I CSK 3286/24

I CSK 3286/24 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Tomasz Szczurowski 22 września 2026 r. na posiedzeniu niejawnym 22 września 2026 r. w Warszawie w sprawie z wniosku G.S., D.R., K.W., R.S. i A.S. z udziałem T.S., Banku w W. o stwierdzenie nabycia spadku po F.S. na skutek skargi kasacyjnej T.S. od postanowienia Sądu Okręgowego w Siedlcach z 29 lutego 2024 r., V Ca 866/23, 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania; 2. ustala, że uczestnicy ponoszą koszty postępowania kasacyjnego związane ze swym udziałem w sprawie. UZASADNIENIE Sąd Okręgowy w Siedlcach postanowieniem z 29 lutego 2024 r., wydanym w sprawie z wniosku G.S., D.R., K.W., R.S. i A.S. przy udziale T.S. oraz Banku w W. o stwierdzenie nabycia spadku po F.S., sprostował oczywistą niedokładność w postanowieniu Sądu Rejonowego w Mińsku Mazowieckim z 18 sierpnia 2023 r., następnie zmienił to postanowienie w punkcie 2 przez jego uchylenie oraz oddalił wniosek wnioskodawców o zasądzenie kosztów postępowania za drugą instancję. Z ustaleń przyjętych za podstawę zaskarżonego postanowienia wynikało, że F.S. zmarł […] 2022 r. Pozostawił żonę G.S. oraz dzieci: K.W., D.R., T. S., A.S. i I CSK 3286/24 2 R.S. W testamencie notarialnym z 25 sierpnia 2020 r. spadkodawca ustanowił na rzecz syna T.S. zapis windykacyjny obejmujący zabudowaną nieruchomość położoną w miejscowości M., oznaczoną jako działka nr (…). Sąd Rejonowy stwierdził nabycie spadku na podstawie ustawy przez żonę i dzieci spadkodawcy, a ponadto stwierdził, że T.S. nabył na podstawie zapisu windykacyjnego własność wskazanej nieruchomości. Uznał, że testament został sporządzony przez osobę mającą pełną zdolność do testowania, a samo przekazanie najbardziej wartościowego składnika majątku jednemu ze spadkobierców ustawowych nie może zostać uznane za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Sąd Okręgowy przyjął odmienne stanowisko w odniesieniu do zapisu windykacyjnego. Podzielił pogląd, że swoboda testowania stanowi jedną z podstawowych zasad prawa spadkowego i że ingerencja w nią na podstawie art. 58 § 2 k.c. powinna następować wyjątkowo. Uznał jednak, że szczególne okoliczności sprawy, w tym wieloletnie naganne zachowanie spadkodawcy wobec członków rodziny, jego relacje z żoną i dziećmi, przypisana mu motywacja oraz skutki majątkowe dokonanego rozrządzenia, uzasadniają stwierdzenie sprzeczności zapisu windykacyjnego z zasadami współżycia społecznego. W konsekwencji uznał tę czynność za nieważną na podstawie art. 58 § 2 k.c. Uczestnik T.S. wniósł skargę kasacyjną od postanowienia Sądu drugiej instancji, zaskarżając je w części obejmującej punkt II. Skargę kasacyjną oparto na podstawie naruszenia prawa materialnego, tj. art. 58 § 2 k.c., przez przyjęcie, że kolizja pomiędzy dokonanym zapisem windykacyjnym a zasadami współżycia społecznego prowadzi do stwierdzenia nieważności zapisu windykacyjnego zawartego w testamencie. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w zaskarżonej części i rozstrzygnięcie sprawy co do istoty, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia w tej części i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania w innym składzie, a także o rozstrzygnięcie o kosztach postępowania. Zdaniem skarżącego za przyjęciem skargi kasacyjnej do rozpoznania przemawia występowanie istotnych zagadnień prawnych w rozumieniu art. 398⁹ § 1 I CSK 3286/24 3 pkt 1 k.p.c. Sformułował w tym zakresie pytania: „czy w świetle dyspozycji art. 981¹ k.c. w przypadku stwierdzenia naruszenia zasad współżycia społecznego wyłączona jest swoboda testowania, a jeżeli tak, to w jakim zakresie” oraz „czy priorytetowe znaczenie zasady swobody testowania w świetle art. 944 k.c. wyłącza stosowanie art. 58 § 2 k.c.”