III OZ 564/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk po rozpoznaniu w dniu 16 stycznia 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M. S. na zarządzenie Przewodniczącego Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 października 2024 r. sygn. akt II SAB/Wa 356/24 o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w sprawie ze skargi M. S. z dnia 1 czerwca 2024 r na bezczynność Dyrektora Aresztu Śledczego Warszawa-Grochów. w przedmiocie rozpoznania wniosku z 17 stycznia 2024 r. o udostępnienie informacji publicznej postanawia: uchylić zaskarżone zarządzenie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie.

Zarządzeniem z 14 października 2024 r., sygn. akt II SAB/Wa 356/24, Przewodniczący Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, na podstawie art. 220 § 1 i 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935, dalej: "p.p.s.a.") oraz § 2 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2021 r. poz. 535, dalej: "rozporządzenie"), wezwał M. S. do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 100 zł, w terminie siedmiu dni, pod rygorem odrzucenia skargi. Skarżący został wezwany ww. zarządzeniem do uiszczenia wpisu w związku z ostatecznym postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 5 września 2024 r., sygn. akt II SPP/Wa 157/24, wydanym po rozpoznaniu sprzeciwu skarżącego od postanowienia referendarza sądowego z 28 czerwca 2024 r., sygn. akt II SPP/Wa 157/24, w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w ww. sprawie. Zażalenie na powyższe zarządzenie złożył skarżący. Wniósł o jego zmianę przez przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od uiszczenia wpisu sądowego lub o jego uchylenie "i nakazanie WSA w Warszawie rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy na podstawie i zgodnie z przesłankami przyznania bądź odmowy przyznania prawa pomocy wynikającymi z przepisów prawa, a nie z przesłanek nieznanych prawu". W uzasadnieniu zażalenia zakwestionował podstawę odmowy przyznania mu prawa pomocy w postaci nadużycia prawa do sądu, a w konsekwencji bez zbadania jego sytuacji majątkowej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 230 § 1 i 2 p.p.s.a., od pism wszczynających postępowanie przed sądem administracyjnym w danej instancji pobiera się wpis stosunkowy lub stały. Pismami, o których mowa w § 1, są skarga, sprzeciw od decyzji, skarga kasacyjna, zażalenie oraz skarga o wznowienie postępowania. Stosownie do art. 220 § 1 i 3 p.p.s.a., sąd nie podejmie żadnej czynności na skutek pisma, od którego nie zostanie uiszczona opłata. W takim przypadku, przewodniczący wzywa wnoszącego pismo do uiszczenia opłaty, w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia wezwania, pod rygorem odrzucenia pisma (skargi, skargi kasacyjnej, zażalenia, skargi o wznowienie postępowania). Zasadą jest zatem obowiązek uiszczenia wpisu sądowego od wnoszonego przez stronę pisma. Wyjątkami od tego obowiązku są podmiotowe zwolnienia z obowiązku ponoszenia kosztów (art. 239 p.p.s.a.) oraz instytucja prawa pomocy (art. 243 i następne p.p.s.a.). Przedmiotowa sprawa nie jest również sprawą objętą ustawowym, przedmiotowym zwolnieniem od kosztów sądowych - ani w p.p.s.a., ani też w innej, odrębnej od ustawy procesowej ustawie. Jak wynika z akt sprawy oraz z akt dotyczących rozpoznanego wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy (sygn. akt II SPP/Wa 157/24), skarżącemu odmówiono przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Postanowienie to stało się ostateczne jako wydane przez sąd, po rozpoznaniu środka odwoławczego skarżącego w postaci sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego (por. np. postanowienie NSA z 7 lipca 2022 r., sygn. akt III OZ 446/22, Legalis 2711038, czy też postanowienie NSA z 20 listopada 2018 r., sygn. akt II FZ 684/18, Legalis nr 1846546). W sprawie okolicznością o znaczeniu podstawowym jest podstawa odmowy przyznania prawa pomocy, tj. powołanie się przez referendarza, a następnie przez Sąd I instancji (w związku z utrzymaniem w mocy postanowienia referendarza) na nadużycie prawa procesowego, a w istocie prawa do sądu (skarżący bowiem zamieścił wniosek o przyznanie prawa pomocy już w skardze – pierwszym piśmie procesowym). Drugą taką okolicznością jest, jak wyjaśniono powyżej, prawomocność postanowienia Sądu. Natomiast trzecią okolicznością, powiązaną faktycznie z dwiema poprzednimi, jest to, że skarżący w zażaleniu na zarządzenie o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi wystąpił z nowym zakresowo wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, tym razem w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w części (art. 245 § 3 in principio p.p.s.a) – zwolnienie od uiszczenia wpisu sądowego. W doktrynie przyjmuje się, że nadużycie praw procesowych należy uznać za samoistną instytucję prawa procesowego (por. Piotr Przybysz, Nadużycie prawa w prawie administracyjnym, (w:) H. Izdebski, A. Stępkowski, Nadużycie prawa, Warszawa 2003). Do nadużycia prawa dochodzi w sytuacjach, gdy strona podejmuje prawnie dozwolone działania dla celów innych niż przewidziane przez ustawodawcę. Ocena