I USK 880/26

I USK 880/26 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: SSN Bohdan Bieniek Dnia 7 lipca 2026 r. w sprawie z odwołania M. N. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Krakowie o podleganie ubezpieczeniom, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 7 lipca 2026 r., na skutek skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 12 sierpnia 2025 r., sygn. akt III AUa 2846/20, 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, 2. zasądza od odwołującej się na rzecz organu rentowego kwotę 240 (dwieście czterdzieści) zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym. UZASADNIENIE Sąd Okręgowy w Krakowie, wyrokiem z dnia 29 września 2020 r., zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Krakowie z dnia 14 września 2018 r., stwierdzając, że M. N. jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu w okresach od 1 czerwca 2014 r. do 3 listopada 2014 r. i od 3 listopada 2015 r. do 19 sierpnia 2018 r., a także dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu od 1 czerwca 2014 r. do I USK 880/26 2 3 listopada 2014 r. i od 3 listopada 2015 r. do 19 sierpnia 2018 r. (pkt I) oraz orzekł o kosztach procesu (pkt II). Apelacyjny w Krakowie, wyrokiem z dnia 12 sierpnia 2025 r., zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie, orzekając o kosztach postępowania. Sąd odwoławczy podkreślił, że odwołująca się pozostawała w zatrudnieniu w firmie „P.” (na część etatu z dochodem ok. 1.000 zł miesięcznie). Będąc już w ciąży podjęła decyzję o założeniu działalności gospodarczej. Ta okoliczność – w ocenie Sądu Apelacyjnego – sama w sobie nie stanowi podstawy do wyłączenia, o ile dodatkowe szczegółowe okoliczności nie ujawniają innych przeszkód wykluczających podstawy do ubezpieczenia społecznego. W tej mierze Sąd drugiej instancji podniósł moment podjęcia działalności i zestawił go ze zdolnością do prowadzenia działalności (obok zatrudnienia) w czasie zawansowanej ciąży w kontekście zorganizowania tego przedsięwzięcia, budowania portfela klientów, sposobu jej prowadzenia (dojazdy do ewentualnych klientów). Sąd odwoławczy zauważył, że przesłuchani świadkowie w istocie rzeczy nie potwierdzili wykonywania przez odwołującą się usług kosmetycznych w czerwcu 2014 r., a jej czynności były datowane w latach 2011-2013. Jeżeli zaś chodzi o przedłożone rachunki, które miały potwierdzać wykonywanie przez odwołującą się usług kosmetycznych, to trzeba zauważyć, że one dotyczą usług, które miały zostać wykonane na rzecz innych osób, które wspólnie z odwołującą się były zatrudnione w firmie „P.”, a poza nimi osób będących znajomymi odwołującej się, co świadczy o tym, że ona nie pozyskała klientów na ogólnie dostępnym rynku usług. Idąc dalej, w tych okolicznościach deklaracja maksymalnej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne i jednoczesne (od 1 lipca 2014 r.) korzystanie ze świadczeń z ubezpieczenia społecznego (zasiłek chorobowy) godzi w zasady doświadczenia życiowego i kłóci się z zasadami rozrachunku ekonomicznego. Odwołująca się działała więc ze świadomością spodziewanego, w bardzo nieodległym czasie, nabycia uprawnienia do zasiłku macierzyńskiego. Usprawiedliwiony jest zatem wniosek, że nieracjonalne i sprzeczne z zasadami rozrachunku ekonomicznego jej działania podejmowane były w celu instrumentalnego wykorzystania systemu ubezpieczeń społecznych (dochód z 2014 r. to 4.426 zł). Z drugiej strony sposób funkcjonowania tej działalności nie I USK 880/26 3 wykazywał przesłanki zawodowego i stałego charakteru działalności, skoro jej prowadzenie nie było nastawione na uzyskanie dochodu (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 listopada 2008 r., II GSK 1219/10, LEX nr 1102977). Przesłanka zarobkowego charakteru