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia do rozpoznania. Zgodnie z art. 398⁹ § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania albo skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Wniosek o przyjęcie skargi oraz jego uzasadnienie stanowią odrębny konstrukcyjnie i funkcjonalnie element skargi kasacyjnej, co wymaga przedstawienia argumentacji odnoszącej się bezpośrednio do jednej z przesłanek wymienionych w art. 398⁹ § 1 k.p.c. (por. postanowienia Sądu Najwyższego z 11 maja 2001 r., III CZ 36/01, OSNC 2002, nr 2, poz. 22, oraz z 22 kwietnia 2015 r., IV CSK 613/14, LEX nr 1678089). Skarżący powołał przesłankę przewidzianą w art. 398⁹ § 1 pkt 1 k.p.c. Istotnego zagadnienia prawnego upatrywał w relacji między zasadą swobody testowania, w tym dokonywania zapisu windykacyjnego, a możliwością zastosowania art. 58 § 2 k.c. do rozrządzenia testamentowego. Powołanie się na występowanie istotnego zagadnienia prawnego wymaga przedstawienia problemu prawnego o znaczeniu wykraczającym poza rozstrzygnięcie konkretnego sporu, a zarazem pozostającego w związku z ustaloną podstawą faktyczną i prawną zaskarżonego orzeczenia. Zagadnienie powinno mieć charakter rzeczywisty i poważny, a jego rozstrzygnięcie powinno służyć rozwojowi prawa albo ujednoliceniu praktyki jego stosowania. Wymagane jest przy tym przedstawienie argumentów prowadzących do odmiennych możliwych rozwiązań problemu. Zagadnienie, które było już przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego i zostało w orzecznictwie wyjaśnione, co do zasady nie ma wymaganego waloru nowości I CSK 3286/24 4 (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002/1/11; z 19 marca 2012 r., II PK 294/11, LEX nr 1214578; z 23 marca 2012 r., I CSK 496/11, LEX nr 1130153; z 21 maja 2013 r., IV CSK 53/13, LEX nr 1375467; z 18 lutego 2015 r., II CSK 428/14, LEX nr 1652383). Uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie czyni zadość tym wymaganiom. Kwestia objęta przedstawionymi przez skarżącego pytaniami była już przedmiotem bezpośredniej wypowiedzi Sądu Najwyższego. W postanowieniu z 28 października 2022 r. I CSK 2063/22 (LEX nr 3519008) wydanym również w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku, przedstawiono jako istotne zagadnienie prawne pytanie, czy zasada swobody testowania ogranicza lub całkowicie wyłącza stosowanie art. 58 § 2 k.c. do oceny ważności testamentu. Sąd Najwyższy uznał, że problem ten nie stanowi istotnego zagadnienia prawnego. Wskazał, że stanowisko, zgodnie z którym art. 58 § 2 k.c. znajduje zastosowanie do czynności prawnych, nie budzi wątpliwości, a zasada swobody testowania nie wyłącza możliwości dokonania na podstawie tego przepisu oceny rozrządzenia testamentowego. Potrzeba ostrożnego stosowania art. 58 § 2 k.c. w tej dziedzinie stanowi natomiast dyrektywę uwzględnienia zasad rządzących dziedziczeniem, a nie podstawę do wyłączenia zastosowania tego przepisu. Należy podkreślić, że zapis windykacyjny jest rozrządzeniem testamentowym, wobec czego przedstawione pytanie pozostaje w swej istocie pytaniem o granice swobody testowania w relacji do art. 58 § 2 k.c. Znaczenie zasady swobody testowania dla regulacji zapisu windykacyjnego zostało także zaakcentowane w uchwale Sądu Najwyższego z 18 lipca 2012 r., III CZP 46/12, OSNC 2013, Nr 3, poz. 29, w której przy wykładni przepisów o zapisie windykacyjnym uwzględniono potrzebę możliwie szerokiej realizacji woli spadkodawcy. Nie wynika z tego jednak bezwzględny charakter tej zasady ani wyłączenie zastosowania przepisów określających granice autonomii woli. Trzeba też dodać, że analogiczne stanowisko jest prezentowane również w doktrynie prawa cywilnego. Podkreśla się, że swoboda testowania pozostaje zawsze w granicach wyznaczonych przez porządek prawny. Podlega zatem ograniczeniom wynikającym z przepisów ustawy. Ograniczenia dotyczące sposobu rozrządzenia majątkiem należącym do spadkodawcy mogą wynikać I CSK 3286/24 5 z przepisów ogólnych, mających