II OSK 1491/18

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Grzegorz Czerwiński Sędziowie sędzia NSA Leszek Kiermaszek sędzia del. NSA Anna Żak /spr./ po rozpoznaniu w dniu 13 czerwca 2019 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej J. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 8 marca 2018r. sygn. akt IV SA/Po 1083/17 w sprawie ze skargi J. P. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] września 2017r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego oddala skargę kasacyjną.

II OSK 1491/18 Uzasadnienie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 8 marca 2018r. w sprawie IV SA/Po 1083/17 oddalił skargę J. P. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] września 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł J. P. zarzucając naruszenie: - przepisów prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy przez niewłaściwą wykładnię art.2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. 2014, poz. 1001), zwaną dalej: "ustawą o świadczeniu" i uznanie, że skarżący nie wykonywał pracy przymusowej w warunkach deportowania oraz nie spełnia przesłanek do przyznania świadczenia pieniężnego; - naruszenia przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy przez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy i oparcie się o zeznania tylko jednego świadka błędnie przyjmując, że skarżący przez cały czas wykonywania pracy nie opuszczał domu jednorodzinnego podczas gdy wykonywał on pracę przymusową poza miejscem zamieszkania. W oparciu o powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym wynagrodzenia dla pełnomocnika – radcy prawnego ustanowionego z urzędu. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano m.in., że Sąd pierwszej instancji zastosował zawężającą interpretację pojęcia deportacji do pracy przymusowej nie uwzględniającą współczesnych standardów dotyczących warunków w jakich powinny być wychowywane dzieci, a które to standardy powodują konieczność odmiennego od dotychczasowego rozumienia niektórych pojęć. W ocenie skarżącego prawidłowa subsumpcja materiału dowodowego powinna prowadzić do uznania, że skarżący będąc dzieckiem każdego dnia był nieustannie deportowany, wbrew jego naturalnemu prawu i jego woli, przymusowo wyrwany z miejsca pobytu do ciężkiej , nie odpowiadającej możliwościom dziecka pracy. Całodzienna rozłąka z rodziną, zagrożenie, brak pewności do przyszłości i bezpieczeństwa nie różnią się niczym od deportacji polegającej na wyrwaniu danej osoby z otoczenia i przewiezieniu w odległe miejsce, w którym miałaby przymusowo pracować. W ocenie skarżącego jego deportacja była udręką znacznie dotkliwszą, gdyż miała miejsce w dotychczasowym miejscu zamieszkania i trwającą codziennie, bez możliwości wyrwania się z jarzma niewoli. Uzasadnienie prawne Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018r. poz.1302 z póź. zmianami) dalej jako p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. ani żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Wobec tego, Naczelny Sąd Administracyjny przeszedł do zbadania zarzutów kasacyjnych, będąc związany granicami skargi kasacyjnej. Na wstępie należy wskazać, że skarżący w skardze kasacyjnej sformułował zarówno zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji prawa materialnego jak i zarzut naruszenia przepisów postępowania. Jednak zarzut naruszenia przepisów postępowania przez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy został sformułowany wadliwie, co uniemożliwia dokonanie jego oceny przez Naczelny Sąd Administracyjny. Wskazać trzeba, że skarga kasacyjna przysługuje od wyroku wojewódzkiego sądu administracyjnego i jej zarzuty powinny się odnosić do tego wyroku oraz do przepisów regulujących postępowanie przed tym sądem, ewentualnie w powiązaniu z regulacjami dotyczącymi procedury administracyjnej mającej zastosowanie przed danym organem administracyjnym (por. pogląd wyrażony w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 czerwca 2004 r., FSK 191/04 - Lex nr 143521, z dnia 1 czerwca 2004 r. GSK 73/04 - Monitor Prawniczy 2004 nr 14 str. 632, z dnia 19 maja 2004 r., FSK 80/04 - ONSAiWSA 2004 Nr 1 poz. 12 publ.:orzeczenia.nsa.gov.pl). Należy stwierdzić, że we wniesionej w rozpoznawanej sprawie skardze kasacyjnej nie sformułowano prawidłowo zarzutów naruszenia przepisów postępowania, które podważyłyby przyjęte przez organ i zaakceptowane przez Sąd I instancji ustalenia faktyczne dotyczące przesłanek, od których spełnienia uzależnione jest przyznanie świadczenia. Zgodnie z art.174 pkt 2 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, natomiast z art.176 art. 176 § 1 p.p.s.a. wynika, że skarga kasacyjna powinna zawierać przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie. Właściwe sformułowanie podstaw kasacyjnych z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. polega w związku z powyższym na wskazaniu konkretnych przepisów postępowania, które zostały naruszone przez wojewódzki sąd administracyjny, jak również wskazanie sposobu ich naruszenia. W tej sprawie skarżący kasacyjnie kwestionując prawidłowość przeprowadzonego przez organ postępowania dowodowego przez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy i oparciu się na zeznaniach tyko jednego świadka, nie wskazał przepisów postępowania, które Sąd pierwszej instancji naruszył. Także w uzasadnieniu skargi kasacyjnej nie można odnaleźć żadnej argumentacji dotyczącej naruszenia przepisów postępowania, ponieważ odnosi się ono w całości do wykazania, że Sąd pierwszej instancji akceptując zaskarżoną decyzję dopuścił się błędnej wykładni art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach. Kwestionowanie ustaleń faktycznych możliwe jest wyłącznie w oparciu o prawidłowo postawiony zarzut naruszenia przepisów postępowania na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. czego skarżący nie uczynił. W rezultacie prowadzi to do uznania , że stan faktyczny w niniejszej sprawie został ustalony prawidłowo w związku z czym Naczelny Sąd Administracyjny przystąpił do oceny zarzutu naruszenia prawa materialnego. Zarzut naruszenia prawa materialnego, tj. przepisu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu, nie jest zasadny. Z przepisu tego wynika, że represją w rozumieniu ww. ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 (art. 2 ust. 2 a), Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach (art. 2 ust. 2 b). Choć brak jest ustawowej definicji deportacji, to w orzecznictwie sądów administracyjnych wypracowano cechy tego pojęcia. Przez "deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej" rozumieć należy przymusową zmianę miejsca pobytu powiązaną z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska osoby deportowanej. Pojęcie deportacji wiązać należy z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania kulturowego i językowego, egzystencją w trudnych warunkach bytowych i w izolacji od dotychczasowego środowiska. Istotne jest więc ustalenie wielu okoliczności, które pozwolą na prawidłową ocenę, czy dana osoba poddana została deportacji. W orzecznictwie zwraca się uwagę, że aby można było uznać, że osobę ubiegającą się o świadczenie, poddano deportacji należałoby wykazać takie okoliczności, jak: odległość od dotychczasowego miejsca zamieszkania do miejsca, do której dana osoba została wywieziona, odległość przebywania jej najbliższej rodziny, brak możności kontaktu z nią, szczególnie ciężkie warunki życia po wywiezieniu do pracy przymusowej, szczególnie ciężki rodzaj wykonywanej pracy, negatywne nastawienie wobec niej nowego otoczenia, trudność komunikacji z nim, uwzględniając barierę językową, ogólnie trudniejsze warunki egzystencji jak np. brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej, co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16.12.2009r., sygn. akt K 49/07 oraz wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 11.02.2014 r., sygn. akt II OSK 670/13; z dnia 3.12.2013 r., sygn. akt II OSK 1581/12; z dnia 7.12.2013 r., sygn. akt II OSK 1286/12; z dnia 31 sierpnia 2017r.,sygn. akt II OSK 3011/15 - publ.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zgromadzony w tej sprawie materiał dowodowy potwierdza, że skarżący wykonywał pracę przymusową co najmniej 6 miesięcy nie potwierdza jednak, aby skarżący został do niej deportowany. Jak wynika z niezakwestionowanych ustaleń faktycznych przyjętych przez organ i zaakceptowanych przez Sąd pierwszej instancji, skarżący wykonując pracę przymusową nie został do niej wywieziony z miejsca swojego zamieszkania. Przez cały okres jej wykonywania mieszkał razem z rodzicami w ich domu. Do pracy w pobliskiej miejscowości [...] oddalonej około 6 km. od miejsca zamieszkania chodził codziennie, przez znane sobie okolice i wracał do domu rodzinnego. Miał zatem stały, codzienny kontakt ze swoją rodziną. Nie był poddany dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji życia. Z uwagi na powyższe, nie sposób podważyć zasadności konkluzji Sądu pierwszej instancji, że skarżący nie został poddany represji w rozumieniu przepisu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Skarżący nie przebywał bowiem w nieznanym, obcym, czy niebezpiecznym środowisku, co stwarzałoby realne i dotkliwe utrudnienia charakterystyczne dla deportacji jak, w szczególności odmienne warunki klimatyczne, kulturowe, językowe, połączone niejednokrotnie z wrogością miejscowej ludności, które nie tylko mogłyby przekładać się na pogorszone warunki codziennego bytu, lecz odbierałyby wolę przetrwania i nadziei na przerwanie niekorzystnego położenia, czy wskutek zmian na froncie walki, czy też wskutek ewentualnej ucieczki od okupacyjnego pracodawcy. Właśnie z powyższych względów, deportacja była samoistnym, niezależnym od faktu pracy przymusowej, źródłem cierpienia, która w przedmiotowej sprawie w sposób trafny nie została stwierdzona. Twierdzenia autora skargi kasacyjnej, że skarżący był deportowany z domu rodzinnego do pracy przymusowej każdego dnia, ponieważ codziennie udawał się z domu do miejsca wykonywania tej pracy - w świetle powyższej wykładni pojęcia "deportacji do pracy przymusowej" są błędne. Niewątpliwie skarżący, który był w tym czasie dzieckiem doznał cierpień związanych z wykonywaniem dla okupanta pracy przymusowej, nie oznacza to jednak w świetle ustalonego w tej sprawie stanu faktycznego, że jego sytuacja spełniała przesłanki omawianego pojęcia deportacji. Z tych względów nie jest uzasadniony podnoszony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art.2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. 2014, poz. 1001). Biorąc pod uwagę powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o kosztach pomocy prawnej udzielonej z urzędu, ponieważ przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a., mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania pomiędzy stronami, a wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 - 261 wskazanej ustawy. Po zwrocie akt tej sprawy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu rozpozna zatem wniosek pełnomocnika skarżącego zawarty w skardze kasacyjnej.