II SA/Łd 512/26

Dnia 10 września 2026 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka Sędziowie Sędzia WSA Robert Adamczewski Sędzia WSA Jarosław Czerw (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Nina Krzemieniewska-Oleszek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 września 2026 roku sprawy ze skargi E. R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 20 maja 2026 roku znak: 010070.680.3505371.2026, postępowanie: 628441825 w przedmiocie odmowy prawa do świadczenia wychowawczego stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 maja 2026 roku znak: 010070.680.3505371.2026, postępowanie: 628441825. MR

Zaskarżoną do tutejszego Sądu decyzją z dnia 20 maja 2026 r. znak sprawy: 010070.680.3505371.2026, postępowanie 628441825, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 maja 2026 r. o odmowie przyznania prawa do świadczenia wychowawczego. Jak wynika z akt sprawy wnioskiem z dnia 7 kwietnia 2026 r. E.R. (poprzednie nazwisko: P.) złożyła wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego na dziecko J.P. na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2025 r. do 31 maja 2026 r. Decyzją z dnia 6 maja 2026 r. znak sprawy: 010070.680.3505371.2026, postępowanie, 628441825, Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił skarżącej prawa do powyższego świadczenia. Wskazał, że nie ma możliwości przyznania świadczenia wychowawczego na dziecko J.P. ponieważ skarżąca nie sprawuje faktycznej opieki nad dzieckiem. Zgodnie bowiem z art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jednocześnie organ poinformował stronę, że zmiana decyzji w sprawie świadczenia wychowawczego będzie możliwa jedynie po wydaniu przez sąd nowego wyroku lub postanowienia, w którym na nowo zostanie określony sposób sprawowania opieki nad dzieckiem. Odwołanie od powyższej decyzji wniosła E.R. , kwestionując ustalenia organu, wedle których nie sprawuje faktycznej opieki nad synem. Podniosła, że w piśmie uzupełniającym wniosek o świadczenie wychowawcze wskazała, iż małoletni J.P. w dniu 26 marca 2026 r. wyprowadził się od ojca jak również, przedłożyła pismo sądowe złożone w dniu 27 marca 2026 r. do Sądu Rejonowego dla Łodzi Śródmieścia dotyczące zmiany wyroku rozwodowego w przedmiocie wykonywania władzy rodzicielskiej i sposobu jej wykonania oraz o ustalenie miejsca zamieszkania małoletniego J.P. (syg. Akt VIII Nsm 361/26 - sprawa jest w toku, obecnie wyznaczono posiedzenie na dzień 28 września 2026 r.). Mimo to ZUS odmówił świadczenia bezpodstawnie stwierdzając, że strona nie sprawuje faktycznej opieki nad dzieckiem. Jej zdaniem błędna ocena stanu faktycznego skutkowała naruszeniem prawa materialnego poprzez jego niewłaściwe zastosowanie. Dodała, że ZUS w swoim uzasadnieniu poinformował ją, iż zmiana decyzji w sprawie świadczenia wychowawczego będzie możliwa jedynie po wydaniu przez Sąd nowego wyroku lub postanowienia, w którym na nowo zostanie określony sposób sprawowania opieki nad dzieckiem. Tymczasem takie stanowisko ZUS jest sprzeczne z art. 22 o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, który wprost uzależnia świadczenie wychowawcze od faktycznego sprawowania opieki nad małoletnim. Ustawodawca wyraźnie bowiem wskazał, iż w rozstrzyganiu prawa do świadczenia wychowawczego nie jest istotne postanowienie sądu lecz to kto sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem. Zdaniem strony zasadnym jest przyznanie jej świadczenia wychowawczego tj. uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zmiana postanowienia o przyznanym świadczeniu na rzecz ojca A.P. na mocy art. 27 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Strona zarzuciła także zaskarżonej decyzji naruszenie art 107 § 3 k.p.a. Wspomnianą na wstępie decyzją z dnia 20 maja 2026 r., Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Organ wskazał, że na podstawie zgromadzonej w sprawie dokumentacji brak jest podstaw do uchylenia decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, ponieważ zgodnie z wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 