działalności zostaje zatem spełniona wtedy, gdy jej prowadzenie przynosi rzeczywisty zysk, a także wówczas, gdy mimo jego nieosiągnięcia, przedsiębiorca nastawiony był na uzyskanie dochodu (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 13 września 2016 r., I UK 455/15, LEX nr 2122404; z dnia 6 kwietnia 2017 r., II UK 98/16, LEX nr 2307127; z dnia 15 marca 2018 r., III UK 47/17, LEX nr 2497578). Generowanie strat przez osobę prowadzącą działalność gospodarczą (zamiast spodziewanych zysków) z uwagi na koszty działalności przewyższające dochód, nie przekreśla jej zarobkowego charakteru. Z tego względu inaczej należy ocenić sytuację, w której od początku wymiernym, stałym i założonym z góry kosztem, nieznajdującym pokrycia w przewidywanych zyskach, staje się opłacanie składek na ubezpieczenia społeczne w wysokości znacznie przekraczającej obowiązujące minimum. Takie mnożenie kosztów prowadzonej działalności nieuzasadnione jest bowiem potrzebą inwestowania w podjęte przedsięwzięcie celem jego perspektywicznego rozwoju (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 października 2017 r., I UK 395/16, LEX nr 2400313). Może to wskazywać na intencję (element subiektywny) nie tyle podjęcia i wykonywania zarobkowej działalności gospodarczej, lecz włączenia do systemu ubezpieczeń społecznych w celu uzyskania wysokich świadczeń. W ocenie Sądu Apelującego, skarżący zasadnie zakwestionował istnienie konstytutywnych cech prowadzenia działalności gospodarczej, jakimi są ciągłość działalności i prowadzenie jej w sposób zorganizowany (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 10 lutego 2016 r., I UK 65/15, LEX nr 2118451; z dnia 16 lutego 2016 r., I UK 77/15, LEX nr 2000382 i z dnia 21 kwietnia 2021 r., II USKP 43/21). Tytułem przykładu można przytoczyć, że odwołująca się przedstawiła rachunki potwierdzające zakup sześciu sztuk lakierów do paznokci i lampy UV; na tym jednak zakończyły się jej udokumentowane działania w tym przedmiocie. Odwołująca nie zorganizowała żadnego lokalu, w którym mogłaby świadczyć usługi, tłumacząc to zamiarem wykonywania usług wyłącznie w domach klientów, nie wykazała również, aby podjęła jakąś realną akcję reklamową informującą o jej usługach, a przecież przy tak wysokiej podstawie wymiaru składek nie mogła liczyć na to, że klienci z kręgu jej znajomych zapewnią stałe przychody z tej aktywności. I USK 880/26 4 Sumując powyższe, Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie ubezpieczonej od decyzji organu rentowego. Skargę kasacyjną wywiódł pełnomocnik odwołującej się, zaskarżając wyrok Sądu Apelacyjnego w całości. W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie jej do rozpoznania wskazał na oczywistą zasadność skargi kasacyjnej, w zakresie w jakim Sąd Apelacyjny odmówił skarżącej prawa do wykonywania działalności gospodarczej twierdząc, że jej aktywność nie wypełniała definicji działalności gospodarczej, pomimo spełnienia przesłanek formalnych, organizacyjnych. Jednak argumentacja zaskarżonego wyroku nie wytrzymuje konfrontacji ze stanowiskiem doktryny i orzecznictwa, które wyczerpująco wyjaśniło przesłanki dotyczące zawodowego prowadzenia działalności. Tym samym nie przedstawiono zasadnych powodów wyłączenia ubezpieczonej z systemu. W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wniósł o wydanie orzeczenia odmawiającego przyjęcia jej do rozpoznania i orzeczenie na jego rzecz kosztów postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie może zostać przyjęta do rozpoznania. Zarzut oczywistej zasadności skargi kasacyjnej jest chybiony. Ujęta w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. przesłanka ma miejsce wtedy, gdy zasadność podniesionych w niej zarzutów wynika prima facie, bez głębszej analizy prawnej. Dotyczy to