III OSK 38/26

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: sędzia NSA Teresa Zyglewska Sędziowie: sędzia NSA Sławomir Wojciechowski sędzia del. WSA Arkadiusz Windak (sprawozdawca) Protokolant: starszy asystent sędziego Olga Libiszewska po rozpoznaniu w dniu 28 kwietnia 2026 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej T.G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 września 2025 r. sygn. akt II SA/Wa 176/25 w sprawie ze skargi T.G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 5 grudnia 2024 r.nr 992700.620.658.2024-SWO w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.

Wyrokiem z 17 września 2025 r. sygn. akt II SA/Wa 176/25 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu sprawy ze skargi T.G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 5 grudnia 2024 r. nr 992700.620.658.2024-SWO w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku, oddalił skargę. Decyzja ta została wydana w następującym stanie sprawy. T.G. wnioskiem z 11 grudnia 2023 r. wystąpił do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Decyzją z 23 października 2024 r. nr 010000/620/31285/2024-WSW, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251 ze zm.), Prezes ZUS odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia. Na podstawie dokumentacji akt sprawy organ ustalił, że średni miesięczny dochód na osobę w rodzinie skarżącego wynosi 3.518 zł brutto i jest wyższy od kwoty najniższej emerytury, która od 1 marca 2024 r. wynosi 1.780,96 zł brutto. Skarżący nie pozostaje zatem bez niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wyjaśnił, że okoliczność oddzielnego zamieszkiwania oraz pozostawania z żoną w separacji nieorzeczonej wyrokiem sądu, nie zwalnia żony skarżącego z obowiązków wynikających z założenia rodziny. W wyniku rozpoznania wniosku skarżącego o ponowne rozpatrzenie sprawy decyzją z 5 grudnia 2024 r. Prezes ZUS utrzymał w mocy wcześniej wydaną decyzję. W jej uzasadnieniu organ podtrzymał swoją argumentację i wyjaśnił, że ustanowienie rozdzielności majątkowej nie ma wpływu na obowiązek zaspokajania potrzeb rodziny, gdyż obowiązek ten istnieje niezależnie od obowiązującego ustroju majątkowego i powstaje z chwilą zawarcia małżeństwa, a gaśnie z chwilą jego ustania bądź unieważnienia. Na opisaną wyżej decyzję T.G. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Uzasadniając wyrok oddalający skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podkreślił, że z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynikają przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku i przyznanie tego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego spełnienia wszystkich z nich. Ponadto, świadczenie to przyznaje organ działając w ramach uznania administracyjnego. Sąd Wojewódzki ocenił, że w stanie faktycznym sprawy organ prawidłowo wywiódł, że nie zostały spełnione kumulatywnie przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy, bowiem nie można uznać, że skarżący nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Sąd wskazał, że w orzecznictwie utrwalone jest stanowisko, że sytuację materialną osoby ubiegającej się o świadczenie należy ocenić porównując ją z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne (por. wyrok NSA z 29 kwietnia 2020 r. sygn. I OSK 1205/19). Punktem odniesienia dla oceny dochodów rodziny jest najniższa emerytura, która na datę wydania zaskarżonej decyzji wynosiła 1.780,96 zł brutto. Średni miesięczny dochód członka rodziny skarżącego wynosił 3.602,50 zł. Zdaniem Sądu I instancji, organ ustalając dochód w rodzinie skarżącego prawidłowo uwzględnił dochody uzyskiwane przez jego żonę. Sąd zwrócił uwagę, że w "Oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej" złożonym 5 grudnia 2023 r. skarżący wskazał żonę jako osobę wspólnie z nim zamieszkującą i wspólnie gospodarującą. Informacja taka nie znalazła się już w ponownie złożonym oświadczeniu z 16 września 2024 r. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy oraz w skardze skarżący używa sformułowania "odrębne zamieszkiwanie". Ponadto, w oświadczeniu z 11 marca 2024 r. wskazuje, że jego żona zamieszkuje "osobno". W dokumentach z 16 września 2024 r. skarżący podał adres zamieszkania żony, który jest tożsamy z jego adresem. Sąd Wojewódzki przyznał, że nie jest jasne, czy skarżący zamieszkuje z żoną w jednym mieszkaniu oraz czy prowadzi odrębne od niej gospodarstwo domowe. Nawet jednak przyjmując, że skarżący z żoną nie zamieszkuje to okoliczność ta nie miałaby decydującego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Niesporne bowiem jest, że skarżący nie ma orzeczonej separacji lub rozwodu. Sąd Wojewódzki zaakceptował stanowisko organu, że okoliczność oddzielnego prowadzenia gospodarstwa domowego przez małżonków nie zwalnia żony z obowiązków względem męża wynikających z założenia rodziny, zgodnie z art. 23 k.r.o. Nadto Sąd zaznaczył, że orzeczenie między małżonkami rozdzielności majątkowej ma skutek jedynie w zakresie zobowiązań majątkowych między małżonkami a osobami trzecimi i nie ma wpływu na wzajemne obowiązki wynikające z faktu zawarcia małżeństwa (zob. art. 27 zdanie 1 k.r.o.). Sąd I instancji stwierdził, że zaskarżona decyzja mieści się w ramach uznania administracyjnego, a granice tego uznania nie zostały przez organ przekroczone. Od ww. wyroku T.G., reprezentowany przez pełnomocnika wyznaczonego w ramach prawa pomocy, wniósł skargę kasacyjną. Na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. zaskarżonemu wyrokowi zarzucił: 1) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy poprzez błędną jego wykładnię polegającą na stwierdzeniu, że w sprawie nie zaszły przesłanki do zastosowania ww. przepisu w sytuacji, gdy wszystkie z nich zostały spełnione, zaś Sąd I instancji w sposób nieuzasadniony przyjął, że skarżący posiada niezbędne środki utrzymania poprzez uwzględnienie zarobków żony w wysokości 7.205 zł brutto, w sytuacji gdy strony prowadzą odrębne gospodarstwo domowe, nie zamieszkują wspólnie, a każda ze stron ma inną sytuację finansową i życiową; 2) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie stanu faktycznego sprawy i brak wyczerpującego rozpatrzenia materiału dowodowego zebranego w sprawie i w konsekwencji przyjęcie, że: - posiada niezbędne środki utrzymania poprzez przyjęcie dochodów małżonki do wydania decyzji przez organ a następnie Sąd I instancji; - obowiązki związane z zawarciem małżeństwa trwają dalej, a skarżący może uznać dochód małżonki za własny (dostępny także dla niego) w sytuacji, gdy jak wynika z orzecznictwa fakt formalnego pozostawania w związku małżeńskim nie jest wystarczający do automatycznego uznania dochodu współmałżonka za dostępny; - skarżący posiada dobrą sytuację materialną i zdrowotną a jego średni dochód na członka rodziny przypadł w wysokości 3.602,50 zł, w sytuacji, gdy zarówno organ rentowy jak i Sąd I instancji nie powinni w swych rozstrzygnięciach uwzględniać dochodu małżonki ponieważ strony posiadają rozdzielność majątkową, skarżący nie ma i nie będzie miał dostępu do dochodów małżonki i nie może liczyć na jej pomoc w tym zakresie, a jego indywidualne dochody wynoszą 500 zł miesięcznie z tytułu całkowitej niezdolności do pracy; - całkowita niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji skarżącego nie wyklucza braku przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku, bowiem jego średni dochód na członka rodziny przypadł w wysokości 3.602,50 zł, a więc jest to kwota przekraczająca wysokość najniższej emerytury, stąd świadczenie nie jest mu należne, co w konsekwencji doprowadziło do uznania przez organ rentowy a następnie