2 lipca 2025 r. sygn. akt I ACa 848/2023, wydanym na skutek apelacji od wyroku rozwodowego Sądu Okręgowego w Łodzi z 4 stycznia 2023 r. sygn. akt. I C1737/20 wykonywanie władzy rodzicielskiej powierzono ojcu dziecka oraz ustalono miejsce zamieszkania dziecka przy ojcu w związku z czym należy uznać, że ojciec dziecka sprawuje nad nim opiekę faktyczną. Organ wyjaśnił, że w trakcie postępowania odwoławczego ustalono, że 7 kwietnia 2026 r. strona złożyła wniosek o świadczenie wychowawcze na dziecko J.P. na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2025 r. do 31 maja 2026 r. Dokumentacja wskazuje, że wcześniej, tj. 9 lutego 2025 r. z wnioskiem o świadczenie wystąpił ojciec dziecka - A.P. i to jemu zostało przyznane prawo do świadczenia na cały okres świadczeniowy. W związku z tym, że obydwoje rodziców wystąpiło z wnioskiem o świadczenie ZUS wezwał obydwie strony do doręczenia dokumentów z sądu, potwierdzających sprawowanie wyłącznej lub naprzemiennej opieki nad dzieckiem, albo - w przypadku braku takiego dokumentu - do złożenia pisemnego oświadczenia, wskazującego jak sprawowana jest opieka nad dzieckiem. Dokumentami potwierdzającymi sprawowanie faktycznej opieki nad dzieckiem mogą być przy tym: a) postanowienie zabezpieczające miejsce pobytu dziecka wydane przez sąd w trakcie sądowego postępowania rozwodowego albo o separację, które jest wiążące od momentu jego uprawomocnienia się do dnia uprawomocnienia się wyroku rozwodowego albo orzekającego separację, b) ugoda zawarta przez rodziców przed mediatorem, a następnie zatwierdzona przez sąd w drodze postanowienia, c) plan wychowawczy, który stanowi część wyroku rozwodowego lub orzekającego separację. W odpowiedzi na powyższe wezwanie A.P. w dniu 17 kwietnia 2026 r. oświadczył, że dziecko zamieszkuje razem z nim i doręczył wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 2 lipca 2025 r. sygn. akt I ACa 848/2023 wydany na skutek apelacji od wyroku rozwodowego Sądu Okręgowego w Łodzi z 4 stycznia 2023 r. sygn. akt. I C1737/20. Wyrokiem rozwodowym z 4 stycznia 2023 r. sąd w pkt 2 wyroku powierzył ojcu wykonywane władzy rodzicielskiej nad dzieckiem i w pkt 3 ustalił, że miejscem zamieszkania dziecka będzie miejsce zamieszkania ojca. Sąd Apelacyjny swoim wyrokiem z 2 lipca 2025 r. zmienił zapis pkt 2 wyroku rozwodowego m.in. w ten sposób, że powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej ojcu, jednocześnie ją ograniczając w stosunku do obojga rodziców poprzez zobowiązanie ich do uczestnictwa we wspólnych spotkaniach z psychologiem celem poprawy komunikacji i wyciszenia konfliktu, omawiania spraw wspólnego syna. Sąd też zobowiązał ojca dziecka do zapewnienia mu prawidłowych warunków mieszkaniowych, zobowiązał rodziców do współpracy ze szkołą do której uczęszcza dziecko, a także poddał kontroli kuratora wykonywanie władzy rodzicielskiej przez obydwie strony. Organ wskazał, że zgodnie z art. 365 § 1 K.p.c. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Przy rozpatrywaniu wniosku o świadczenie wychowawcze ZUS zobowiązany jest zatem uwzględnić treść wyroku sądu, przy czym ZUS nie jest organem właściwym do rozstrzygania kwestii związanych z ustaleniem sprawowania opieki nad dzieckiem oraz czy wyrok jest realizowany przez oboje rodziców. Jeśli w wyroku sądu miejscem zamieszkania małoletniego dziecka jest każdorazowe miejsce zamieszkania jednego z rodziców, to zdaniem organu należy uznać, że to ten rodzic sprawuje opiekę faktyczną nad dzieckiem. W wydanym wyroku rozwodowym sąd wprost określił, że to ojcu powierza władzę rodzicielską nad dzieckiem i ustalił przy ojcu miejsce zamieszkania dziecka, w związku z czym to ojciec zgodnie z art. 22 ustawy sprawuje opiekę faktyczną nad dzieckiem. Mając zatem na uwadze powyższe organ uznał, że organ I instancji dokonał prawidłowej oceny stanu faktycznego sprawy, a zmiana rozstrzygnięcia będzie możliwa bo zmianie przez właściwy sąd orzeczenia co do opieki nad dzieckiem. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wniosła E.R. Skarżąca zarzuciła, że decyzja ZUS została wydana z naruszeniem przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 22, art. 4 ust. 2 pkt 1 oraz poprzez niezastosowanie przepisu art. 4 ust. 2 pkt 1, art. 22, art. 27 i art. 25 ustawy. Strona podniosła, że ZUS od początku nie był zainteresowany ustaleniem stanu faktycznego, zwłaszcza tym kto faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Mimo upływu lat i licznych orzeczeń sądów administracyjnych nadrzędną i najważniejszą rzeczą dla ZUS jest wyrok sądu i orzeczone w nim miejsce zamieszkania dziecka. Tymczasem złożone przez ojca dziecka oświadczenie jest fałszywe. Dziecko praktycznie w ogóle nie widuje się z ojcem, zaś ZUS mimo posiadanych narzędzi (MOPS) nie zweryfikował stanu faktycznego sprawy. Nie wyjaśnił dlaczego oświadczenie złożone przez A.P. uznał za wiarogodne, zaś jej wyjaśnienia zostały pominięte. Strona podkreśliła, że ustawodawca w sytuacji złożenia wniosku przez oboje rodziców nałożył na ZUS obowiązek ustalenia, kto faktycznie sprawuję opiekę nad dzieckiem, i uposażył ZUS w narzędzia w postaci możliwości zwrócenia się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie wywiadu rodzinnego. ZUS zaniechał zbadania stanu rzeczywistego i oparł swoje uzasadnienie w sprzeczności z art. 4 jak i 22 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, opierając się jedynie na treści wyroku Sądu, w którym to Sąd powierzył władzę rodzicielską ojcu. Ponadto w uzasadnieniu został przywołany art. 13, z pominięciem art. 27, który umożliwia zmianę jak i uchylenie prawa do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, do czego w istocie doszło w momencie wyprowadzenia się małoletniego J.P. od ojca. Zgodnie zatem z art. 25 ustawy A.P. winien zwrócić nienależnie pobrane świadczenie, od momentu kiedy przestał być osobą uprawnioną do tego świadczenia tj. od dnia 26 marca 2026 do dnia 31 maja 2026. Nadto uzasadnienie decyzji organu odwoławczego nie odnosi się do podniesionych w odwołaniu argumentów jak i przywołanych orzeczeń sądów administracyjnych, natomiast jest uzupełnieniem uzasadnienia pierwotnie wydanej decyzji. W ocenie strony ZUS nie tylko naruszył i nie zastosował prawidłowo przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, ale naruszył również przepisy k.p.a. tj. art 107 § 3, art. 138, art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 8, art. 11 jak i przepisy konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej tj. art. 78, art. 2, art. 7. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, reprezentowany przez r.pr. K. P., wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie z przyczyn, które Sąd wziął pod uwagę z urzędu. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267, z późn. zm.), sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2026 r. poz. 143 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, który w sprawie nie miał zastosowania. Wyjaśnienia wymaga, że kontrola zgodności z prawem decyzji nie może być przeprowadzana przez sąd dowolnie, lecz wprost przeciwnie - powinna przebiegać w pewnej określonej kolejności. Stwierdzenie bowiem istnienia danego typu wad decyzji może eliminować potrzebę ustalania zaistnienia innych wad, co ma niewątpliwy wpływ na racjonalizację działalności kontrolnej sądu. W pierwszej kolejności powinna być przeprowadzona kontrola zaskarżonej decyzji (i postępowania, które ją poprzedziło) z punktu widzenia ewentualnego istnienia wad powodujących nieważność decyzji. Obowiązek badania z urzędu decyzji administracyjnej w aspekcie występowania przyczyn określonych w art. 156 § 1 k.p.a. powinien wyprzedzać badanie legalności decyzji w pozostałym zakresie. Inaczej rzecz ujmując, sąd administracyjny rozpoznając skargę na decyzję administracyjną, powinien najpierw ustalić, czy kontrolowane rozstrzygnięcie nie zawiera jednej z wad enumeratywnie wymienionych w art. 156 § 1 k.p.a. Jeżeli wynik takiej kontroli wykaże, że zachodzą przesłanki określone w tym przepisie, sąd zobligowany jest stwierdzić nieważność zaskarżonej decyzji i wówczas nie bada już, czy decyzja