II SA/Ol 275/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Beata Jezielska Sędziowie sędzia WSA Tadeusz Lipiński (spr.) asesor WSA Grzegorz Klimek po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 8 lipca 2025 r. sprawy ze skargi M. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uchylenia decyzji ustalającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.

Decyzją z [...] Prezydent [...] przyznał M.R. (dalej: strona, skarżąca) świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki sprawowanej nad synem [...] na okres od [...] ro do [...] r. Decyzja ta została uchylona decyzją Prezydenta z [...], wobec uzyskania informacji, że strona ma przyznane prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy od [...]. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z [...] uchyliło tę decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania, zalecając umożliwienie stronie dokonania wyboru świadczenia korzystniejszego, pomiędzy świadczeniem pielęgnacyjnym a rentą z tytułu częściowej niezdolności do pracy. W piśmie z 9 października 2024 r. strona podała, że w drukach obowiązujących do grudnia 2023 r. wyraźnie wskazano, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje osobom, które pobierają emeryturę lub rentę, ale z zastrzeżeniem, że zapis nie dotyczy osób otrzymujących rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Decyzją z [...] organ I instancji ponownie uchylił decyzję przyznającą świadczenie pielęgnacyjne, stwierdzając, że mimo wezwań organu strona nie złożyła prośby o zawieszenie prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, wobec czego nie może korzystać ze świadczenia pielęgnacyjnego. W odwołaniu strona podniosła, że renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy jest na określony czas i przeznaczana jest na jej leki oraz lekarzy, zaś świadczenie pielęgnacyjne na rehabilitację i leki syna. We wniosku SR-5, który składała, jest mowa o tym, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury lub renty, lecz nie dotyczy to renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Powołała się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 26 czerwca 2019 r. (SK 2/17). Zaskarżona decyzja została utrzymana w mocy decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z [...] ([...]). Organ II instancji wskazał, że podstawę rozstrzygnięć w sprawach dotyczących przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego stanowi art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Z dniem 1 stycznia 2024 r. zmianie uległy zasady przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego, jednak zgodnie z art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r. poz. 1429), w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, do których prawo powstało do 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Wobec tego, że prawo strony do świadczenia pielęgnacyjnego zostało ustalone decyzją z [...], zastosowanie w sprawie mają przepisy sprzed nowelizacji. Stosownie zaś do art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U z 2024 r. poz. 323, dalej: u.ś.r.), obowiązującego w dacie wydania decyzji uchylającej decyzję o przyznaniu stronie świadczenia pielęgnacyjnego, świadczenie to nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma (m.in.) ustalone prawo do renty. Kolegium wskazało, że przywołany przez stronę wyrok Trybunału Konstytucyjnego potwierdził, że sam fakt pobierania renty nie dyskwalifikuje do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Z wykładni celowościowej, funkcjonalnej i systemowej art. 17 ust. 1, ust. 5 pkt 1 lit. a i art. 27 ust. 5 u.ś.r. wynika natomiast, że świadczenie pielęgnacyjne nie może pozostawać w zbiegu z dochodami za pracę lub innymi świadczeniami zapewniającymi źródło utrzymania. Analiza wyroku Trybunału prowadzi do wniosku, że samo ustalenie prawa do renty (w badanej sprawie - z tytułu częściowej niezdolności do pracy) nie wyklucza możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jednak przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w takiej sytuacji jest uzależnione od zaprzestania pobierania świadczeń rentowych. Powyższe stanowisko zostało wyrażone już w poprzedniej decyzji Kolegium, z [...]. Z tego względu Kolegium zaleciło umożliwienie stronie dokonania wyboru źródła utrzymania, tj. albo świadczenia pielęgnacyjnego, albo renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Wyboru tego ona jednak nie dokonała, stwierdzając że nie rozumie, dlaczego ma rezygnować z renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, skoro w formularzu SR-5, zawierającym wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach obowiązujących do 31 grudnia 2023 r., wskazane było, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje osobom, które pobierają emeryturę lub rentę, jednak z zastrzeżeniem, że zapis nie dotyczy osób otrzymujących rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Odnosząc się do tego, Kolegium stwierdziło, że formularz rzeczywiście wyróżniał rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy jako niestanowiącą przeszkody w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest on jednak źródłem prawa, nie modyfikuje przesłanek ustawowych i najprawdopodobniej jest wynikiem wadliwego rozumienia ww. wyroku Trybunału. W skardze strona zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Wskazała, że zgodnie z obecnie obowiązującym art. 17 ust. 5 pkt 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów. Skarżąca nie ma ustalonego prawa do żadnego z tych świadczeń. Według poprzednio obowiązującej treści przepisu, rodzinne świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do: emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno- rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub rodzicielskiego. Renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy nie jest na stałe, jest czasowa, w przepisie powyżej nie ma mowy o rencie z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Brzmienie tego przepisu oznacza, iż tylko w sytuacjach ściśle w nim wskazanych prawo do świadczeń pielęgnacyjnych nie przysługuje. Zdaniem skarżącej, nie sposób zgodzić się tym, że z treści wyroku Trybunału wynika, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest uzależnione od zaprzestania pobierania świadczenia rentowego. Obywatel nie może ponosić odpowiedzialności za ewentualną lukę w przepisach. Skarżąca, czytając przepisy, które powinny być dla obywatela czytelne, jasne i niewprowadzające w błąd nie dostrzega wyłączenia możliwości pobierania świadczenia przy jednoczesnym pobieraniu renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Przepis art. 17 u.ś.r. w brzemieniu dotychczasowym i wcześniejszym nie wymienia renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, w związku z czym obecne stanowisko organu jest sprzeczne z obowiązującymi przepisami. Skarżąca wskazała, że jest matką samotnie wychowującą dwójkę dzieci. Syn ma orzeczenie w stopniu znacznym i wymaga stałej opieki, dlatego zrezygnowała z zatrudnienia i innej pracy zarobkowej. Świadczenie pielęgnacyjne jest formą zabezpieczenia dla osób, które nie posiadają żadnego innego źródła utrzymania. Pieniądze, które otrzymywała z MOPS były na leki, rehabilitację, terapię syna. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko, że skoro skarżąca nie dokonała wyboru świadczenia - nie wykazała, że złożyła wniosek do organu rentowego o zawieszenie renty i nie przedłożyła decyzji o wstrzymaniu wypłaty renty, dlatego nie ustała negatywna przesłanka określona w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., co stanowi samodzielną podstawę do stwierdzenia, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2024 r. poz. 1267) oraz art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 dalej: p.p.s.a.), sąd administracyjny kontroluje legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia administracyjnego, czyli jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, obowiązującymi w dacie jego wydania, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a., sąd ma obowiązek uwzględnienia skargi i wyeliminowania z obrotu prawnego aktu administracyjnego, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozpoznając w świetle powyższych kryteriów wniesioną w niniejszej sprawie skargę, Sąd uznał, że nie zasługuje ona na uwzględnienie. W przedmiotowej sprawie organy właściwie zastosowały przepis art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r. poz.1427), zgodnie z którym, w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, do których prawo powstało do 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., w brzmieniu sprzed nowelizacji, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.). Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia (art. 17 ust. 1b u.ś.r.). Stosownie do art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym. W rozpatrywanej sprawie uchylono decyzję o przyznaniu skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki sprawowanej nad synem na okres od [...] do [...], wobec pobierania przez nią od [...] renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Organ nie przyjął literalnego brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., lecz wezwał skarżącą do wyjaśnienia, czy złożyła wniosek o zawieszenie prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, a jeśli tak – do przedstawienia stosownego zaświadczenia. Stanowisko takie pozostaje zgodne z wykładnią wskazanego przepisu ugruntowaną w orzecznictwie, według której osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera świadczenie wymienione w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., powinna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń poprzez rezygnację z pobierania świadczenia niższego. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 26 czerwca 2019 r. (sygn. akt SK 2/17) uznał, że przepis ten w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zd. 2 w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W uzasadnieniu wskazano, że różnicowanie sytuacji prawnej osób rezygnujących z pracy w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnymi w oparciu o przyjęte przez ustawodawcę kryterium posiadania przez takie osoby ustalonego prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy jest niedopuszczalne. Prowadzi ono bowiem do wyłączenia opiekunów-rencistów z kręgu podmiotów uprawnionych do świadczeń pielęgnacyjnych, pomimo że sytuacja faktyczna takich osób jest tożsama z sytuacją osób zdolnych do pracy, lecz rezygnujących z niej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem. Jednocześnie Trybunał dostrzegł, że realna wysokość renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy może być zdecydowanie niższa niż wysokość świadczenia pielęgnacyjnego. Stwierdził także, że w systemie świadczeń rodzinnych brak jest rozwiązana pośredniego, które pozwoliłoby tę sytuację rozwiązać dzięki np. obniżeniu wysokości przyznanego świadczenia proporcjonalnie do wysokości pobieranej renty. Sprzeczna z zasadą równości jest jedynie sytuacja, gdy samo przyznanie prawa do takiej renty skutkuje odebraniem świadczenia. Wyrokiem tym usunięta została zatem negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w stosunku do osób posiadających ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, przez co osoba taka może ubiegać się o to świadczenie. Ponieważ prawodawca pierwotnie co do zasady wykluczył w ustawie osoby uprawnione do renty od możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, orzeczenie o niekonstytucyjności zakresowej przepisu prowadzi do nowej sytuacji prawnej, pozbawionej kompleksowej regulacji, w szczególności odnoszącej się do warunków uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w zbiegu z innym świadczeniem z zakresu zabezpieczenia społecznego. W orzecznictwie sądów administracyjnych zwrócono uwagę na potrzebę uwzględniania kontekstu konstytucyjnego przy wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., w szczególności w odniesieniu do osób uprawnionych do emerytury, co skutkowało przyjęciem, że osoby takie (prawnie nie ograniczone w możliwości podjęcia zatrudnienia), nie są pozbawione możliwości ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne. Jest to stanowisko zbieżne ze stanowiskiem przedstawionym w wyroku SK 2/17, w którym wskazano, że osoba sprawująca opiekę nad niepełnosprawnym, która ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, może więc - a zatem jest w stanie - faktycznie pracować. Osoby, które pobierają świadczenia z systemu ubezpieczenia społecznego, mogą podjąć zatrudnienie, ale rezygnują z tego ze względu na sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną, znajdują się w analogicznej sytuacji względem siebie, a nie tylko względem opiekunów nie posiadających uprawnienia do świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Zasada równości, która stała za rozstrzygnięciem przyjętym w wyroku Trybunału, powinna znaleźć zastosowanie również do warunków, na jakich opiekunowie osób niepełnosprawnych, uprawnieni do świadczeń z ubezpieczenia społecznego (emerytury, renty), rezygnujący z zatrudnienia, mogą uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nakazuje ona przyjąć, że wyrok Trybunału nie wywołał skutku polegającego na możliwości pobierania przez osoby uprawnione zarówno świadczeń z zabezpieczenia społecznego, jak i świadczenia pielęgnacyjnego, ale warunkiem jest dokonanie wyboru i rezygnacja z dotychczas pobieranego świadczenia. Tezę taką można odnaleźć również w uzasadnieniu tegoż wyroku, w którym stwierdzono, że "brak jest podstaw do wykluczenia z pobierania świadczenia osób, które nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną z tego tylko względu, że mają one przyznane prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, (zwłaszcza) jeżeli świadczenia tego nie pobierają" (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10.01.2023 r., I OSK 4/23, z 22.11.2022 r., I OSK 247/22, z 24.08.2023 r., I OSK 1665/22, z 02.03.2022 r., I OSK 1623/21, z 16.11.2023 r., I OSK 1923/22, z 06.10.2023 r., I OSK 1920/23, z 12.10.2023 r., I OSK 1922/23, z 02.03.2022 r., I OSK 1623/21, z 10.11.2023 r., I OSK 271/22, orzeczenia.nsa.gov.pl).). Skoro stanowisko to, wyrażające się w wytycznych z uzasadnienia decyzji Kolegium z [...], jak i późniejszych wezwań, było znane skarżącej, a mimo tego nie złożyła ona oświadczenia o wyborze przysługującego świadczenia, należy stwierdzić, że nie doszło do nieprawidłowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Wobec powyższego Sąd oddalił skargę jako bezzasadną, stosownie do art. 151 p.p.s.a. Sprawę rozpoznano w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 119 pkt 2 p.p.s.a.