III FSK 246/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Bogusław Woźniak, Sędzia NSA Paweł Borszowski, Sędzia WSA (del.) Agnieszka Olesińska (sprawozdawca), Protokolant asystent sędziego Konrad Halota, po rozpoznaniu w dniu 21 kwietnia 2026 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej B. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 9 października 2023 r., sygn. akt I SA/Lu 341/23 w sprawie ze skargi B. S. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 20 marca 2023 r., nr SKO.41/972/EG/2023 w przedmiocie egzekucji świadczeń pieniężnych oddala skargę kasacyjną.

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 9 października 2023 r., sygn. akt I SA/Lu 341/23 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił skargę B. S. (dalej: skarżąca) na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 20 marca 2023 r. w przedmiocie oddalenia skargi na czynność egzekucyjną. Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu wskazał, że przedmiotem sporu w niniejszej sprawie jest ocena prawidłowości zajęcia należącej do skarżącej wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego, a w konsekwencji zasadność oddalenia jej skargi na tę czynność. WSA wskazał, że skarżąca ma w niniejszej sprawie status małżonki zobowiązanego, która – od chwili zawarcia umowy majątkowej małżeńskiej – korzysta z rozdzielności majątkowej. Skarżąca kwestionuje zasadność skierowania środka egzekucyjnego do tego składnika majątku argumentując, że stanowi on jej majątek odrębny, a nadto podnosi, że zajęciu faktycznie podlegała kwota otrzymanej przez nią dotacji, która powinna być wyłączona z zajęcia zarówno jako jej majątek odrębny, jak i z uwagi na pochodzenie tych środków z budżetu państwa. Poza sporem pozostaje fakt, że skarżąca, będąca małżonką zobowiązanego, wniosła równolegle ze skargą sprzeciw, który został rozstrzygnięty w odrębnym postępowaniu. Posiada zatem, zastrzeżone co do zasady dla zobowiązanego, prawo do wystąpienia ze skargą na czynność egzekucyjną, bowiem organ stwierdził, że czynność egzekucyjna w postaci zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego została skierowana do majątku wspólnego skarżącej i zobowiązanego. W dalszej części uzasadnienia Sąd I instancji wskazał, że z akt sprawy nie wynika aby organ dokonał czynności egzekucyjnej z naruszeniem ustawy, o którym mowa w art. 54 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 479, z późn. zm., dalej: u.p.e.a.). Dokonanie czynności egzekucyjnej z naruszeniem ustawy, w rozumieniu wskazanego przepisu, wystąpi np. w sytuacji zastosowania niedopuszczalnego środka egzekucyjnego. Środkiem egzekucyjnym zastosowanym w niniejszej sprawie była egzekucja z rachunku bankowego (art. 1a pkt 12 lit. a tiret 4 u.p.e.a.). Środek ten ma zastosowanie w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnych, a zatem był prawnie dopuszczalny. Zawiadomienie o zajęciu doręczono bankowi w dniu 24 października 2022 r., zaś skarżącej i zobowiązanemu – w dniu 27 października 2022 r. Środek egzekucyjny został skierowany, wbrew stanowisku skarżącej, do majątku wspólnego. Ten zakres odpowiedzialności jest natomiast dopuszczalny zarówno w świetle przepisów art. 29 § 1 i 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 2651, z późn. zm., dalej: O.p.), jak i art. 27e § 3 u.p.e.a., co wynika także z odrębnie rozstrzygniętych spraw obejmujących sprzeciw skarżącej (wynika to również z treści tytułu wykonawczego objętego postępowaniem egzekucyjnym). Umowa rachunku bankowego zawarta została przez B. S. w czasie trwania małżeństwa i przed zawarciem umowy majątkowej z 26 października 2022 r. Podkreślenia wymaga, że z chwilą wpłaty na rachunek bankowy środki pieniężne pochodzące z różnych źródeł tracą swój pierwotny charakter – nie są już wierzytelnościami wobec zobowiązanych do tych wpłat, ale wszystkie składają się na ogólny stan rachunku bankowego, z którego egzekucja prowadzona jest wyłącznie na podstawie art. 80 § 1 u.p.e.a. Jeśli zaś środki znajdujące się na rachunku należą do majątku odrębnego, wówczas to rzeczą małżonka zobowiązanego jest wykazanie tej okoliczności, obowiązkiem zaś organu jest uwzględnienie z urzędu wyłączenia, o którym mowa w art. 8 § 1 pkt 15 u.p.e.a. (przepis art. 13 § 1 u.p.e.a. dotyczy bowiem wyłącznie składników majątkowych, które podlegają egzekucji). Skarżąca utrzymywała w niniejszej sprawie, że zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego było niezgodne z ustawą, bowiem znajdowały się na nim środki pochodzące z przysługującej jej dotacji z programu "Czyste Powietrze", nie podlegające egzekucji zgodnie z art. 8 § 1 pkt 15 u.p.e.a oraz środki z tzw. "czternastej emerytury", także wyłączone spod zajęcia. W zakresie kwoty "czternastki" organ ustalił, że w chwili dokonania zajęcia na rachunku bankowym nie znajdowała się już ta należność, bowiem przed tą datą skarżąca wykonała szereg wypłat i płatności, które skonsumowały otrzymaną należność. W tym zakresie skarżąca nie zgłosiła już zarzutów w treści skargi co oznacza, że zaakceptowała stanowisko wskazane przez organ w treści postanowienia. Z kolei środki z programu "Czyste Powietrze" nie pochodzą ani z budżetu państwa, ani z programów finansowanych z udziałem środków, o których mowa w art. 5 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy o finansach publicznych, wypłaconych w formie zaliczki, a wierzytelność egzekwowana nie powstała w związku z realizacją projektu, na który środki te były przeznaczone (art. 8 § 1 pkt 15 u.p.e.a.). Środki te nie zostały też wpłacone na odrębny rachunek bankowy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia wskazał ponadto, że czynność zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego nie może zostać uznana za zastosowanie środka zbyt uciążliwego. Ogólne bowiem wskazanie przez skarżącą na zbytnią uciążliwość zastosowanego środka egzekucyjnego nie jest wystarczające do uznania zarzutu za zasadny. W przypadku prowadzenia takiej egzekucji strona zostaje wprawdzie ograniczona w prawie udzielania zleceń, rozliczeń pieniężnych, ale jedynie do wysokości należności podlegających egzekucji. W kontekście powyższego Sąd uznał, że niezasadne są zarzuty skarżącej, iż organ nie wskazał podstawy prawnej rozstrzygnięcia, podczas gdy szczegółowo omówił zastosowane przepisy prawa; nie ustalił istotnych w sprawie faktów, podczas gdy uwzględnił zarówno twierdzenia skarżącej, jak i przedstawione w sprawie dowody; dokonał wadliwej interpretacji art. 80 § 1 u.p.e.a., podczas gdy przedstawił zgodną z prawem i uwzględniającą dorobek doktrynalny wykładnię tego przepisu i właściwie go zastosował. Wyrok ten, podobnie jak pozostałe wyroki powoływane w niniejszym uzasadnieniu, w całości dostępne są na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl (CBOSA). Skargę kasacyjną złożył pełnomocnik skarżącej, zaskarżając wyrok w całości. Powyższemu rozstrzygnięciu zarzucił: 1. naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 145 § 1 pkt 1) lit. a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, z późn. zm., dalej: p.p.s.a.) w związku z art. 80 § 1 u.p.e.a. poprzez błędną wykładnię rzeczonego przepisu, polegającą na przyjęciu, że tenże przepis stanowić on podstawę do zajęcia rachunku bankowego stanowiącego wierzytelność wyłącznie małżonka zobowiązanego, a nie samego zobowiązanego lub zobowiązanego i innych osób, 2. naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 145 § 1 pkt 1) lit. a) p.p.s.a. w związku z art. 8 § 1 pkt 15) u.p.e.a. poprzez błędne niezastosowanie rzeczonego przepisu, a w konsekwencji przyjęcie przez Sąd I instancji, że środki pochodzące z programu "Czyste powietrze" mogą być zajęte w toku egzekucji w postępowaniu administracyjnym, 3. naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 145 § 1 pkt. 1) lit. a) p.p.s.a. w związku z art. 8 § 1 pkt. 15) u.p.e.a. poprzez błędną jego wykładnię rzeczonego przepisu, a w konsekwencji uznanie, że wyodrębniony rachunek bankowy w rozumieniu rzeczonego przepisu oznacza rachunek bankowy przeznaczony wyłącznie do obsługi dotacji, podczas gdy w nauce przedmiotu i orzecznictwie występują w tym zakresie daleko idące niespójności, zaś sam organ przyjął interpretację mniej korzystną dla uzasadnionego interesu obywatela. Nadto zaskarżonej decyzji w oparciu o art. 174 pkt 2) p.p.s.a. zarzucił: 4. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 145 §1 pkt 1) lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 775, z późn. zm., dalej: k.p.a.) poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, tj. niewyczerpujące zebranie i analizę materiału dowodowego, w tym nieustalenie, jakie było pochodzenie środków przyznanych skarżącej w ramach programu "Czyste powietrze", przede wszystkim pod kątem czy nie pochodziły one z budżetu państwa. Wskazując na powyższe naruszenia pełnomocnik skarżącej wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych oraz o rozpoznanie sprawy na rozprawie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie jest zasadna. W myśl art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny, zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny nie dopatrzył się okoliczności uzasadniających nieważność postępowania (art. 183 § 2 p.p.s.a.), dlatego rozpoznał sprawę w granicach skargi kasacyjnej, co oznacza, że był związany wskazanymi w niej podstawami. Istota sporu sprowadza się do oceny słuszności oddalenia przez organ skargi na czynność egzekucyjną mając na uwadze status skarżącej jako małżonki zobowiązanego. Przedmiotowa czynność egzekucyjna polegała na zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę uznał za bezzasadny zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1) lit. a) p.p.s.a. w związku z art. 80 § 1 u.p.e.a. poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że przepis ten może stanowić podstawę do zajęcia rachunku bankowego stanowiącego wierzytelność wyłącznie małżonka zobowiązanego, a nie samego zobowiązanego lub zobowiązanego i innych osób. Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, że środkiem egzekucyjnym zastosowanym w niniejszej sprawie była egzekucja z rachunku bankowego (art. 1a pkt 12 lit. a tiret 4 u.p.e.a.). Środek ten ma zastosowanie w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnych, a zatem był prawnie dopuszczalny. Ponadto słuszność należy przyznać spostrzeżeniu Sądu I instancji, że z chwilą wpłaty na rachunek bankowy środki pieniężne pochodzące z różnych źródeł tracą swój pierwotny charakter – nie są już wierzytelnościami wobec zobowiązanych do tych wpłat, ale wszystkie składają się na ogólny stan rachunku bankowego, z którego egzekucja prowadzona jest wyłącznie na podstawie art. 80 § 1 u.p.e.a. (nie jest to więc zajęcie innych wierzytelności pieniężnych, o których mowa w art. 1a pkt 12 tiret 5 u.p.e.a). Jeśli zaś środki znajdujące się na rachunku należą do majątku odrębnego małżonka zobowiązanego, rozumianego w zgodzie z art. 33 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, z późn. zm.) i z uwzględnieniem brzmienia art. 27e § 3 u.p.e.a, wówczas to rzeczą małżonka zobowiązanego jest wykazanie tej okoliczności, obowiązkiem zaś organu jest uwzględnienie z urzędu wyłączenia, o którym mowa w art. 8 § 1 pkt 15 u.p.e.a. (przepis art. 13 § 1 u.p.e.a. dotyczy bowiem wyłącznie składników majątkowych, które podlegają egzekucji). Kluczowe jest to, że umowa rachunku bankowego zawarta została przez skarżącą w czasie trwania małżeństwa i przed zawarciem umowy majątkowej z 26 października 2022 r., a więc w czasie obowiązywania wspólności majątkowej małżeńskiej. Również środki znajdujące się na zajętym rachunku bankowym, znalazły się tam przed zawarciem umowy majątkowej między małżonkami. Zawiadomienie o zajęciu przedmiotowego rachunku wystawiono 10 października 2022 r., zaś doręczono je bankowi w dniu 24 października 2022 r. Oba te wydarzenia miały miejsce przed zawarciem umowy majątkowej między małżonkami. Zajęto majątek objęty wspólnością majątkowa małżeńską, a nie - jak twierdzi strona skarżąca - jej majątek osobisty. Wskazać należy na art. 29 § 1 O.p., zgodnie z którym podatnik pozostający w związku małżeńskim odpowiada całym swoim majątkiem za zobowiązania podatkowe. Dlatego też skarżąca jako małżonka zobowiązanego podatnika znalazła się spektrum oddziaływania art. 29 § 1 O.p., ponieważ dochodzone należności stanowiły zobowiązania podatkowe jej męża powstałe w czasie trwania małżeństwa i małżeńskiej wspólności majątkowej. W świetle powyższych rozważań należało uznać omawiany zarzut za całkowicie bezzasadny. W kolejnym z zarzutów skarżąca wskazała na naruszenie art. 145 § 1 pkt 1) lit. a) p.p.s.a. w związku z art. 8 § 1 pkt 15) u.p.e.a. poprzez błędne niezastosowanie rzeczonego przepisu, a w konsekwencji przyjęcie przez Sąd I instancji, że środki pochodzące z programu "Czyste powietrze" mogą być zajęte w toku egzekucji w postępowaniu administracyjnym. Zarzut ten należy rozpatrywać łącznie z zarzutem oznaczonym numerem 3, w który wskazano na naruszenie art. 145 § 1 pkt. 1) lit. a) p.p.s.a. w związku z art. 8 § 1 pkt. 15) u.p.e.a. poprzez błędną jego wykładnię, a w konsekwencji uznanie, że wyodrębniony rachunek bankowy w rozumieniu powołanego przepisu oznacza rachunek bankowy przeznaczony wyłącznie do obsługi dotacji, podczas gdy - jak wskazuje się w skardze kasacyjnej - w nauce przedmiotu i orzecznictwie występują w tym zakresie daleko idące niespójności, zaś sam organ przyjął interpretację mniej korzystną dla uzasadnionego interesu obywatela. W orzecznictwie NSA wskazano, że "w razie zajęcia rachunku bankowego przez organ egzekucyjny i podnoszonej przez zobowiązanego argumentacji, że zastosowany środek egzekucyjny jest niedopuszczalny z uwagi na wyłączenie danej wierzytelności na podstawie art. 8 § 1 pkt 15 u.p.e.a., wymagane jest wyjaśnienie w sposób jednoznaczny i niebudzący wątpliwości, czy faktycznie środki - pochodzące z płatności w ramach programu finansowanego z udziałem środków europejskich otrzymanych w formie zaliczki - znajdują się na wyodrębnionym rachunku bankowym prowadzonym dla obsługi bankowej dotacji.". (zob. wyrok NSA z 19 października 2017 r., sygn. akt II GSK 156/16). W tej kwestii Sąd I instancji prawidłowo zbadał, że rachunek, na który wpłynęła dotacja nie był rachunkiem wyodrębnionym, a środki wypłacone z Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej nie pochodziły z budżetu państwa. Nie można również przyjąć, aby były wyłączone z egzekucji jako środki pochodzące z programów finansowanych z udziałem środków pochodzących z budżetu Unii Europejskiej oraz niepodlegające zwrotowi środki z pomocy udzielanej przez państwa członkowskie Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu, czy też środki pochodzące ze źródeł zagranicznych niepodlegające zwrotowi, inne niż wymienione wcześniej, wypłacane w formie zaliczki. Nadto, pismem z dnia 22 grudnia 2022 roku Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej zawiadomił, iż środki z dotacji zostały wypłacone w formie refundacji, a nie zaliczki. Z tych powodów zarzuty 2 i 3 nie są zasadne. W ramach zarzutów dotyczących naruszenia przepisów postępowania zarzucono naruszenie art. 145 §1 pkt. 1) lit. c) p.p.s.a. w związku z tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, tj. niewyczerpujące zebranie i analizę materiału dowodowego, w tym nieustalenie, jakie było pochodzenie środków przyznanych skarżącej w ramach programu "Czyste powietrze", przede wszystkim pod kątem tego, czy nie pochodziły one z budżetu państwa. Omawiany zarzut nie zasługiwał na uwzględnienie ze zbliżonych powodów do tych, które wskazano wyżej oceniając zasadność drugiego i trzeciego zarzutu skargi kasacyjnej. Źródłem finansowania programu "Czyste Powietrze" są zasadniczo środki z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, co ustaliły organy orzekające w niniejszej sprawie. Środki Funduszu nie stanowią środków budżetu państwa, Fundusz ma osobowość prawną i gospodaruje środkami nie należącymi do budżetu państwa. Okoliczności te są objęte notoryjnością, bowiem stanowią one wiedzę dostępną dla każdego obywatela. Zasady programu podawane są do wiadomości publicznej, co oznacza, że dostęp do nich mają także organy. To zatem w oparciu o te powszechne wiadomości organ przyjął, że wypłacone skarżącej środki nie pochodzą z budżetu państwa, z budżetu Unii Europejskiej, nie są to też niepodlegające zwrotowi środki z pomocy udzielanej przez państwa członkowskie Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) lub środki pochodzące ze źródeł zagranicznych niepodlegające zwrotowi, inne niż wymienione w pkt 2 art. 5 ust. 1 ustawy o finansach publicznych. Co jednak wymaga zdecydowanego podkreślenia, źródło finansowania dotacji nie stanowi samodzielnej przesłanki wyłączenia z egzekucji. Dla dotacji celowej z budżetu państwa musi zostać spełniony łączny warunek jej wpłaty na wyodrębniony rachunek bankowy prowadzony dla obsługi bankowej dotacji, dla dotacji zaś pochodzącej z programów finansowanych np. ze środków unijnych – warunek wypłaty zaliczkowej, a nie refundacyjnej (jak w niniejszej sprawie, gdzie dotacja pokryła wydatki już poniesione przez skarżącą na termomodernizację). Jak już wskazano, żaden z tych warunków nie został w sprawie spełniony, co czyniło dalsze prowadzenie postępowania w kierunku przesłanek z art. 8 § 1 pkt 15 u.p.e.a. zbędnym i niecelowym. Powyższe informacje więc były dostępne organowi z urzędu, co więcej – zostały prawidłowo wskazane przez Sąd I instancji. Mając na uwadze powyższe umawiany zarzut należało uznać za bezzasadny. Uznawszy zarzuty skargi kasacyjnej za niezasadne, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił tę skargę jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw na podstawie art. 184 p.p.s.a. s. Agnieszka Olesińska (spr.) s. Bogusław Woźniak s. Paweł Borszowski