zawiera inne wady prawne, niemieszczące się w katalogu przyczyn stwierdzenia jej nieważności (tak: T. Woś [w:] T. Woś, H. Knysiak-Sudyka, M. Romańska, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Wolters Kluwer, Warszawa 2016 r., wyd. 6, s. 852). Przeprowadzona przez Sąd w niniejszej sprawie, według podanych powyżej kryteriów, kontrola legalności zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 maja 2026 r. wykazała, że akty te wydano w sytuacji, gdy sprawa dotycząca przyznania skarżącej spornego świadczenia wychowawczego na dziecko J.P. została już wcześniej rozstrzygnięta decyzją ostateczną, co uzasadniało stwierdzenie ich nieważności na podstawie art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a. stanowiącego, że organ administracji publicznej stwierdza nieważność decyzji, która dotyczy sprawy już poprzednio rozstrzygniętej inną decyzją ostateczną. Zastosowanie przytoczonego przepisu następuje w przypadku stwierdzenia, że istnieje tożsamość sprawy rozstrzygniętej kolejno po sobie dwiema decyzjami, z których pierwsza jest ostateczna. Musi więc wystąpić sytuacja, w której w obu sprawach występują te same podmioty (tożsamość w aspekcie podmiotowym) i sprawy te jednocześnie odnoszą się do tego samego przedmiotu, w tym samym stanie prawnym i w niezmienionym stanie faktycznym (tożsamość w aspekcie przedmiotowym). Warto też odnotować, że w orzecznictwie oraz w piśmiennictwie przyjmuje się, iż przepis art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a., wprowadzając sankcję nieważności decyzji, spełnia rolę gwarancyjną w stosunku do zasady trwałości decyzji administracyjnej ostatecznej, rozciągając tę gwarancję na samą decyzję oraz sprawę, którą ona załatwia. Natomiast materialnoprawny aspekt zasady trwałości ostatecznej decyzji administracyjnej (art. 16 § 1 k.p.a.) wprowadza związanie organów administracji publicznej decyzją rozstrzygającą daną kwestię tak długo jak pozostaje ona w obrocie prawnym (por. wyrok NSA z dnia 27 lipca 2017 r., sygn. II OSK 2931/15, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Z materiału aktowego niniejszej sprawy bezspornie wynika, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji z dnia 6 maja 2026 r., odmawiająca przyznania skarżącej świadczenia wychowawczego na rzecz dziecka – J.P. za okres od 1 czerwca 2025 r. do 31 maja 2026 r., dotyczy tożsamej sprawy rozstrzygniętej decyzją organu pierwszej instancji z dnia 5 sierpnia 2025 r. odmawiającą przyznania, na wniosek skarżącej z dnia 3 lutego 2025 r., świadczenia wychowawczego na dziecko J.P. na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2025 r. do 31 maja 2026 r. Od decyzji tej, jak sama przyznała skarżąca, nie zostało złożone odwołanie. Z akt sprawy nie wynika ponadto aby decyzja ta została w jakikolwiek sposób wyeliminowana z obrotu prawnego, a zatem decyzja ta pozostaje ostateczna w obrocie prawnym. Wobec tego stwierdzić przyjdzie, że organ pierwszej instancji nie miał podstaw do ponownego załatwienia wniosku skarżącej z dnia 7 kwietnia 2026 r. dotyczącego przyznania świadczenia wychowawczego na dziecko J.P. na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2025 r. do 31 maja 2026 r., gdyż sprawa w tym zakresie była już rozstrzygnięta ostateczną decyzją tego organu z dnia 5 sierpnia 2025 r. Tej wadliwości decyzji organu pierwszej instancji nie dostrzegł organ odwoławczy, który nieprawidłowo utrzymał w mocy decyzję obarczoną wadą nieważności, o której mowa w art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a. Końcowo wskazać trzeba, że opisana powyżej wadliwość decyzji organów obu instancji, którą Sąd wziął pod uwagę z urzędu, powoduje, iż badanie zasadności skargi w kontekście merytorycznych zarzutów nie było możliwe. W tym stanie rzeczy Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 w zw. z art. 135 p.p.s.a., stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 maja 2026 r., jako obarczonych wadą ponownego rozstrzygnięcia sprawy załatwionej inną decyzją ostateczną w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a. IB