawa unijnego nie przesądza o potrzebie skierowania takiego pytania. Zatem Naczelny Sąd Administracyjny w sprawie rozpatrywanego wniosku o wyłączenie sędziego, który został oparty na art. 19 p.p.s.a., nie dostrzega potrzeby wystąpienia z pytaniami prejudycjalnymi do TSUE. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 22 § 1 i 2 p.p.s.a. w związku z art. 193 p.p.s.a., orzekł, jak w sentencji.