zastosowanie do wszystkich czynności prawnych oraz z przepisów szczególnych zawartych w księdze czwartej tytule III kodeksu cywilnego. Treść testamentu nie może zatem pozostawać w sprzeczności z przepisami ustawy, zmierzać do obejścia ustawy oraz pozostawać w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 1 i 2 k.c, tak: E. Skowrońska-Bocian, J. Wierciński [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. Tom VI. Spadki, wyd. II, red. J. Gudowski, Warszawa 2017, art. 941, pkt 12-13). Również drugie pytanie nie przedstawia nierozstrzygniętego zagadnienia prawnego. W szczególności art. 944 k.c., do którego odwołuje się skarżący, określa zdolność do sporządzenia i odwołania testamentu oraz osobisty charakter tych czynności. Nie ustanawia natomiast normy, z której wynikałoby pierwszeństwo swobody testowania prowadzące do wyłączenia art. 58 § 2 k.c. Sformułowane przez skarżącego pytania zostały ponadto oparte na założeniu, które nie odpowiada motywom zaskarżonego postanowienia. Sąd Okręgowy nie przyjął bowiem, że zasady współżycia społecznego co do zasady wyłączają swobodę testowania ani że zasada ta ma drugorzędne znaczenie wobec art. 58 § 2 k.c. Przeciwnie, zaakcentował podstawowe znaczenie swobody testowania i potrzebę szczególnie ostrożnego stosowania klauzuli zasad współżycia społecznego do rozrządzeń testamentowych. Dopiero po odniesieniu tego standardu do ustalonych okoliczności konkretnej sprawy uznał, że zachodzą podstawy do zastosowania art. 58 § 2 k.c. W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że ocena zgodności czynności prawnej z zasadami współżycia społecznego jest ściśle związana z kontekstem faktycznym konkretnego przypadku. Za stwierdzeniem nieważności na podstawie art. 58 § 2 k.c. powinny przemawiać szczególne okoliczności, a klauzula ta powinna być stosowana w przypadkach wyjątkowych, mających dostatecznie silne uzasadnienie aksjologiczne. W konsekwencji rzeczywista istota argumentacji skarżącego sprowadza się nie do potrzeby rozstrzygnięcia nowego problemu prawnego dotyczącego relacji swobody testowania i art. 58 § 2 k.c., lecz do zakwestionowania sposobu zastosowania znanych już kryteriów do okoliczności niniejszej sprawy. Skarżący zmierza zatem I CSK 3286/24 6 do podważenia oceny, że ustalone przez Sąd drugiej instancji zachowanie spadkodawcy, motywacja towarzysząca dokonaniu zapisu oraz jego skutki uzasadniały uznanie konkretnego rozrządzenia testamentowego za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Taka argumentacja dotyczy prawidłowości zastosowania art. 58 § 2 k.c. w jednostkowym stanie faktycznym. Nie stanowi natomiast sama przez się istotnego zagadnienia prawnego w rozumieniu art. 398⁹ § 1 pkt 1 k.p.c. Skarżący nie wykazał zatem występowania w sprawie istotnego zagadnienia prawnego uzasadniającego przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania. Przedstawione kwestie zostały już wyjaśnione w orzecznictwie Sądu Najwyższego, a pozostała część argumentacji odnosi się do sposobu zastosowania istniejącego standardu prawnego do ustalonego stanu faktycznego. Stosowanie klauzul generalnych takich jak zasady współżycia społecznego pozostaje domeną sądów meriti, a Sąd Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym, mógłby zakwestionować oceny tych sądów, gdyby były rażąco błędne i krzywdzące. Prawidłowość zastosowania art. 58 § 2 może być oceniana wyłącznie przez pryzmat okoliczności konkretnej sprawy i kwestia jego stosowania nie stanowi materii, która byłaby adekwatnym podłożem przyczyny kasacyjnej, o której stanowi art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 398⁹ § 2 w związku z art. 13 § 2 k.p.c., odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 520 § 1 k.p.c., przyjmując, że uczestnicy ponoszą koszty związane ze swoim udziałem w postępowaniu kasacyjnym. SSN Tomasz Szczurowski [SOP] I CSK 3286/24 7