I CSK 2922/24

I CSK 2922/24 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Mariusz Łodko 17 września 2026 r. na posiedzeniu niejawnym 17 września 2026 r. w Warszawie w sprawie z powództwa E. Ś. i B. Ś. przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W. o zapłatę, na skutek skargi kasacyjnej Banku spółki akcyjnej w W. od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 13 lutego 2024 r., I ACa 80/23, odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania UZASADNIENIE Pozwany Bank spółka akcyjna w W. (dawniej Bank1 spółka akcyjna w W.) wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 13 lutego 2024 r. Wniosek o jej przyjęcie do rozpoznania uzasadnił wystąpieniem istotnych zagadnień prawnych (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.), które ujął w pytaniach: 1) czy na etapie oceny możliwości obowiązywania umowy po usunięciu postanowienia abuzywnego, dopuszczalne jest ustalenie treści umowy (stosunku prawnego), w zakresie który był regulowany przez abuzywną normę, na podstawie art. 65 § 1 i 2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. z art. 41 pr. weksl. lub art. 56 k.c. w zw. z art. 358 § 2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. ze wskazanymi w przypisie kilkudziesięcioma przepisami, z których na zasadzie analogii iuris lub analogii legis wynika, że w polskim prawie obowiązuje generalna norma, zgodnie z którą wartość waluty obcej określa się I CSK 2922/24 2 według kursu średniego NBP?; 2) czy jeżeli bez abuzywnego postanowienia umowa kredytu indeksowanego do CHF nie może obowiązywać, to dochodzi do automatycznej jego substytucji normą dyspozytywną, o ile tylko zastosowanie środków krajowych zapewnia doprowadzenie do sytuacji, jaka miałby miejsce, gdyby umowa nie zawierała tego abuzywnego postanowienia?; 3) czy art. 358 § 2 k.c. stanowi szczegółowy przepis dyspozytywny, który znajduje zastosowanie z mocy prawa (automatycznie) w miejsce abuzywnej klauzuli kursowej określającej sposób ustalenia kursu franka szwajcarskiego, na potrzeby operacji związanych z indeksowaniem przy wypłacie i przy spłacie kredytu?; 4) czy rozważając unieważnienie umowy o kredyt indeksowany do waluty obcej na skutek uznania, że postanowienia odsyłające do tabeli kursów (klauzula kursowa) mają charakter niedozwolony, należy mieć na względzie wyłącznie oświadczenie kredytobiorcy, czy badać również, czy określone rozstrzygnięcie prowadzi do zrealizowania celu dyrektywy 93/13?; 5) czy dopuszczalne jest w sytuacji orzeczenia bezskuteczności/nieważności umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i zasądzenia z tego tytułu na rzecz kredytobiorcy kwot uiszczonych na rzecz banku w wykonaniu umowy, zasądzenie także kwoty świadczenia z tytułu ubezpieczenia na życie w sytuacji, gdy ubezpieczającym był bank, który ubezpieczył cudzy interes majątkowy, ale działał przy tym we własnym imieniu, a podstawą ustalenia wysokości świadczenia było pozostałe do spłaty na dzień śmierci kredytobiorcy saldo kredytu? Skarżący wskazał również na potrzebę wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.), tj.: 1) art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zakresie dotyczącym tego, które postanowienia charakterystyczne dla umów kredytu indeksowanych do franka szwajcarskiego są abuzywne, w przypadku stwierdzenia przez sąd, że uprawnienie banku do jednostronnego ustalania kursu franka szwajcarskiego narusza rażąco interesy konsumenta i jest niezgodne z dobrymi obyczajami: czy abuzywna jest wówczas wyłącznie klauzula kursowa określająca sposób ustalenia wartości franka szwajcarskiego, czy też wszystkie postanowienia dotyczące indeksacji kredytu, tj. klauzula kursowa jak i klauzula ryzyka walutowego stanowiąca, że wysokość zobowiązań z umowy kredytu zależna jest od zmiennej I CSK 2922/24 3 na przestrzeni obowiązywania umowy wartości waluty obcej; 2) art. 411 pkt 2 i 4 k.c. w zakresie dotyczącym tego, czy kredytobiorca może domagać się od banku zwrotu kwot świadczonych w wykonaniu umowy kredytu uznanej następnie za nieważną z powodu abuzywności zawartych w niej klauzul, w sytuacji, gdy kredyt został całkowicie spłacony przed terminem wymagalności określonym w umowie kredytu, w tym w świetle zgodności takiego świadczenia z zasadami współżycia społecznego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Sformułowane przez skarżącego zagadnienia prawne oraz przedstawione wątpliwości interpretacyjne dotyczące wykładni przepisów prawa, nie czynią zadość wymogom z art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c., uzasadniających przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania. W uchwale składu całej Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118), Sąd Najwyższy przyjął, że w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie. Stanowisko to odzwierciedla dominujący w orzecznictwie Sądu Najwyższego pogląd, że w przypadku umowy kredytu indeksowanego kursem CHF, po wyeliminowaniu z niej klauzul przeliczeniowych, nie jest możliwe utrzymanie takiej umowy w mocy. W takiej sytuacji nie jest bowiem możliwe określenie zgodnego z wolą stron rozmiaru wzajemnych świadczeń, a przede wszystkim wysokości zobowiązania konsumenta względem banku. Postanowienia określające główne świadczenia stron podlegają bowiem kontroli z punktu widzenia abuzywności tylko wówczas, gdy są niejednoznaczne (art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.). W przeciwnym razie zasady ochrony konsumenta muszą ustąpić jednoznacznej woli stron. Jeżeli jednak postanowienia te są niejednoznaczne, to w efekcie nie ma zgodnych oświadczeń woli obu stron co do związania się umową o określonej treści. Nie istnieje więc konsens w zakresie głównych świadczeń, który z perspektywy art. 3851 § 1 k.c. podlegałby ochronie. Stąd też wynika skutek w postaci braku związania umową w pozostałym zakresie, skoro nie są uzgodnione główne świadczenia stron, a więc elementy konstrukcyjne umowy, przesądzające o charakterze (istocie) danego stosunku prawnego (zob. wyrok SN I CSK 2922/24 4 z 13 października 2022 r., II CSKP 864/22, OSNC 2023, nr 5, poz. 50, i powołane tam orzecznictwo). Sąd Najwyższy wyjaśnił już również, że w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów (zob. uchwałę całej Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22). Oznacza to, że nie jest możliwe wypełnienie powstałych w umowie luk po usunięciu z niej abuzywnej klauzuli waloryzacyjnej przez odwołanie się m.in. do art. 358 § 2 k.c. czy art. 24 ust. 3 ustawy o NBP. Ponadto art. 358 § 2 k.c. wszedł w życie 24 stycznia 2009 r. (zob. ustawę z 23 października 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz ustawy – Prawo dewizowe, Dz.U. z 2008 r. Nr 228, poz. 1506). Niedopuszczalne byłoby więc stosowanie tego przepisu w odniesieniu do łączącej strony umowy kredytu zawartej w 2008 r., a więc przed wejściem w życie tego przepisu. Ocenę czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.), dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17). Od tego też momentu klauzule abuzywne nie są wiążące dla konsumenta, chyba że konsument wyrazi świadomą wolę na objęcie go takim postanowieniem umownym. Skutek niezwiązania klauzulą abuzywną ex tunc, oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia umowy zawierającej taką klauzulę pozostają bez znaczenia dla niewiążącego charakteru niedozwolonych postanowień umownych. W judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje się również ścisłe powiązanie ze sobą klauzuli ryzyka walutowego i klauzuli spreadu walutowego. Klauzula ryzyka walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej przeliczenie zobowiązań stron celem ustalenia wysokości ich świadczenia. Z kolei klauzula spreadowa nie ma racji bytu w umowie, w której nie zastosowano mechanizmu przeliczeniowego i wynikającej z niego narażenia konsumenta na ryzyko kursowe. W konsekwencji klauzule te składające się na przyjęty w umowach kredytowych I CSK 2922/24 5 mechanizm przeliczeniowy są ze sobą ściśle powiązane, a ich rozszczepienie byłoby zabiegiem sztucznym (zob. wyroki SN: z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22; z 8 listopada 2023 r., II CSKP 2099/22; z 7 lutego 2024 r., II CSKP 1045/22; z 21 lutego 2024 r., II CSKP 225/23). Skarżący zatem nie wykazał faktycznej potrzeby wykładni 3851 § 1 k.c., która jest utrwalona w aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego. Sąd Najwyższy wyjaśnił też, że art. 411 pkt 4 k.c. dotyczy zwrotu świadczenia spełnionego przed terminem wymagalności roszczenia w sytuacji, gdy istnieje podstawa prawna spełnienia świadczenia. Regulacja ta nie odnosi się natomiast do roszczeń kondykcyjnych, gdy podstawa spełnienia świadczenia nie istniała. Przypadki, w których podstawa świadczenia jest nieważna, nie są zatem objęte zakazem unormowania art. 411 pkt 4 k.c., co pozwala na zwrot kwot nienależnie wpłaconych (zob. wyrok SN z 30 czerwca 2022 r., II CSKP 656/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 52). Nie ma także podstaw do przyjęcia, że kredytobiorca nie może żądać od banku zwrotu świadczenia nienależnego z tego względu, że spełnienie tego świadczenia czyni zadość zasadom współżycia społecznego (art. 411 pkt 2 k.c.). Niezależnie od tego, że skoro bankowi przysługuje roszczenie o zwrot środków wypłaconych jako kapitał kredytu, to nie sposób przyjąć, by konsumentowi nie przysługiwało roszczenie o zwrot świadczeń obejmujących spłacone raty tego kredytu (zob. postanowienie SN z 27 maja 2026 r., I CSK 1786/25), wskazać należy, że chybione jest twierdzenie, iż konsument spłacający kredyt udzielony mu na podstawie nieważnej umowy kredytu, czyni zadość zasadom współżycia społecznego w rozumieniu art. 411 pkt 2 k.c. (zob. uchwałę SN z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, OSNC 2021, nr 6, poz. 40). Bank jako przedsiębiorca, który stosował klauzule niedozwolone w umowie kredytu, powodujące upadek umowy i powstanie w rezultacie roszczenia kondykcyjnego konsumenta, nie może – w ramach sporu sądowego z konsumentem żądającym zwrotu spłaconej kwoty kredytu – powoływać się skutecznie, w ramach zarzutów obronnych, na klauzule generalne w postaci zasad współżycia społecznego, zawarte w art. 411 pkt 2 k.c. (zob. wyroki SN: z 9 lutego 2024 r., II CSKP 13/23, i z 12 grudnia 2025 r., II CSKP 646/23). I CSK 2922/24 6 Oddalając apelację pozwanego, Sąd meriti zaakceptował sposób rozliczenia umowy przez Sąd pierwszej instancji. Kwoty wskazane w uzasadnieniu wyroku Sądu Apelacyjnego jako ogólna wartość dokonanych wpłat przez kredytobiorców w wykonaniu umowy, czy udostępnionego przez bank kapitału, nie odpowiadają jednak szczegółowemu rozliczeniu, które stanowiło podstawę wydania wyroku przez Sąd pierwszej instancji. Należy zwrócić uwagę, że wyrok ten obejmuje wpłacone kwoty przez kredytobiorców na poczet wykonania umowy kredytu, ale bez świadczenia ubezpieczyciela z tytułu zgonu jednego z nich w trakcie wykonywania umowy. W ostatecznym rozliczeniu Sąd ten nie uwzględnił też w kwocie przedstawionej przez bank do potrącenia z tytułu udostępnionego kredytobiorcom kapitału, świadczenia wypłaconego bankowi bezpośredni przez ubezpieczyciela z tego samego tytułu (k. 21-22 uzasadnienia Sądu Okręgowego). Chybione jest zatem twierdzenie skarżącego, że zasądzona na rzecz powódek kwota świadczenia nienależnego, uwzględnia także świadczenie wypłacone bankowi przez ubezpieczyciela. Z tego powodu wyjaśnienie przez Sąd Najwyższy zagadnienia prawnego – wpływu upadku umowy kredytu na objęcie świadczeniem nienależnym kredytobiorców kwoty wypłaconej przez ubezpieczyciela w związku ze śmiercią jednego z nich – nie ma wpływu na wynik rozpoznania samej skargi kasacyjnej. Sąd Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym jest związany podstawami skargi i nie może wychodzić poza te granice (art. 39813 § 1 k.p.c.). Skarżący nie oparł też skargi kasacyjnej na podstawie naruszenia przepisów prawa dotyczących potrącenia oraz nie objął tego zagadnienia przyczynami uzasadniającymi przyjęcie skargi do rozpoznania. Z powyższych względów, Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie znajdując również okoliczności, które w ramach przedsądu jest obowiązany brać pod uwagę z urzędu, w szczególności nieważności postępowania (art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c.). [wr] [a.ł] I CSK 2922/24 7