działań stron postępowania sądowoadministracyjnego pod kątem nadużycia prawa wymaga każdorazowo wnikliwej analizy, tak by mieć pewność, że rzeczywiste prawo do sądu nie doznało żadnego uszczerbku (za uzasadnieniem postanowienia NSA z 23 lutego 2017 r., sygn. akt I OZ 127/17, Legalis 1625639). Zdaniem NSA w składzie rozpoznającym niniejsze zażalenie, ta wnikliwa analiza nadużycia prawa wymaga również stworzenia każdemu skarżącemu możliwości poddania zastosowania instytucji nadużycia prawa procesowego kontroli instancyjnej, jako szczególnie uzasadnionego przypadku. Koniecznym jest przypomnienie, że objęte rangą konstytucyjną jest nie tylko prawo do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), ale również prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji (art. 78 Konstytucji RP) - z odstępstwami od tej zasady zastrzeżonymi do materii ustawowej - oraz zasada dwuinstancyjności postępowania sądowego (art. 176 ust. 1 Konstytucji RP). Ponadto Konstytucja RP w art. 77 ust. 2 wprowadza zakaz zamykania drogi sądowej, który należy rozumieć jako sytuację, w której "dostęp do tej drogi został obwarowany takimi warunkami, że skorzystanie z niej zostałoby w rzeczywistości uniemożliwione albo nadmiernie utrudnione [zob. wyr. TK z: 14.6.1999 r., K 11/98, OTK 1999, Nr 5, poz. 97; 8.12.2009 r., SK 34/08, OTK-A 2009, Nr 11, poz. 165; L. Garlicki, Artykuł 77, w: Garlicki, Konstytucja, t. 3, uw. 23; M. Haczkowska, w: M. Haczkowska (red.), Konstytucja, s. 169; cyt. za M. Safjan, L. Bosek (red.), Konstytucja RP. Tom I. Komentarz do art. 1–86, Warszawa 2016, komentarz do art. 77 Konstytucji]. W niniejszej sprawie sposób procedowania wniosku o przyznanie prawa pomocy nie otworzył skarżącemu możliwości złożenia dewolutywnego środka zaskarżenia w zakresie kontroli zachowania jego prawa do sądu, ponieważ nie mógł on poddać prawomocnego postanowienia z 5 września 2024 r. kontroli instancyjnej. WSA w Warszawie nie skorzystał bowiem z uprawnień przewidzianych w art. 258 § 4 p.p.s.a. mimo, że wydane postanowienie opierało się na innej podstawie niż same przesłanki zastosowania instytucji prawa pomocy (art. 246 p.p.s.a.) – było wyjątkowe w świetle procedury sądowoadministracyjnej. W zażaleniu na postanowienie złożonym w terminie, skarżący wystąpił z nowym zakresowo wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. Był to zatem wniosek skierowany do WSA w Warszawie, który, co wymaga podkreślenia – w tych szczególnych okolicznościach wywołanych zastosowaniem przez Sąd samodzielnej instytucji nadużycia prawa procesowego (instytucji spoza przepisów p.p.s.a.) – powinien był być rozpoznany w pierwszej kolejności. W innym bowiem przypadku doszłoby do sytuacji, gdy ostateczne postanowienie w przedmiocie prawa pomocy wydawane po rozpoznaniu sprzeciwu mogłoby mieć skutek blokujący prawa do sądu i to bez jakiekolwiek możliwości przeprowadzenia kontroli przez Sąd II instancji. To z tej właśnie przyczyny ustawodawca w art. 258 § 4 p.p.s.a. używa sformułowania "w szczególnie uzasadnionych przypadkach" i gwarancyjnie dla skarżących przekazuje uprawnienie do rozpoznania wniosków o przyznanie prawa pomocy sądowi, z możliwością ich zaskarżenia zażaleniem do Sądu II instancji. Należy wyjaśnić, że NSA w pełni podziela dotychczasowe orzecznictwo dotyczące składania kolejnego, czy kolejnych wniosków o przyznanie prawa pomocy w terminie do uiszczenia wpisu sądowego otwartym doręczeniem odpisu zarządzenia wzywającym do jego uiszczenia i już po prawomocnym - odmownym - rozpoznaniu prawa pomocy (por. np. postanowienie NSA z 14 czerwca 2019 r., sygn. akt II FZ 322/19, Legalis nr 1942331; postanowienie NSA z 14 grudnia 2018 r., sygn. akt I GZ 447/18, Legalis nr 1879071; postanowienie NSA z 25 października 2018 r., sygn. akt II OZ 1058/18, Legalis nr 1850555). Trzeba jednak ponownie podkreślić wyjątkowość niniejszej sprawy. Skarżącemu odmówiono przyznania prawa pomocy z powodu nadużycia prawa procesowego (do sądu), czyli z przyczyny leżącej poza przesłankami ustawowymi tej instytucji, która to instytucja ma na celu właśnie zabezpieczać prawo do sądu osobom, które nie mogą z niego skorzystać ze względu na wymogi fiskalne skargi. Natomiast przywołane orzecznictwo dotyczy rozpoznania wniosków o przyznanie prawa pomocy w oparciu o podstawy wymienione wprost w ustawie procesowej. Skoro w szczególnych okolicznościach faktycznych i prawnych niniejszej sprawy skarżący wniósł wraz z zażaleniem wniosek o przyznanie prawa pomocy, który nie został rozpoznany przez Sąd I instancji, a pozostawienie w obrocie prawnym zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu bez uprzedniego rozpoznania nowego zakresowo wniosku mogłoby pozbawić skarżącego prawa do sądu, to należało zaskarżone zarządzenie uchylić i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Jeżeli Sąd I instancji uzna, że wniosek ten należy rozpoznać w świetle instytucji nadużycia prawa procesowego (prawa do sądu), to powinien to uczynić w warunkach określonych w przepisie art. 258 § 4 p.p.s.a. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 i art. 198 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.