więc jedynie uchybień przepisom prawa materialnego albo procesowego, zarzucanym sądowi drugiej instancji, o charakterze elementarnym polegających w szczególności na oparciu rozstrzygnięcia na wykładni przepisu oczywiście sprzecznej z jednolitą i ugruntowaną jego wykładnią przyjmowaną w orzecznictwie i nauce prawa, na zastosowaniu przepisu, który już nie obowiązywał, względnie na oczywiście błędnym zastosowaniu określonego przepisu w ustalonym stanie faktycznym (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2015 r., IV CSK 263/15, LEX nr 1940571). Chodzi zatem o taką sytuację, gdy nie tylko zgłoszony zarzut jest słuszny, ale także stwierdzona nieprawidłowość jest tego rodzaju, że powoduje jaskrawą wadliwość zaskarżonego orzeczenia (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2016 r., V CSK 622/15, LEX nr 2057365). W rozpoznawanej sprawie żadna taka okoliczność nie miała miejsca. Wskazać należy, że uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania stanowi polemikę z dokonanymi przez Sąd Apelacyjny ustaleniami I USK 880/26 5 faktycznymi i oceną dowodów. Zdaniem skarżącej, spełniła ona wszelkie przesłanki do wykazania tytułu ubezpieczenia społecznego. Tymczasem o nim nie decydują aspekty formalne, organizacyjne, lecz rzeczywiste prowadzenie działalności, która niesie za sobą typowe cechy tego rodzaju aktywności zarobkowej. Sąd Apelacyjny wskazał przesłanki, które uznał za wiodące i nie wykluczył odwołującej się z ubezpieczenia tylko dlatego, że była w ciąży. Ten stan nie znosi możliwości badania, czy ubezpieczona ujawnia ustawowe przesłanki działalności gospodarczej, zwłaszcza gdy okoliczności jej rozpoczęcia są dalekie od typowych i racjonalnych działań przedsiębiorcy (brak struktury organizacyjnej, incydentalne zakupy środków niezbędnych do wykonywania usług). Zatem inne rozłożenie ciężarów i akcentów przez skarżącego nie dowodzi o oczywistej zasadności skargi kasacyjnej, bowiem rezultat zaskarżonego orzeczenia jest nie tylko możliwy, ale i w ustalonych w sprawie okolicznościach faktycznych usprawiedliwiony, zwłaszcza w odniesieniu do stanowiska judykatury (co Sąd drugiej instancji szczegółowo opisał). Przyjmując za wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 2021 r., II USKP 21/21 (LEX nr 3119631) należy dostrzec, że w judykaturze utrwala się w ostatnim czasie pogląd, zgodnie z którym zarejestrowanie działalności gospodarczej i towarzyszące temu zadeklarowanie nieznajdującej pokrycia w przewidywanych zyskach wysokiej podstawy wymiaru składki na ubezpieczenia społeczne, a przy tym ze świadomością istnienia przeszkód do prowadzenia tej działalności (np. spodziewane w nieodległym czasie urodzenie dziecka i związana z tym planowana przerwa w prowadzeniu działalności) może wskazywać na intencję (element subiektywny) nie tyle podjęcia i wykonywania zarobkowej działalności gospodarczej o charakterze ciągłym, lecz włączenia się do systemu ubezpieczeń społecznych w celu uzyskania wysokich świadczeń (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 13 września 2016 r., I UK 455/15, LEX nr 2122404; z dnia 6 kwietnia 2017 r., II UK 98/16, LEX nr 2307127 i z dnia 18 grudnia 2018 r., II UK 413/17, LEX nr 2609126). W konsekwencji przyjmuje się, że ktoś, kto prowadzi działalność gospodarczą tylko po to, aby uzyskać świadczenia z ubezpieczenia społecznego, w istocie stwarza pozory tej działalności, bowiem nie zmierza do pozyskania zarobku z działalności, co wypacza sens ustawowy tej instytucji prawa (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 2017 r., II UK 98/16, LEX nr 2307127). Z uwagi na powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji. O kosztach procesu orzeczono w myśl art. 98 § 1 w związku z art. 39821 k.p.c. AGM [a.ł] I USK 880/26 6