II SA/Sz 286/26

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Szydłowski Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska Sędzia WSA Joanna Wojciechowska (spr.) Protokolant referent - stażysta Anna Koester po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 17 września 2026 r. sprawy ze skargi P. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 26 lutego 2026 r., nr 010070/680/9020362/2025 w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 19 listopada 2025 r., nr 010070/680/9020362/2025

W dniu 12 września 2025 r. P. G. (dalej "skarżący") złożył do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) wniosek o przyznane świadczenia wychowawczego na syna A. G. za okres od 1 czerwca 2025 r. do 31 maja 2026 r. do wniosku dołączył m.in. kserokopie: pozwu o uchylenie obowiązku alimentacyjnego na syna, z którego wynikało, że syn zamieszkuje z nim od 1 września 2025 r., zaświadczenia o uczęszczaniu syna do szkoły i zaświadczenia o zameldowaniu syna na pobyt czasowy. W dniu 22 września 2025 r. skarżący uzupełnił swój wniosek przez nadesłanie kserokopii wniosku do Sądu Rejonowego w D. III Wydział Rodzinny i Nieletnich o zmianę orzeczenia o miejscu stałego pobytu syna. Pismem z 9 września 2025 r. ZUS wezwał skarżącego do przedłożenia w terminie 14 dni, od dnia otrzymania wezwania, dokumentów z sądu potwierdzających sprawowanie wyłącznej lub naprzemiennej opieki nad dzieckiem, a jeśli strona ich nie posiada to zobowiązana jest złożyć oświadczenie, wskazujące jak sprawowana jest opieka nad dzieckiem, w tym kto faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem, kto ponosi koszty związane z wychowaniem dziecka, z kim i gdzie dziecko zamieszkuje, w jakim okresie dziecko przebywało pod wyłączną opieką strony. W dniu 29 września 2025 r. skarżący złożył oświadczenie, że od 1 września 2025 r. syn zamieszkał z nim i to on sprawuje faktyczną opiekę nad synem. Ponosi również wszystkie koszty związane z jego utrzymaniem. Obecnie trwa postępowanie sądowe o ustalenie miejsca pobytu syna u niego. ZUS wydał w dniu 19 listopada 2025 r. decyzję nr [...] (postępowanie nr [...]), w której odmówił skarżącemu prawa do świadczenia wychowawczego na syna za okres od 1 czerwca 2025 r. do 31 maja 2026 r. ZUS przywołał treść art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci i wskazał, że zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z dnia 2 lutego 2017 r. miejscem zamieszkania syna skarżącego jest miejsce zamieszkania matki. ZUS podał, że orzeczenie sądu jest dla organu wiążące i dopiero po zmianie orzeczenia sądu w zakresie sposobu opieki nad dzieckiem możliwe jest przyznanie stronie wnioskowanego świadczenia. Pismem z 19 listopada 2025 r. skarżący wniósł odwołanie od ww. decyzji i wskazał, że od 1 września 2025 r. syn mieszka z nim i to on ponosi wszystkie koszty jego utrzymania. Podniósł, że sprawuje faktyczną opiekę nad synem, na dowód czego przedłożył stosowne dokumenty. Do odwołania załączył kopię postanowienia Sądu Rejonowego w D. III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia 29 września 2025 r. o udzieleniu zabezpieczenia na czas trwania postępowania przez zobowiązanie matki dziecka do płacenia alimentów na rzecz syna do rąk skarżącego. Pismem z 5 lutego 2026 r. Prezes ZUS wezwał skarżącego o wyjaśnienie czy zostało wydane orzeczenie przez sąd rodzinny o zmianie miejsca pobytu syna, a jeśli tak to o jego przedłożenie w terminie 14 dni od dnia doręczenia wezwania. W piśmie z 5 lutego 2026 r. skarżący wskazał, że jeżeli organ ma wątpliwości czy sprawuje on opiekę nad synem może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Podniósł, że od 1 września 2025 r. sprawuje opiekę nad synem. Do pisma dołączył m.in. skan postanowienia Sądu Rejonowego w D. III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia 7 stycznia 2026 r. w sprawie wniosku skarżącego o zmianę miejsca pobytu syna o dopuszczeniu dowodu z opinii Opiniodawczego Zespołu Specjalistów Sądowych przy Sądzie Okręgowym w K. na okoliczność ustalenia m.in. więzi emocjonalnej łączących uczestników postępowania z małoletnim dzieckiem. Prezes ZUS wydał w dniu 26 lutego 2026 r. decyzję nr [...] (postępowanie nr [...]), w której utrzymał w mocy decyzję ZUS z dnia 19 listopada 2025 r. Prezes ZUS przywołał treść art. 4 ust. 2 i art. 13 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci i wskazał, że wniosek o świadczenie wychowawcze na syna zgłosili oboje rodzice. Wyjaśnił, że dokumentem potwierdzającym sprawowanie faktycznej opieki nad dzieckiem jest m.in. orzeczenie sądu, w którym rozstrzygnięto o władzy rodzicielskiej i kontaktach rodziców z dzieckiem lub ugoda rodzicielska. Zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z dnia 2 lutego 2017 r. miejscem zamieszkania syna jest miejsce zamieszkania jego matki. Skarżący podjął działania w celu zmiany ww. orzeczenia. Prezes ZUS wskazał, że organ związany jest ustaleniami wynikającymi z wyroku sądu zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c. i nie może przyznać skarżącemu przedmiotowego świadczenia, mimo sprawowania przez niego faktycznej opieki nad synem, gdyż w ten sposób naruszałby zapisy wyroku, w którym pełnię władzy rodzicielskiej przyznano obojgu rodzicom i ustalono miejsce pobytu syna przy matce oraz zobowiązano skarżącego do uiszczania alimentów na rzecz syna. Prezes ZUS wyjaśnił, że możliwość przeprowadzenia wywiadu środowiskowego przez MOPS dotyczy innej sytuacji, niż występująca w niniejszej sprawie. Skarżący złożył skargę na ww. decyzję i wniósł o jej uchylenie oraz o zasądzenie kosztów postępowania. Zarzucił organowi naruszenie: 1. art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, przez błędne przyjęcie, że świadczenie nadal przysługuje matce dziecka, podczas gdy od 1 września 2025 r. syn faktycznie zamieszkuje ze skarżącym, co potwierdziła również matka dziecka. Ponadto skarżący ponosi cały ciężar finansowy utrzymania syna; 2. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., poprzez zaniechanie wyczerpującego rozpatrzenia materiału dowodowego i błędną ocenę stanu faktycznego, polegającą na zignorowaniu faktu, że oboje rodzice złożyli zgodne oświadczenia o miejscu zamieszkania dziecka u ojca oraz zignorowaniu dowodu w postaci postanowienia o zabezpieczeniu alimentów. Skarżący wniósł o przeprowadzenie dowodu z akt organu dotyczących przyznania przedmiotowego świadczenia matce dziecka Zarzuty zostały uszczegółowione w uzasadnieniu skargi. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie. Sąd na podstawie art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2026 r. poz. 143; dalej "p.p.s.a.") dopuścił dowód z akt sprawy przyznania przedmiotowego świadczenia E. G. znak [...] Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wskazał co następuje: Spór w sprawie dotyczy odmowy przyznania przedmiotowego świadczenia skarżącemu. Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2026 r. poz. 508; dalej "u.p.p.w.d.") określa warunki nabywania prawa do świadczenia wychowawczego oraz zasady przyznawania i wypłacania tego świadczenia. Celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d.). Zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d., świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a albo innym osobom, wymienionym w art. 4 ust. 2. Świadczenie wychowawcze przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, w wysokości 800 zł miesięcznie na dziecko (art. 5 ust. 1 u.p.p.w.d.). W przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego (art. 5 ust. 2 a u.p.p.w.d.). Ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego oraz jego wypłata następują odpowiednio na wniosek matki, ojca, opiekuna faktycznego dziecka, opiekuna prawnego dziecka, dyrektora domu pomocy społecznej, rodziny zastępczej, osoby prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektora placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektora regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektora interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego (art. 13 ust. 1 u.p.p.w.d.). Wniosek o ww. świadczenie składa się do ZUS za pośrednictwem systemu informatycznego organu. Przyznanie przez ZUS świadczenia wychowawczego nie wymaga wydania decyzji, zaś w sprawach odmowy przyznania świadczenia wychowawczego, uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego oraz nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego ZUS wydaje decyzję (art. 13a ust. 1 i ust. 4 u.p.p.w.d.). Prawo do świadczenia wychowawczego ustalane jest na okres od dnia 1 czerwca do dnia 31 maja roku następnego (art. 18 ust. 1 u.p.p.w.d.). Wnioski w sprawie ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego na kolejny okres są przyjmowane od dnia 1 lutego danego roku (art. 21 ust. 3 u.p.p.w.d.). Zgodnie z art. 22 u.p.p.w.d., w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, ZUS ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 stosuje się. Na podstawie art. 15 ust. 1 u.p.p.w.d., jeżeli w stosunku do osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia wychowawczego lub osoby pobierającej to świadczenie wystąpią wątpliwości dotyczące sprawowania opieki nad dzieckiem, w tym również w przypadku, o którym mowa w art. 5a lub art. 22, wydatkowania świadczenia wychowawczego niezgodnie z celem lub marnotrawienia świadczenia wychowawczego, Zakład Ubezpieczeń Społecznych może zwrócić się do właściwego ze względu na miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia wychowawczego lub osoby pobierającej to świadczenie kierownika ośrodka pomocy społecznej, a w przypadku przekształcenia ośrodka pomocy społecznej w centrum usług społecznych na podstawie przepisów ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych (Dz. U. z 2026 r. poz. 165) - do dyrektora centrum usług społecznych o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2025 r. poz. 1214 i 1302 oraz z 2026 r. poz. 26 i 203), w celu weryfikacji tych wątpliwości. Stosownie do art. 28 ust.1 u.p.p.w.d., w sprawach nieuregulowanych w niniejszej ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2025 r. poz. 1691), z zastrzeżeniem ust. 2 oraz z zastrzeżeniem, że organem wyższego stopnia w stosunku do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS. ZUS uznał, że przyznaniu przedmiotowego świadczenia skarżącemu stoi na przeszkodzie wyrok Sądu Okręgowego w K. z dnia 2 lutego 2017 r., w którym określono, że miejscem zamieszkania syna skarżącego jest miejsce zamieszkania matki dziecka. Organ podkreślił moc wiążącą orzeczenia sądowego, wynikającą z art. 365 § 1 k.p.c. Jednakże w ocenie Sądu, powyższy przepis nie może wywoływać skutków w postaci nieprzyznania świadczenia temu z rodziców, u którego dziecko faktycznie zamieszkuje i który ponosi koszty jego utrzymania, nawet w sytuacji gdy w orzeczeniu sądu określono miejsce zamieszkania dziecka u drugiego z rodziców. Określenie przez sąd miejsca zamieszkania (pobytu) dziecka przy jednym z rodziców oznacza wyłącznie to, że przy tym rodzicu małoletni ma swoje główne centrum życiowe, dom oraz stałe miejsce pobytu. Jednak w sytuacji gdy w rzeczywistości dziecko zamieszkuje z drugim rodzicem i gdy ten ponosi wszystkie koszty jego utrzymania, tak jak w niniejszej sprawie, nie ma podstaw do odmowy przyznania przedmiotowego świadczenia temu rodzicowi. W okolicznościach niniejszej sprawy bezsporne było, że syn skarżącego zamieszkuje z nim od dnia 1 września 2025 r. i że to skarżący ponosi koszty jego utrzymania. Ponadto syn skarżącego rozpoczął z 1 września 2025 r. naukę w szkole w miejscowości zamieszkania skarżącego. Z akt wynika również, że skarżący podjął kroki prawne do zmiany orzeczenia sądu w kwestii miejsca zamieszkania dziecka. Ponadto w związku zamieszkaniem syna u ojca, matka dziecka została zobowiązana do uiszczenia alimentów na dziecko do rąk skarżącego. Z akt administracyjnych matki dziecka wynika, że potwierdziła ona fakt zamieszkiwania syna u ojca z dniem 1 września 2025 r. oraz to, że ojciec dziecka ponosi koszty związane z jego utrzymaniem. Z uwagi na fakt, że w dniu 6 lutego 2025 r. matka dziecka złożyła do organu wniosek o przyznanie jej świadczenia wychowawczego na syna za okres od 1 czerwca 2025 r. do 31 maja 2026 r., w dniu 5 marca 2025 r. ZUS przyznał matce dziecka świadczenie wychowawcze na syna na ww. okres. W oświadczeniu z 8 października 2025 r. matka dziecka, potwierdzając zamieszkanie syna u ojca dziecka wskazała, że dokonała zwrotu kwot ww. świadczenia za wrzesień i październik 2025 r. Tymczasem ZUS pismem z 19 listopada 2025 r. powiadomił matkę dziecka, że nadal przysługuje jej prawo do przedmiotowego świadczenia na syna i organ będzie jej nadal je wypłacał. Powyższe zachowanie organu jest całkowicie niezrozumiałe i sprzeczne z art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d., bowiem celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Organ doprowadził do sytuacji, że świadczenie wychowawcze otrzymuje osoba nieuprawniona, z którą dziecko nie mieszka i która nie ponosi wydatków na jego dziecka, mimo, iż matka dziecka wypełniła obowiązek informacyjny na podstawie art. 20 ust. 1 u.p.p.w.d. o zmianie okoliczności faktycznych, zaś ww. świadczenia nie otrzymuje skarżący, który rzeczywiście ponosi koszty utrzymania dziecka, co nie jest sporne. Według Sądu, organ swoim działaniem naruszył art. 22 u.p.p.w.d. W niniejszej sprawie stan faktyczny był jasny i nie budził żadnych wątpliwości, iż skarżący sprawuje opiekę nad synem, który z nim mieszka i tam znajduje się jego centrum życiowe oraz iż skarżący ponosi w całości koszty utrzymania. Z uwagi, że nie było wątpliwości co do stanu faktycznego, nie było podstaw do wystąpienia organu do kierownika ośrodka pomocy społecznej o sporządzeniu wywiadu środowiskowego w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Orzecznictwo sądów administracyjnych jest w tym zakresie jednolite (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 8 lipca 2026 r. o sygn. akt II SA/Sz 89/26 i z dnia 26 marca 2025 r. o sygn. akt II SA/Gd 1187/24; wyrok WSA w Szczecinie z dnia 25 czerwca 2026 r. o sygn. akt II SA/Sz 233/26; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 6 maja 2026 r. o sygn. akt II SA/Gl 1618/25). Sąd w pełni podziela stanowisko NSA zawarte w wyroku z dnia 19 września 2025 r. sygn. akt I OSK 2198/23, że skoro przesłanką przesądzającą o uprawnieniu rodzica do przedmiotowego świadczenia jest faktyczne sprawowanie opieki nad dzieckiem, to ocena stanu faktycznego nie może opierać się wyłącznie na treści wyroku sądu rozwodowego, a wykładnia językowa, systemowa i celowościowa art. 4 ust. 1 i 2 pkt 1 i 2 oraz art. 22 u.p.p.w.d. pogląd umacnia. Z akt wynika, że w dniu 12 września 2025 r. skarżący złożył wniosek o przyznanie mu przedmiotowego świadczenia na syna za okres od 1 czerwca 2025 r. do 31 maja 2026 r. Zatem zdaniem Sądu, skarżący spełnił przesłanki wynikające z przepisów u.p.p.w.d., uprawniające go do otrzymania przedmiotowego świadczenia od 1 września 2025 r. Tylko co do okresu od 1 czerwca 2025 r. do 31 sierpnia 2025 r. organ mógł wydać decyzję o odmowie przyznania skarżącemu ww. świadczenia, gdyż w tym okresie miejsce zamieszkania dziecka było przy matce. ZUS jako organ administracyjny zobowiązany jest do prowadzenia postępowania administracyjnego zgodnego z przepisami prawa materialnego i procesowego, w tym do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania. Według Sądu, ocena zebranego materiału dowodowego przez obie instancje organu była dowolna, gdyż nie oceniono wszystkich dowodów łącznie, a jedynie oparto się wyłączenie i to bezrefleksyjnie na treści wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 2 lutego 2017 r., co doprowadziło do sytuacji pozbawienia prawa do przedmiotowego świadczenia rodzica faktycznie sprawującego opiekę nad dzieckiem. Zdaniem Sądu, organy orzekające w obu instancjach w sprawie naruszyły art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d., art. 22 u.p.p.w.d., art. 7 k.p.a., art. 8 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. w związku z powyższym Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł o uchyleniu decyzji wydanych przez ZUS i Prezesa ZUS. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy ZUS zobowiązany jest uwzględnić wyżej wymienione wskazania Sądu odnośnie prawa skarżącego do otrzymania przedmiotowego świadczenia od 1 września 2025 r. i wydać stosowne rozstrzygnięcie zgodne z przepisami. Wobec faktu, że skarżący zwolniony był na podstawie art. 239 § 1 lit.a p.p.s.a. z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych, brak było podstaw do zasądzenia ich poniesienia przez organ.