Sąd I instancji, iż na tle niniejszej sprawy skarżący nie spełnił wymaganych przepisem przesłanek do przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku i tym samym oddalenia skargi; 3) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 151 p.p.s.a. poprzez bezzasadne oddalenie skargi, w sytuacji, gdy skarga ta winna być uwzględniona wobec zaistnienia przesłanek wynikających z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Pełnomocnik skarżącego kasacyjnie wniósł o rozpoznanie sprawy na rozprawie, o uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu i o zasądzenie kosztów, w tym kosztów zastępstwa procesowego z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący kasacyjnie wskazał, że jego własny dochód wynosi jedynie 500 zł miesięcznie, co nie pozwala na pokrycie kosztów podstawowych potrzeb życiowych. Stanowisko, że posiada niezbędne środki utrzymania jedynie z tego powodu, że jego małżonka osiąga dochód w wysokości 7.205 zł brutto zostało przyjęte mechanicznie i bezrefleksyjnie, z pominięciem kluczowych okoliczności faktycznych. Skarżący i jego małżonka nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, nie mieszkają razem, a każdy z małżonków we własnym zakresie pokrywa koszty codziennego utrzymania. Dodatkowo między stronami istnieje rozdzielność majątkowa, która eliminuje możliwość traktowania dochodu małżonki jako środków realnie dostępnych skarżącemu. Sąd I instancji nie ustalił, aby małżonka skarżącego faktycznie udzielała mu regularnego wsparcia finansowego, ani aby taka pomoc miała charakter trwały lub pewny. Wbrew temu co przyjął Sąd, okoliczność pozostawania w formalnym związku małżeńskim nie stanowi podstawy do uznawania dochodów współmałżonka za dochody drugiej strony, zwłaszcza gdy małżonkowie nie pozostają we wspólnocie gospodarczej i faktycznie żyją odrębnie. Autor skargi kasacyjnej podniósł, że zaniechano również ustalenia, w jakich warunkach mieszkaniowych i zdrowotnych żyje skarżący oraz jakie są jego realne możliwości zapewnienia sobie podstawowych potrzeb bytowych. Zdaniem kasatora, Sąd I instancji oparł swoje rozstrzygnięcie na dowolnej ocenie materiału dowodowego, co stanowi naruszenie art. 80 k.p.a. Zaskarżony wyrok stoi w sprzeczności z zasadami praworządności, pogłębiania zaufania oraz proporcjonalności. Aktualnie, Sąd Rejonowy w K. IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych zmienił decyzję Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w S. z 3 października 2024 r. w ten sposób, że ustalił poziom potrzeby wsparcia na 94 punkty. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, reprezentowany przez radcę prawnego, wniósł o jej oddalenie uznając, że skarga kasacyjna nie znajduje uzasadnionych podstaw, przytaczając stosowną argumentację w tym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2026 r. poz. 143, dalej określanej jako "p.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 w niniejszej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, który w odróżnieniu od sądu I instancji, nie bada całokształtu sprawy, lecz weryfikuje zasadność zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej. W świetle art. 174 p.p.s.a., skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (pkt 1); naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 2). Skarga kasacyjna T.G. została oparta na obydwu podstawach kasacyjnych: naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1251 ze zm., dalej określanej jako "ustawa o emeryturach") oraz naruszeniu przepisów postępowania administracyjnego, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. oraz art. 151 p.p.s.a. Przypomnieć należy, że na autorze skargi kasacyjnej ciąży obowiązek precyzyjnego określenia sposobu, formy i zakresu naruszenia przepisów na tle poszczególnych elementów stanu sprawy. Podnosząc zarzut naruszenia prawa materialnego przez jego błędną wykładnię wykazać należy, że sąd I instancji mylnie zrozumiał stosowany przepis prawa i jak, w ocenie strony, powinna być interpretowana norma zawarta w danym przepisie prawa materialnego. Natomiast uzasadniając zarzut niewłaściwego zastosowania przepisu wykazać należy, że sąd popełnił błąd subsumcji, czyli że niewłaściwie uznał, iż stan faktyczny przyjęty w sprawie nie odpowiada stanowi faktycznemu zawartemu w hipotezie normy prawnej zawartej w przepisie prawa. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że skarżący kasacyjnie za pomocą zarzutu naruszenia prawa materialnego kwestionuje dokonaną przez Sąd I instancji ocenę okoliczności faktycznych sprawy, mających wpływ na zastosowanie w sprawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach. Tymczasem, dokonanie wadliwych ustaleń i ocen w zakresie stanu faktycznego sprawy stanowi naruszenie przepisów postępowania. W orzecznictwie akcentuje się, że niedopuszczalne jest zastępowanie zarzutu naruszenia przepisów postępowania zarzutem naruszenia prawa materialnego i za jego pomocą kwestionowanie ustaleń faktycznych (zob. wyrok NSA z 17 lutego 2026 r. sygn. akt III OSK 649/23). Ponadto, autor skargi kasacyjnej nie wyjaśnił na czym miała polegać błędna wykładnia art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i jaka powinna być prawidłowa wykładnia tego przepisu, co w konsekwencji uniemożliwia merytoryczną ocenę tego zarzutu (por. wyrok NSA z 2 sierpnia 2024 r, sygn. akt III FSK 355/24). Skoro redakcja zarzutu naruszenia prawa materialnego okazała się wadliwa to nie mógł odnieść on oczekiwanego skutku w zakresie błędu interpretacyjnego podstawy materialnoprawnej decyzji, a tym bardziej wadliwej oceny materiału dowodowego. Na podstawie argumentacji skargi kasacyjnej można natomiast ustalić, że skarżący kasacyjnie podważa stanowisko Sądu I instancji i organu rentowego, iż nie spełnia on łącznie wszystkich przesłanek do uzyskania renty w drodze wyjątku, a tym samym zarzuca niewłaściwie zastosowanie w sprawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach. Zgodnie z ww. przepisem, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. W rozpoznawanej sprawie spór koncentruje się na przesłance ujętej w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach jako "brak niezbędnych środków utrzymania". Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji trafnie zwrócił uwagę na istotne i niesporne okoliczności: bycia skarżącego w związku małżeńskim oraz to, że skarżący nie pozostaje w formalnej separacji. W takiej sytuacji uprawnione było odniesienie się do przepisów prawa rodzinnego, regulujących prawa i obowiązki małżeńskie. Jak stanowi art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2026 r. poz. 236), małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Z kolei art. 27 k.r.o. kreuje obowiązek alimentacyjny, który powstaje przez zawarcie małżeństwa. Na podstawie tej normy, oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym. Należy wskazać, że nawet rozwiązanie małżeństwa, jego unieważnienie i separacja nie zwalniają małżonków ze wzajemnego obowiązku dostarczania środków utrzymania, w określonych przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sytuacjach. Przykładowo, materialnoprawną podstawę zasądzenia roszczeń alimentacyjnych w przypadku rozwiązania małżeństwa stanowi art. 60 k.r.o., a w razie unieważnienia małżeństwa lub separacji art. 21 i art. 614 § 3 i § 4 k.r.o. (zob. Fras Mariusz (red.), Habdas Magdalena (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, wyd. II WKP 2025, Komentarz do art. 130). Skoro małżonek jest pierwszą osobą z kręgu zobowiązanych do alimentacji po ustaniu, unieważnieniu lub orzeczeniu separacji małżeństwa to tym bardziej jest on pierwszym zobowiązanym do dostarczania środków utrzymania współmałżonkowi w trakcie trwania małżeństwa na podstawie art. 27 k.r.o. Trafnie Sąd I instancji zaznaczył, że istnienie rozdzielności majątkowej pomiędzy małżonkami ma skutek jedynie w zakresie zobowiązań majątkowych małżonków wobec osób trzecich. Pomimo rozdzielności majątkowej małżonkowie nadal są zobowiązani, według swoich możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. W orzecznictwie sądów powszechnych, w sprawach związanych z ubezpieczeniem społecznym, na tle tożsamych okoliczności co w rozpoznawanej sprawie, przyjmuje się, że zaspokajanie potrzeb założonej przez małżonków rodziny jest jednym z ich podstawowych obowiązków. W konsekwencji obowiązek ten trwa niezależnie od ustroju majątkowego istniejącego między małżonkami. Oznacza to, że nawet wówczas, gdy istnieje między małżonkami ustrój rozdzielności majątkowej, to nie jest to równoznaczne z uznaniem, że nie prowadzą oni wspólnego gospodarstwa domowego (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 18 czerwca 2024 r. sygn. akt III AUa 344/23). Podkreślana przez skarżącego rozdzielność majątkowa z żoną nie powstała z woli małżonków, lecz z mocy prawa w związku z ogłoszeniem upadłości. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, poza obowiązkiem alimentacyjnym małżonków, którego istnienia skarżący kasacyjnie nie podważa, istotne znaczenie mają w sprawie także kwestie wspólnego zamieszkiwania małżonków i prowadzenia wspólnego gospodarstwa. Niewątpliwie bowiem pozostawanie strony wnioskującej o świadczenie w drodze wyjątku w związku małżeńskim, przy jednoczesnym wspólnym zamieszkiwaniu, stanowi asumpt do uwzględnienia przez organ rentowy dochodów drugiego małżonka przy obliczaniu dochodu pomocnego dla oceny wystąpienia przesłanki "braku niezbędnych środków utrzymania". Za swoiste kryterium odniesienia przy interpretacji pojęcia braku "niezbędnych środków utrzymania" przyjmuje się pomocniczo kwotę najniższej emerytury (renty). W sytuacji skarżącego kasacyjnie przyjęto w zaskarżonej decyzji średni dochód miesięczny rodziny w kwocie 7.205 zł brutto, na osobę w gospodarstwie domowym 3.602,50 zł brutto, co oznacza, że dochód wnioskującego o świadczenie w drodze wyjątku jest wyższy od kwoty najniższej emerytury, która od 1 marca 2024 r. wynosiła 1.780,96 zł brutto. Skarżący kasacyjnej kwestionuje zaliczenie do jego dochodu dochodów małżonki. Podnosi, że nie prowadzą z żoną wspólnego gospodarstwa domowego, wspólnie nie zamieszkują i we własnym zakresie pokrywają koszty codziennego utrzymania. Okoliczności nie zostały jednak przez skarżącego kasacyjnie przekonująco przedstawione. Odnosząc się do zarzutów w tym zakresie należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. inicjatywa dowodowa oraz obowiązek dokonania wszechstronnych ustaleń stanu faktycznego, co do zasady, spoczywa na organie administracji publicznej. Nie zwalania to jednak strony postępowania od współdziałania z organem, szczególnie jeśli postępowanie prowadzone jest na jej wniosek, w celu uzyskania oczekiwanego rozstrzygnięcia. Obowiązki organu dotyczące prowadzenia postępowania wyjaśniającego wynikające z przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego nie oznaczają przerzucenia na organ ciężaru poszukiwania dowodów na potwierdzenie okoliczności, których wykazanie leży w interesie strony (zob. wyrok NSA z 25 czerwca 2019 r. sygn. akt I OSK 3577/18). W sprawie, w której rozstrzygnięcie uzależnione jest od uznania organu, inicjatywa dowodowa w dużej mierze spoczywa na stronie postępowania. Szczególne znaczenie mają w takich sprawach informacje i wyjaśnienia składane w trakcie postępowania przez stronę - ich jednoznaczność, spójność i wiarygodność. Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że z akt sprawy, tj. z pełnomocnictwa udzielonego małżonce przez skarżącego 15 grudnia 2023 r. i z dokumentu jego odwołania w dniu 16 września 2024 r., z postanowienia Sądu Rejonowego w K. z 17 lutego 2016 r. o ogłoszeniu upadłości A.G., z oświadczenia strony o stanie rodzinnym i majątkowym wynika, że adres zamieszkania małżonki jest tożsamy z adresem skarżącego kasacyjnie. Przedłożone do akt przez samego skarżącego dokumenty nie korespondują zatem z oświadczeniami skarżącego kasacyjnie, który równocześnie twierdzi, że żona mieszka osobno. Powołując się na fakt odrębnego zamieszkiwania i gospodarowania skarżący kasacyjnie na żadnym z etapów sprawy nie uwiarygodnił tych okoliczności jakimikolwiek dowodami lub przekonującymi wyjaśnieniami, zaś złożone w tym zakresie oświadczenia, również te złożone w skardze i w skardze kasacyjnej, są nader lakoniczne. Skarżący nie wskazał innego adresu zamieszkiwania żony, nie wyjaśnił na czym polegać miałaby jego nieformalna z nią separacja. Nie opisał również swojej sytuacji mieszkaniowo-bytowej w kontekście deklarowania prowadzenia odrębnego gospodarstwa domowego, np. oddzielnego regulowania rachunków za media, za zajmowany lokal mieszkalny, potwierdzenia zameldowania żony pod innym adresem, samodzielnego prowadzenia życia codziennego, braku wspólnego korzystania z produktów żywnościowych i środków czystości, itp. Wprost przeciwnie, w pkt 2 uzasadnienia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, odnosząc się do sytuacji materialnej i ograniczeń finansowych podał, że "Zgodnie z decyzją, średni miesięczny dochód przypadający na osobę w moim gospodarstwie domowym wynosi 7.036,00 zł brutto, co według oceny organu wyklucza mnie z grona osób nieposiadający niezbędnych środków utrzymania. Pragnę jednak wskazać, że środki te nie wystarczają na pokrycie podstawowych potrzeb życiowych, szczególnie z uwagi na wysokie koszty leczenia oraz opieki związanej z moją niezdolności do samodzielnej egzystencji. Koszty te dodatkowo obciążają mój budżet i powodują, że miesięczne dochody nie pokrywają podstawowych potrzeb." Z przywołanego fragmentu wyjaśnień wynika, że skarżący nie kwestionował w postępowaniu administracyjnym faktu korzystania z dochodów żony wskazując jedynie, że są one niewystarczające. Akcentował natomiast istnienie rozdzielności majątkowej związanej ogłoszeniem upadłości żony, błędnie przyjmując, że okoliczność ta stoi na przeszkodzie do uwzględniania dochodów żony przy ocenie jego sytuacji majątkowej. Poprzestanie przez skarżącego kasacyjnie na oświadczeniach o odrębnym zamieszkiwaniu i prowadzeniu gospodarstwa domowego bez wskazania jakichkolwiek wyjaśnień okoliczności te uprawdopodabniających, bez naprowadzenia jakichkolwiek środków dowodowych mogących je potwierdzić, uprawnia uznanie złożonego oświadczenia jako nieprzekonującego, co wzbudziło uzasadnione wątpliwości Sądu I instancji. W postępowaniu o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku fakty istotne z punktu widzenia sytuacji prawnej, takie jak pozostawanie przez stronę w związku małżeńskim, bez orzeczonej separacji, przy braku jakichkolwiek przesłanek wskazujących na faktyczne prowadzenie przez małżonków odrębnego gospodarstwa domowego, mogły determinować ocenę organu orzekającego. W sprawach z zakresu pomocy społecznej przyjmuje się, że istotną cechą wspólnego gospodarowania jest m.in. pozostawanie na utrzymaniu osoby, z którą takie gospodarstwo się tworzy (por. wyrok NSA z 11 czerwca 2013 r. sygn. I OSK 1947/12). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, skoro ustalono, że małżonkowie mieszkają pod tym samym adresem, istnieje pomiędzy nimi obowiązek alimentacyjny, a skarżący nie wykazał, że pozostaje w separacji chociażby faktycznej i gospodaruje odrębnie oraz utrzymuje się jedynie z własnych funduszy, to uprawnione było uwzględnienie dochodów żony przy badaniu sytuacji dochodowej rodziny skarżącego kasacyjnie. Pomimo rozdzielności majątkowej małżonkowie nadal są zobowiązani przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. W związku z tym sam fakt istnienia rozdzielności majątkowej, w tym przypadku powstałej z mocy prawa, nie ma wpływu na ocenę sytuacji dochodowej rodziny. W orzecznictwie wskazuje się, że zawarte w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach niedookreślone pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" każdorazowo należy odnieść do okoliczności konkretnego, indywidualnego przypadku, a więc do sytuacji, w jakiej znajduje się osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku (por. wyrok NSA z 19 listopada 2025 r. sygn. akt III OSK 1449/25). Nie zawsze więc jedynym wyznacznikiem dla oceny sytuacji wnioskodawcy będzie wysokość minimalnego świadczenia otrzymywanego w trybie zwykłym. Znaczenie przy weryfikacji przesłanki "niezbędnych środków utrzymania" mogą mieć inne elementom współkształtujące konkretną sytuację finansową osoby wnioskującej o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, na które powinna wskazać strona inicjująca postępowanie. Organ rentowy z urzędu nie zna relacji życiowych, majątkowych i bytowych strony i, jak już wskazano wyżej, strona nie może oczekiwać, że organ będzie we własnym zakresie poszukiwał dowodów mających uzasadnić przyznanie wnioskowanego świadczenia. W sytuacji gdy organ działa uznaniowo, a strona nie udziela wyczerpujących informacji, nie motywuje swoich twierdzeń, nie przedstawia praktycznie żadnych dowodów na podane przez siebie okoliczności to jedynym możliwym miernikiem dla określenia stanu posiadania "niezbędnych środków utrzymania" jest porównanie dochodu, w tym przypadku funkcjonującej rodziny, z minimalną emeryturą. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, niezasadny okazał się zarzut dowolnej oceny materiału dowodowego poprzez naruszenie art. 80 k.p.a., jak też uchybienia zasadom postępowania (art. 7 k.p.a. i art. 77 § 1 k.p.a.). Odnosząc się do zarzutu naruszenia prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że skarżący kasacyjnie nie spełnia wszystkich przesłanek warunkujących możliwość przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku, przypomnieć należy, że ocena tego rodzaju zarzutu może być dokonana wyłącznie na podstawie stanu faktycznego przyjętego jako podstawa wyroku, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za prawidłowy, a który nie został w żaden sposób udowodniony (zob. wyrok NSA z 5 listopada 2025 r. sygn. akt III OSK 1165/25). Udowodniony w powyższym znaczeniu oznacza stan faktyczny skutecznie podważony zarzutami opartymi na podstawie kasacyjnej z art. 174 pkt 2 p.p.s.a., co - jak powyżej ustalono - w tym przypadku nie miało miejsca. Innymi słowy, nie mógł odnieść skutku zarzut skargi kasacyjnej niewłaściwego zastosowania lub niezastosowania prawa materialnego, albowiem równocześnie nie zakwestionowano skutecznie ustaleń faktycznych, na których oparto wydane rozstrzygnięcie. Z podanych powyżej względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej. Mając na uwadze charakter rozpoznawanej sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a., odstąpił od zasądzenia od skarżącego kasacyjnie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego na rzecz organu. Odnosząc się do wniosku pełnomocnika skarżącego kasacyjnie o przyznanie kosztów zastępstwa procesowego w ramach udzielonego z urzędu prawa pomocy należy wyjaśnić, że właściwym do rozpoznania wniosku jest Sąd I instancji, ponieważ według art. 254 § 1 p.p.s.a. to do tego Sądu należy rozpoznawanie wniosków o przyznanie prawa pomocy, z którym wiąże się obowiązek wypłaty stosownego wynagrodzenia pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu.