II SA/Sz 233/26

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Arkadiusz Windak Sędziowie Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz, Sędzia WSA Krzysztof Szydłowski (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 25 czerwca 2026 r. sprawy ze skargi R. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 3 lutego 2026 r. nr 010070/680/3729153/2025 w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję w części dotyczącej odmowy przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na okres od 1 czerwca 2025 r. do 30 listopada 2025 r.

Decyzją z 28 lipca 2025 r., Zakład Ubezpieczeń Społecznych, odmówił R. B. przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na syna – K. B.. Uzasadniając powyższą decyzję ZUS wskazał, iż wnioskodawca nie dostarczył wymaganych dokumentów Nadmieniono także, iż zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego w S. z dnia [...] października 2021 r. powierzono władzę rodzicielską matce i ustalono miejsce pobytu dziecka przy matce. W odwołaniu od powyższej decyzji wnioskodawca wskazywał, iż syn zamieszkuje z ojcem, który sprawuje wyłączną opiekę nad synem. Do odwołania dołączono postanowienie Sądu Rejonowego [...] w S. z dnia [...] listopada 2025 r. udzielające zabezpieczenia odwołującemu poprzez ustalenie, że na czas trwania toczącego się postępowania miejscem pobytu małoletniego K. B. będzie każdorazowe miejsce zamieszkania jego ojca. Po rozpatrzeniu powyższego odwołania, decyzją z 3 lutego 2026 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (znak sprawy [...] postępowanie: [...]) przyznał odwołującemu świadczenie wychowawcze na syna w okresie od 1 grudnia 2025 r. do 31 maja 2026 r. w kwocie 800 zł miesięcznie. Jednoczenie organ odwoławczy odmówił prawa do świadczenia wychowawczego na syna za okres od 1 czerwca 2025 r. do 30 listopada 2025 r. Zdaniem organu odwoławczego w świetle przedstawionego stanu faktycznego oraz prawnego wynikającego z analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego uznać należy za prawidłowe ustalenia i decyzję organu I stopnia w zakresie odmowy prawa do świadczenia wychowawczego w okresie od 1 czerwca 2025 r. do 30 listopada 2025 r. Tym samym odwołanie podlegało uwzględnieniu jedynie w części. Jak oceniono świadczenie wychowawcze od grudnia 2025 r., zgodnie z przepisami prawa, jest wnioskodawcy należne, ponieważ w sprawie dziecka zostało wydane postanowienie Sądu Rejonowego [...] w S. z dnia 14 listopada 2025 r. udzielające zabezpieczenia odwołującemu poprzez ustalenie, że na czas trwania toczącego się postępowania miejscem pobytu małoletniego syna będzie każdorazowe miejsce zamieszkania ojca. Natomiast świadczenie wychowawcze w okresie od 1 czerwca 2025 r. do 30 listopada 2025 r. nie może zostać przyznane, ponieważ zgodnie z orzeczeniem Sądu Okręgowego w S. z dnia 8 października 2021 r. miejsce pobytu dziecka zostało ustalone przy matce, a odwołujący miał jedynie ustalone kontakty z dzieckiem. W ocenie organu orzeczenia sądu opiekuńczego w kwestii ustalenia miejsca zamieszkania dziecka są wiążące dla ZUS. Prowadzenie przez ZUS dodatkowego postępowania wyjaśniającego w celu ustalenia faktycznego miejsca zamieszkania dziecka z ojcem albo z drugim rodzicem należy uznać za nadmiarowe i nieuzasadnione, gdyż oznaczałoby "podważenie" ustaleń dokonanych przez sąd, który ma wyłączną kognicję w zakresie ustalania miejsca zamieszkania dziecka w sprawach, w których między rodzicami trwają postępowania sądowe, jeśli nie mogą w tej kwestii dojść do porozumienia. Natomiast uprawnienie ZUS do ustalenia, który z rodziców sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem w drodze przeprowadzania przez MOPS rodzinnego wywiadu środowiskowego (o którym mowa art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci), tj. w sytuacji, jeżeli obydwoje rodzice złożą wniosek o świadczenie wychowawcze odnosi się do tych przypadków, w których nie toczy się postępowanie przed sądem opiekuńczym. Jednakże w analizowanej sprawie występuje sytuacja, w której sąd w toku postępowania wypowiedział się w kwestii ustalenia miejsca zamieszkania dziecka, które jest wiążące nie tylko dla rodziców, innych sądów, ale również dla ZUS, co wynika wprost art. 365 § 1 k.p.c. ZUS w analizowanej sprawie miał zatem na uwadze, że miejsce pobytu syna odwołującego jest inne niż miejsce zamieszkania matki, jednakże jest to niezgodne z miejscem zamieszkania dziecka określonym prawomocnym orzeczeniem sądu opiekuńczego oraz, że orzeczenie to nie zostało zmienione, ani uchylone. Miejsce pobytu dziecka zostało zmienione dopiero orzeczeniem Sądu Okręgowego w S. z dnia [...] października 2021 r. ustalającym na czas trwania postępowania miejsce pobytu dziecka przy ojcu. W związku z powyższym świadczenie wychowawcze mogło zostać przyznane odwołującemu dopiero od 1 grudnia 2025 r. Pismem z 19 lutego 2026 r. R. B. wniósł do sądu administracyjnego skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 3 lutego 2026 r. w części w jakiej nie uchylono zaskarżonej decyzji i nie przyznano mu świadczenia wychowawczego na okres od 1 czerwca 2025 r. do 30 listopada 2025 r. Wniósł o uchylenie decyzji w zaskarżonej części i przyznanie świadczenia wychowawczego na syna za okres od 1 czerwca 2025 r. do 30 listopada 2025 r. Skarżący zarzucił skarżonemu rozstrzygnięciu: 1. obrazę prawa materialnego, tj. art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, które miało wpływ na wynik sprawy, poprzez przyjęcie, że do celów ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego, w przypadku złożenia wniosku przez oboje rodziców, przyjmuje się, że faktyczną opiekę sprawuje ten rodzic, któremu Sąd udzielił miejsca zamieszkania dziecka, podczas gdy jak wynika z treści tego przepisu organ winien ustalić, kto rzeczywiście taką opiekę sprawuje, a pojęcie opieki faktycznej winien rozumieć nie jako prawne rozstrzygnięcie, lecz rzeczywiste okoliczności sprawowania opieki, 2. mające istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez niepodjęcie przez organ dostatecznych działań mających na celu ustalenie, kto rzeczywiście sprawuje opiekę nad dzieckiem, mimo wprost skierowanego do organu obowiązku w tym przedmiocie oraz nieprawidłowe przyjęcie, że działania takie organ może podjąć jedynie wtedy, gdy nie toczy się postępowanie przez sąd opiekuńczy, 3. mające istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a., polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie przejawiającej się w błędnym ustaleniu, że w okresie od 1 czerwca 2025 r. do 30 listopada 2025 r. dziecko zamieszkiwało z matką, która sprawowała nad nim faktyczną opiekę, podczas gdy z przedkładanych przez skarżącego pism oraz składanych od 2023 r. wniosków o przyznanie świadczeń jasno wynikało, że syn zamieszkuje ze ojcem, zaś wydanie 14 listopada 2025 r. postanowienia przez Sąd Rejonowy [...] w S. o ustaleniu miejsca pobytu dziecka przy ojcu jedynie stanowiło orzeczenie potwierdzające ten stan, nie zaś przesądzało o tym, że to właśnie dopiero od tej daty syn przebywał ze ojcem, 4. mające istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a., polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie przejawiające się nieuwzględnieniem przekazywanych przez skarżącego informacji potwierdzających fakt zamieszkiwania od 30 maja 2023 r. syna u ojca. Jak wskazał skarżący w uzasadnieniu, organ wydający decyzję przed wydaniem decyzji, w związku ze złożeniem wniosku przez matkę oraz przez ojca, winien był ustalić, kto rzeczywiście opiekuje się synem. Nie może być przecież tak, że organ mimo ustawowego polecenia zbadania stanu faktycznego poprzestaje na powołaniu się na orzeczenie i na tej podstawie - wbrew temu jak sytuacja wygląda w rzeczywistości — ustala, że syn mieszkał z matką (mimo mieszkania ze ojcem od 30 maja 2023 r.). Skarżący nadmienił też, że wydanie 14 listopada 2025 r. postanowienia przez Sąd Rejonowy [...] w S., o ustaleniu miejsca pobytu syna przy skarżącym nie powoduje, że dopiero od tego czasu syn rzeczywiście przy jest przy ojcu, lecz jedynie formalnie sankcjonuje taki stan, o który wnioskował on w sprawie w tej sprawie znacznie wcześniej. Wniosek o ustalenie miejsca pobytu syna został złożony bowiem w Sądzie jeszcze w 2023 r. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał swoje wcześniejsze stanowisko wskazując w szczególności, że orzeczenia sądu opiekuńczego w kwestii ustalenia miejsca zamieszkania dziecka są wiążące dla ZUS. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wskazał, co następuje. Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów. W kontekście wniosków skargi należy wyjaśnić, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. W świetle art. 3 § 2 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1). Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części - art. 151 p.p.s.a. W rozpatrywanej sprawie istota sporu pomiędzy skarżącym oraz organem sprowadza się do tego w jaki sposób powinna być rozstrzygnięta kwestia zbiegu prawa rodziców dziecka do świadczenia wychowawczego. Zdaniem organu jest on związany wyrokiem sądu powszechnego orzekającym rozwód pomiędzy rodzicami dziecka oraz określającym zasady wykonywania władzy rodzicielskiej a także kontakty ojca z synem. Natomiast w ocenie skarżącego kluczowe w zakresie uprawnienia do otrzymywania świadczenia wychowawczego jest to, który rodzic faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem w okresie na który wypłacane jest świadczenie wychowawcze. Dla oceny zasadności powyższych stanowisk podstawowe znacznie ma treść art. 22 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 508). Przepis ten stanowi, iż w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Z powyższego przepisu wynika, iż zasadą jest przyznanie świadczenia wychowawczego temu z rodziców bądź opiekunów, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Na podstawie cytowanej wyżej regulacji organ był zobligowany do ustalenia, które z rodziców faktycznie sprawuje opiekę i temu rodzicowi przyznać świadczenie wychowawcze. Tymczasem organ w ogóle nie weryfikował kto faktycznie opiekę sprawuje uznając, iż powyższe powodowałoby "podważenie" ustaleń dokonanych przez sąd w wyroku rozwodowym. Niewątpliwie wyrok rozwodowy miał doniosłe znacznie i ukształtował on nową rzeczywistość dziecka i rodziców zastępując dotychczasowy (domyślny) model wychowania a także wprowadził wyraźne, egzekwowalne przez prawo zasady sprawowania opieki nad dzieckiem. Jednak nie oznacza to – szczególnie w długim okresie czasu - że stan faktyczny nie może być odmienny niż został określony (na przyszłość) w wyroku rozwodowym. Nie można w szczególności tracić z pola widzenia, iż zarówno ustalenia co do władzy rodzicielskiej, alimentów czy kontaktów rodziców z dziećmi mogą ulegać zmianie wobec zmiany sytuacji życiowej dziecka lub rodziców. Przy czym w praktyce zmiany takie następują z pewnym opóźnieniem względem zdarzeń uzasadniających wydanie orzeczenia przez sąd rodzinny. Stąd jakkolwiek rozstrzygnięcia sądów powszechnych przywoływane przez organy w decyzjach powinny być punktem wyjścia do weryfikacji tego, który z rodziców sprawuje opiekę nad dzieckiem, to jednak organ w przy orzekaniu o uprawnieniu do świadczenia wychowawczego nie może abstrahować od obowiązku stanu faktycznego, szczególnie gdy owa odmienność jest artykułowana przez wnioskodawcę. W ocenie Sądu za błędną należy uznać wykładnię art. 4 ust. 2 pkt 1 i art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci uznającą, że przesłanka wspólnego zamieszkiwania, utrzymywania dziecka (art. 4 ust. 2 pkt 1) i sprawowania nad nim faktycznej opieki (art. 22 zda. 3) wynika wyłącznie z orzeczeń sądowych dotyczących wykonywania pieczy i władzy rodzicielskiej, a nie jest związana z rzeczywistym zamieszkiwaniem i sprawowaniem opieki nad dzieckiem (podobnie m.in. wyroki: Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 13 listopada 2024 r., sygn. akt II SA/Gd 186/24, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 5 lutego 2025 r., sygn. akt II SA/Łd 867/24). Należy pamiętać, że wyrok sądu powszechnego rozstrzygający o miejscu pobytu dziecka wydawany jest w konkretnej dacie, a po upływie pewnego czasu okoliczności faktyczne i prawne mogą ulec zmianie. Świadczy to o konieczności każdorazowego ustalenia przez ZUS stanu faktycznego (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 6 maja 2026 r. sygn. akt II SA/Gl 1618/25). Obowiązkiem organu było zatem ustalenie czy dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca. Określenie "miejsce zamieszkania", o którym mowa w art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy, dotyczy miejsca faktycznego przybywania dziecka u danego rodzica i ponoszenia przez tego rodzica kosztów utrzymania. Jak przekonująco wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny, skoro przesłanką przesądzającą o uprawnieniu rodzica do przedmiotowego świadczenia jest faktyczne sprawowanie opieki nad dzieckiem, to ocena stanu faktycznego nie może opierać się wyłącznie na treści wyroku sądu rozwodowego, a wykładnia językowa, systemowa i celowościowa art. 4 ust. 1 i 2 pkt 1 i 2 oraz art. 22 zd. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, ten pogląd umacnia. Wówczas organy nie są związane w tym zakresie sformułowaniem zawartym w wyroku ustalającym miejsce zamieszkania dziecka przy jednym rodzicu (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 września 2025 r. sygn. akt I OSK 2198/23). W ocenie Sądu, wbrew stanowisku organu, okoliczność, iż w względem dziecka zostało wydane postanowienie sądu powszechnego z dnia 14 listopada 2025 r. udzielające skarżącemu zabezpieczenia poprzez ustalenie, że na czas trwania toczącego się postępowania miejscem pobytu małoletniego syna będzie każdorazowe miejsce zamieszkania ojca nie wyklucza, iż dziecko nie mogło pozostawać pod jego faktyczną opieką już w okresie wcześniejszym. Bardziej szczegółowe ustalenia w tym zakresie mogłyby zostać poczynione w oparciu o uzasadnienie przedmiotowego postanowienia, jeśli zostało sporządzone. Warto na marginesie zauważyć, iż sygnatura powołana w postanowieniu sądu rodzinnego wskazuje, że sprawa w której udzielono zabezpieczenia zawisła w sądzie w 2023 roku. Powyższe może potwierdzać prawdziwość oświadczenia skarżącego w zakresie długotrwałości postępowania poprzedzającego przedmiotowe postanowienie. Tego rodzaju postanowienie wskazuje też, iż osoba której udzielono zabezpieczenia uprawdopodobniła zasadność swojego roszczenia (art. 7301 k.p.c.). W sprawie doszło zatem do naruszenia art. 4 ust. 2 pkt 1 i art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, to zaś skutkuje konicznością uchylenia decyzji w zaskarżonej części. W toku dalszego prowadzenia postępowania organ winien mieć na względzie, iż zgodnie z art. 15 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, jeżeli w stosunku do osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia wychowawczego lub osoby pobierającej to świadczenie wystąpią wątpliwości dotyczące sprawowania opieki nad dzieckiem, w tym również w przypadku, o którym mowa w art. 5a lub art. 22, wydatkowania świadczenia wychowawczego niezgodnie z celem lub marnotrawienia świadczenia wychowawczego, Zakład Ubezpieczeń Społecznych może zwrócić się do właściwego ze względu na miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia wychowawczego lub osoby pobierającej to świadczenie kierownika ośrodka pomocy społecznej, a w przypadku przekształcenia ośrodka pomocy społecznej w centrum usług społecznych na podstawie przepisów ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych (Dz. U. z 2026 r. poz. 165) - do dyrektora centrum usług społecznych o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2025 r. poz. 1214 i 1302 oraz z 2026 r. poz. 26 i 203), w celu weryfikacji tych wątpliwości. Tym samym ZUS dysponuje odpowiednimi narzędziami umożliwiającymi należytą weryfikację, które z rodziców faktycznie sprawuje opiekę na dzieckiem - a art. 7 k.p.a. nakazuje w kwestiach spornych korzystanie z takiego środka dowodowego jako odpowiedniego do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, orzekł jak w sentencji. Cytowane w uzasadnieniu wyroki sądów administracyjnych są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych dostępnej na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl.