II OSK 2367/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Marzenna Linska – Wawrzon Sędziowie Sędzia NSA Tomasz Bąkowski Sędzia del. WSA Anna Szymańska (spr.) Protokolant asystent sędziego Julia Słomińska po rozpoznaniu w dniu 10 października 2024 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 31 maja 2023 r. sygn. akt IV SA/Wa 356/23 w sprawie ze skargi A. K. na decyzję Rady do Spraw Uchodźców z dnia 13 grudnia 2022 r. nr RdU-341-1/S/22 w przedmiocie odmowy udzielenia ochrony międzynarodowej oddala skargę kasacyjną.

Wyrokiem z 31 maja 2023 r., sygn. akt IV SA/Wa 356/23, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: WSA w Warszawie, sąd wojewódzki, sąd I instancji) po rozpoznaniu skargi A. K. (dalej: cudzoziemka, strona, skarżąca, skarżąca kasacyjnie) na decyzję Rady do Spraw Uchodźców (dalej: Rada) z 13 grudnia 2022 r., nr RdU-341-1/S/22 – oddalił skargę. Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. A. K. (obywatelka Federacji Rosyjskiej, narodowości czeczeńskiej), wnioskiem z 11 lutego 2022 r. zwróciła się o udzielenie ochrony międzynarodowej w Rzeczypospolitej Polskiej (dalej: RP). Wskazując, jako powód opuszczenia kraju pochodzenia i ubiegania się o ochronę międzynarodową problemy, jakich doświadczył jej brat M. ze strony Policji. Podczas przesłuchania statusowego w dniu 22 marca 2022 r. strona wskazała, że obawia się powrotu do kraju pochodzenia z powodu wojny na Ukrainie, bowiem młodzi mężczyźni są wysyłani na tę wojnę. Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców (dalej: Szef Urzędu, organ pierwszej instancji) decyzją z 5 sierpnia 2022 r., nr DPU.420.797.2022 na podstawie art. 19 ust. 1 pkt 1 oraz art. 20 ust. 1 pkt 1 ustawy z 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2022 r. poz. 1264 ze zm.; dalej: ustawa o ochronie) - odmówił nadania statusu uchodźcy oraz odmówił udzielenia ochrony uzupełniającej. Rada, decyzją z 13 grudnia 2022 r. utrzymała w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji. W ocenie Rady cudzoziemka nie spełnia przesłanek określonych w art. 13 ustawy o ochronie, uzasadniających nadanie statusu uchodźcy oraz przesłanek udzielenia ochrony uzupełniającej wskazanych w art. 15 tej ustawy. Wskazano, że strona nie doznała żadnych prześladowań ani kłopotów ze strony władz kraju pochodzenia, a jej sytuacji nie można wiązać z sytuacją brata. Wyjaśniono m.in. że cudzoziemka nie jest zagrożona powołaniem do wojska w razie powrotu do Czeczenii. Organ odwoławczy podkreślił, że ogólna sytuacja w Czeczenii i sytuacja kobiet w tym kraju nie może być przesłanką do udzielenia stronie międzynarodowej ochrony, w sytuacji niewykazania odpowiednich zagrożeń związanych z jej indywidualną sytuacją. WSA w Warszawie we wskazanym na wstępie wyroku z 31 maja 2023 r. stwierdził, że organy obu instancji podjęły w sprawie niezbędne czynności do ustalenia stanu faktycznego i prawidłowo orzekły o braku podstaw do przyznania skarżącej ochrony międzynarodowej – zarówno statusu uchodźcy, jak też ochrony uzupełniającej. Zdaniem sądu wojewódzkiego materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie pozwala na ocenę, że skarżąca udowodniła, albo chociaż uprawdopodobniła realną obawę przed prześladowaniem z powodu rasy, religii, narodowości, przekonań politycznych lub przynależności do określonej grupy społecznej w kraju pochodzenia. Sąd I instancji podzielił także stanowisko organu, że skarżąca nie spełnia przesłanek do udzielenia ochrony uzupełniającej. Podniesiono, że materiał dowodowy nie zawiera jakichkolwiek wskazań do oceny, że w związku z powrotem do kraju pochodzenia mogą wystąpić realne zagrożenia dla jej życia lub bezpieczeństwa. Przede wszystkim twierdzenia skarżącej są wyjątkowo ogólnikowe i niezwiązane z jej własną sytuacją w kraju pochodzenia. Podała m.in., że żaden z członków jej rodziny nie należał do organizacji politycznej, religijnej, kulturalnej, nikt nie brał udziału w wojnie w Czeczenii, nikt nie pomagał bojownikom. Nie wyjaśniła jaki jest powód, aby w przypadku ewentualnego zatrzymania jej brata, władze kraju pochodzenia miały podjąć jakiekolwiek działania wobec jej osoby. Dodatkowo zaznaczyła, że aktualnie niebezpieczeństwo w kraju pochodzenia zwiększyło się, ponieważ młodzież jest wysyłana na wojnę z Ukrainą - jednak jak sama podniosła nie dotyczy to młodych kobiet. WSA w Warszawie wyjaśnił, że z ustaleń organu wynika, że skarżąca nie jest zagrożona powołaniem do wojska. W Federacji Rosyjskiej, w tym w Czeczenii nie ogłoszono powszechnej mobilizacji - dotyczy ona mężczyzn pozostających w rezerwie. Wskazano, że powyższych ustaleń dokonano na podstawie aktualnych opracowań obejmujących zagadnienie służby wojskowej w Federacji Rosyjskiej i mobilizacji w Czeczenii, których daty i symbole podano w uzasadnieniu decyzji - choć nie dołączono ich do akt sprawy przekazanej do sądu. Zdaniem sądu wojewódzkiego ten brak w materiale dowodowym nie wskazywał na zasadność uchylenia zaskarżonej decyzji, ponieważ w aktach sprawy znajduje się dołączone opracowanie z 20 grudnia 2022 r. dotyczące służby mobilizacyjnej w Federacji Rosyjskiej, które potwierdza prawidłowość dokonanych przez organ ustaleń. Podsumowując, zdaniem sądu I instancji skarżąca nie uprawdopodobniła, że ewentualne kłopoty jej brata mogą wpływać na jej bezpieczeństwo. Naruszenia praw człowieka, które w Czeczenii występują, nie dotyczą ogółu ludności. Ogólna sytuacja w kraju pochodzenia nie może być podstawą do udzielenia ochrony międzynarodowej. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła cudzoziemka, zaskarżając go w całości, zarzucając: 1. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: a) art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492; dalej: p.u.s.a.) oraz art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) w zw. z art. 106 § 3 oraz art. 106 § 5 p.p.s.a. w zw. z art. 232 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 1805 ze zm.; dalej: k.p.c.) oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 151 p.p.s.a., poprzez oddalenie skargi w sytuacji, gdy decyzja Rady, jak i utrzymane nią w mocy rozstrzygnięcie Szefa Urzędu, zostały wydane z naruszeniem art. 84 ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.; dalej: k.p.a.) polegającym na całkowicie dowolnej ocenie, z pominięciem zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w postaci całościowo zebranej w sprawie dokumentacji obrazującej realną sytuację w kraju pochodzenia skarżącej, podczas gdy do negatywnej oceny lub zaprzeczenia prawdziwości ww. dowodów winien zostać przeprowadzony dowód z opinii biegłego wobec podnoszenia przez cudzoziemkę okoliczności wymagających wiedzy specjalistycznej; b) art. 1 § 1 i 2 p.u.s.a. oraz art. 3 § 1 p.p.s.a. w zw. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 151 p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi podczas, gdy decyzja Rady, jak i utrzymane nią w mocy rozstrzygnięcie Szefa Urzędu zostały wydane z naruszeniem przepisów art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80, art. 11 w zw. z art. 107 § 1 i § 3 k.p.a., polegającym na przyjęciu, iż zgromadzony w sprawie materiał dowodowy pozwalał na wydanie decyzji przy równoczesnym braku wyjaśnienia podnoszonych przez skarżącą okoliczności i powodów niemożności uzyskania przez skarżącą w kraju pochodzenia ochrony prawnej z uwagi na wskazywany przez skarżącą sposób działania aparatu władzy, organów ścigania, uwarunkowań społeczno-politycznych, a tym samym niemożności uzyskania skutecznej ww. ochrony, 2. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: - art. 1 § 1 i 2 p.u.s.a. w zw. z art. 13 ust. 1 oraz art. 15 w zw. z art. 19 ust. 1 pkt 1 i art. 20 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie, poprzez ich błędną wykładnię oraz niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że skarżąca kasacyjnie nie potrzebuje międzynarodowej ochrony wobec niespełniania przez nią przesłanek uzasadniających uznanie jej za uprawnioną do nadania statusu uchodźcy, jak również udzielenia jej uzupełniającej ochrony, podczas gdy skarżąca wykazała faktyczną niemożność powrotu do kraju pochodzenia i realnie grożące po powrocie do kraju pochodzenia ryzyko nie tylko doznania krzywd, ale przede wszystkim realnego zagrożenia życia, wolności i bezpieczeństwa, jak i pozbawienia jej prawa do rzetelnego procesu sądowego. Na podstawie przywołanych zarzutów, skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez WSA w Warszawie; zasądzenie kosztów pomocy prawnej przyznanej z urzędu, nieopłaconej ani w części ani w całości, według norm przepisanych; rozpoznanie sprawy na rozprawie oraz wstrzymanie wykonania decyzji Szefa Urzędu. Naczelny Sąd Administracyjny (dalej: "NSA") zważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. NSA rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. w niniejszej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez NSA. Skarga kasacyjna nie jest usprawiedliwiona. Jako nieusprawiedliwione należy ocenić zarzuty naruszenia przepisów postępowania w zakresie prowadzenia postępowania dowodowego przez sąd I instancji. Zgodnie z art. 3 § 1 p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Kryterium powyższe swoje źródło ma w normie konstytucyjnej tj. w art. 184 Konstytucji RP. Kontrola działalności administracji publicznej obejmuje orzekanie w ramach zasad proceduralnych przewidzianych w przepisach p.p.s.a. Jeśli chodzi o przebieg rozprawy przed sądem administracyjnym to możliwe jest przeprowadzenie dowodu uzupełniającego, ale w bardzo wąskim zakresie. Zgodnie bowiem z art. 106 § 3 p.p.s.a. sąd może przeprowadzić dowód uzupełniający z dokumentów, "jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie". W judykaturze trafnie zauważa się, że celem postępowania dowodowego (art. 106 § 3 p.p.s.a.) jest ocena, czy organy prawidłowo ustaliły stan faktyczny i czy prawidłowo zastosowały przepisy prawa materialnego do poczynionych ustaleń. Przede wszystkim jednak jedynym rodzajowo dowodem, jaki może zostać przeprowadzony przez sąd administracyjny, jest dowód z dokumentu. Skarżąca kasacyjnie łączy powyższy przepis z normą art. 84 § 1 k.p.a. (dowód z opinii biegłego), która nie jest stosowana przez sądy administracyjne bowiem odnosi się wyłącznie do trybu dowodzenia w postępowaniu administracyjnym, nie zaś sądowym. Kwestionując raporty o sytuacji w kraju pochodzenia zgromadzone w toku postępowania administracyjnego sugeruje w istocie przeprowadzenie dowodu z biegłego na okoliczność sytuacji w kraju pochodzenia. Skuteczność procesowa takiego zarzutu nie może zostać osiągnięta w oparciu o przepis art. 106 § 3 p.p.s.a. w zw. z art. 232 § 1 k.p.c. z tego powodu, że sąd administracyjny nie przeprowadza dowodów z tego rodzaju środka dowodowego, a nadto nie jest jego rolą przeprowadzenie kontrdowodu wobec owych kwestionowanych raportów. Prawidłowość ustalenia stanu faktycznego, a jego istotnym elementem jest sytuacja w kraju pochodzenia skarżącej, mogłaby ewentualnie zostać zakwestionowana poprzez postawienie zarzutu naruszenia art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Taki zarzut został postawiony, ale nie jest on usprawiedliwiony. Mimo, że wśród przepisów stawianych jest także art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie, dotyczący przyznania statusu uchodźcy, wywody skargi kasacyjnej koncentrują się wyłącznie na sytuacji w kraju pochodzenia i obawach strony przed powrotem do Czeczenii, co czyni jako kluczowym zarzut naruszenia art. 15 pkt 3 ustawy o ochronie. Należy nadmienić, że w skardze kasacyjnej został pominięty argument mający uzasadniać przyznanie statusu uchodźcy, jakim było stawiane we wniosku o ochronę prześladowanie jej brata M. i tym samym oddziaływanie tego prześladowania na skarżącą jako siostrę. Zgodnie z tym przepisem cudzoziemcowi, który nie spełnia warunków do nadania statusu uchodźcy udziela się ochrony, w przypadku gdy powrót do kraju pochodzenia może narazić go na rzeczywiste ryzyko doznania poważnej krzywdy przez poważne i zindywidualizowane zagrożenie dla życia lub zdrowia wynikające z powszechnego stosowania przemocy wobec ludności cywilnej w sytuacji międzynarodowego lub wewnętrznego konfliktu zbrojnego. Skarżąca kasacyjnie zagrożenia dla życia i zdrowia upatruje w toczącej się wojnie rosyjsko-ukraińskiej. Skarga kasacyjnie podnosi także zarzut naruszenia art. 20 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie, stanowiący, że cudzoziemcowi odmawia się nadania statusu uchodźcy, jeżeli nie istnieje uzasadniona obawa przed prześladowaniem w kraju pochodzenia. Ponieważ nie został skutecznie podważony zarzutami naruszenia przepisów procesowych ustalony w toku postępowania administracyjnego stan faktyczny, należy podnieść za sądem I instancji, że skarżąca nie wykazała, aby miały miejsce takie zdarzenia czy okoliczności, które miałyby uprawdopodabniać, że była prześladowana w kraju pochodzenia z powodu przesłanek konwencyjnych, tj. określonych w Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.). Jako takie wartości, w ślad za Konwencją, art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie wskazuje rasę, religię, narodowość, przekonania polityczne lub przynależność do określonej grupy społecznej. Żaden z powyższych powodów nie został wskazany we wniosku o ochronę nawet pośrednio, poprzez przytoczenie właściwych faktów. Podstawową przesłanką warunkującą uzyskanie statusu uchodźcy jest "uzasadniona obawa przed prześladowaniem" z powodu ściśle wskazanych powodów. Dla stwierdzenia istnienia groźby prześladowania nie wystarcza zatem subiektywne przekonanie strony o istnieniu takiego zagrożenia, ale takie przekonanie musi być uzasadnione sytuacją obiektywną, odpowiednio udokumentowaną (vide np. wyrok NSA z 7 lipca 2021 r. sygn. akt II OSK 3298/20) Tymczasem cudzoziemka podawała, że "chce czuć się bezpiecznie". W konsekwencji zasadnie sąd wojewódzki ocenił, że cudzoziemka nie spełnia warunków do uzyskania statusu uchodźcy, co oznacza bezzasadność naruszenia art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie. Przesłuchana dodatkowo podniosła, że aktualnie niebezpieczeństwo w kraju pochodzenia zwiększyło się, ponieważ młodzież jest wysyłana na wojnę z Ukrainą. Jednak na zadane jej pytanie odpowiedziała, że nie dotyczy to młodych kobiet. Tak więc skarżąca sama nie upatruje dla siebie zagrożenia w postaci wysłania na front w związku z trwającą agresją Rosji przeciwko Ukrainie i zaangażowaniem Czeczenii po stronie Rosji. Kluczowa jest indywidualna sytuacja skarżącej urodzonej w 2003 r., która wyjechała z kraju pochodzenia jako osoba małoletnia i została w 2020 r. objęta procedurą ochrony międzynarodowej wraz z rodzicami i rodzeństwem. Jednocześnie jednak to postępowanie zostało umorzone decyzją Szefa Urzędu z 30 lipca 2020 r. ze względu na udanie się całej rodziny do Niemiec i tym samym opuszczenie ośrodka dla cudzoziemców bez usprawiedliwionej przyczyny. Ponownie został złożony wniosek (11 lutego 2022 r.), w którym cudzoziemka wskazywała jak dotąd, że przyczyną ubiegania się o ochronę międzynarodową są problemy brata M. W tym miejscu należy zauważyć, że organ I instancji wiedzę o sytuacji w kraju pochodzenia czerpał z opracowania obejmującego okres sprzed wybuchu wojny rosyjsko-ukraińskiej. Natomiast Rada przywołała informacje obejmujące okres po 24 lutego 2022 r. i opracowania adekwatne dla aktualnej sytuacji w Federacji Rosyjskiej. Co prawda, jak słusznie zauważył sąd wojewódzki, organ odwoławczy relewantnych dla sprawy ustaleń dokonał na podstawie opracowań obejmujących zagadnienie służby wojskowej w Federacji Rosyjskiej i mobilizacji w Czeczeni, których daty i symbole podał w uzasadnieniu decyzji, ale nie dołączył ich do akt sprawy przekazanej do sądu. Jednak ten brak w materiale dowodowym nie wskazywał na zasadność uchylenia zaskarżonej decyzji, ponieważ w aktach sprawy znajduje się dołączone na potrzeby przygotowania odpowiedzi organu na skargę opracowanie z 20 grudnia 2022 r. (DPU-WIKP-424/560/2022) dotyczące służby mobilizacyjnej w Federacji Rosyjskiej, które potwierdza w całości prawidłowość dokonanych przez organ ustaleń odnośnie sytuacji w Czeczeni po wybuchu przedmiotowej wojny. Z ustaleń tych wynika, że cudzoziemka jako młoda kobieta nie jest zagrożona mobilizacją. Brak jest podstaw do przyjęcia, że skarżąca ze względu na swoją zindywidualizowaną sytuację może być realnie narażona na rzeczywiste ryzyko doznania poważnej krzywdy przez tortury, nieludzkie lub poniżające traktowanie albo karanie ze strony władz lub innych podmiotów w przypadku powrotu do kraju lub inne zagrożenie dla prawa do życia, wolności i bezpieczeństwa. Należy również wskazać, że realne zagrożenie doznania poważnej krzywdy w wyniku powszechnego stosowania przemocy wobec ludności cywilnej nie zachodzi, gdyż w kraju pochodzenia takie zjawisko aktualnie nie występuje. Mając powyższe na uwadze NSA skargę kasacyjną oddalił na podstawie art. 184 p.p.s.a. Odnosząc się do wniosku pełnomocnika skarżącej o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu należy wskazać, że zgodnie z art. 254 § 1 p.p.s.a. właściwy do orzekania w takiej sprawie jest sąd pierwszej instancji (por. np. wyrok NSA z 15 grudnia 2022 r. sygn. akt II OSK 2335/21).