I ZB 58/25

I ZB 58/25 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: SSN Krzysztof Wesołowski Dnia 31 lipca 2026 r. po rozpoznaniu sprawy z wniosku Prokuratora Generalnego o zbadanie spełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego Marię Szczepaniec wymogów niezawisłości i bezstronności w sprawie o sygn. I ZO 76/25 na posiedzeniu niejawnym w dniu 31 lipca 2026 r. odrzuca wniosek. UZASADNIENIE Wnioskodawca – Prokurator Generalny wniósł na podstawie art. 29 § 5 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (dalej uSN) o stwierdzenie niespełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego Marię Szczepaniec wymogów niezawisłości i bezstronności z uwagi na okoliczności towarzyszące jej powołaniu i jej postępowania po powołaniu, co w okolicznościach rozpoznania sprawy I ZO 76/25 dotyczącej odwołania Prokuratora Generalnego od postanowienia o umorzeniu postępowania dyscyplinarnego wobec sędziego Sądu Najwyższego X.Y. może doprowadzić do naruszenia standardu niezawisłości lub bezstronności, mającego wpływ na wynik sprawy. Wnioskodawca wskazał na wstępie, że ramy prawne przeprowadzania testu niezawisłości i niezależności sędziego Sądu Najwyższego nie ograniczają się do uregulowań zawartych w art. 29 uSN, które nie przystają do wymogów konstrukcji tego testu ani nie wyczerpują przesłanek branych pod uwagę w jego przeprowadzaniu, a wynikają z ukształtowanego orzecznictwa Europejskiego I ZB 58/25 2 Trybunału Praw Człowieka (dalej ETPC). Orzecznictwo to, zdaniem wnioskodawcy, wyznacza standard, którego nie można w drodze ustawowej, z uwagi na art. 91 ust. 1 i 2 Konstytucji RP, zawęzić przez wprowadzanie dodatkowych warunków i przesłanek, jak to uczyniono w przepisach ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o zmianie ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1259). W ocenie wnioskodawcy, wskazane poza konwencyjne wymogi, w tym „uwzględnienie charakteru sprawy” stanowią oczywiście błędne i nieuzasadnione rozwiązanie ustawowe, jeśli uwzględni się oczywistą okoliczność, że w każdej sprawie, bez względu na jej charakter czy przedmiot, powinien rozstrzygać sąd niezawisły i bezstronny. Równie istotną wadą omawianej nowelizacji było przyjęcie, że rozpatrywanie wniosków o wyłączenie sędziego Sądu Najwyższego może być udziałem sędziów powołanych na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej wadliwie w trybie określonym przepisami ustawy z 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw. W dalszej części wniosku, wnioskodawca wskazał, że Maria Szczepaniec została powołana na urząd sędziego Sądu Najwyższego przez Prezydenta RP 10 października 2018 r. Wniosek o powołanie jej i 19 innych osób Krajowa Rada Sądownictwa (dalej – KRS) przedstawiła Prezydentowi RP w związku z podjętą uchwałą z 28 sierpnia 2018 r., nr 331/2018. Wniosek ten złożyła zatem KRS ukształtowana w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw. W takim kształcie – zdaniem wnioskodawcy - KRS nie może być uznana za organ odpowiadający modelowi i standardowi funkcjonowania wynikającemu z właściwych przepisów Konstytucji RP, przepisów prawa Unii Europejskiej i przepisów Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (EKPCz). Konsekwencją takiego stanu rzeczy jest niemożność uznania sędziów nominowanych do pełnienia urzędów w procedurze nominacyjnej z udziałem tak ukształtowanej Krajowej Rady Sądownictwa za gwarantów niezależnego i niezawisłego sądu, stosownie do zasady wyartykułowanej w przepisach krajowych i międzynarodowych (art. 6 EKPCz, art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej, art. 178 Konstytucji). Wnioskodawca uważa, że w odniesieniu do sędziów Sądu Najwyższego powołanych w tym trybie, obalenie tej zasady i I ZB 58/25 3 gwarancji nastąpiło w sposób nieodwracalny, co oznacza, że nie dają oni gwarancji niezależności i bezstronności w orzekaniu, a zatem swymi orzeczeniami nie tworzą oni sądu w znaczeniu konstytucyjnym i konwencyjnym. Krajowa Rada Sądownictwa ukształtowana w trybie wskazanej nowelizacji ustawy, nie jest organem tożsamym z organem konstytucyjnym, którego skład i sposób wyłaniania reguluje Konstytucja RP, w szczególności w art. 187 ust. 1. Wnioskodawca w dalszej części wniosku powołał się na uchwałę trzech połączonych Izb Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2020 r. (BSA 1-4110-1/2020), w której wskazano, że nienależyta obsada sądu w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. zachodzi także wtedy, gdy w składzie sądu bierze udział osoba powołana na urząd sędziego Sądu Najwyższego na wniosek KRS ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw. Wnioskodawca wskazał także, że postanowieniem z 27 września 2018 r., II GW 28/18, Naczelny Sąd Administracyjny wstrzymał wykonanie uchwały KRS 338/2018 w części wszystkich tych uczestników postępowania nominacyjnego, których kandydatury zostały przedstawione Prezydentowi RP z wnioskiem o ich powołanie do pełnienia urzędu sędziego Sądu Najwyższego w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych. Pomimo zabezpieczenia udzielonego przez Naczelny Sąd Administracyjny, w dniu 10 października 2018 r. Prezydent wręczył Marii Szczepaniec akt powołania na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego, które zostało przyjęte. Powyższe, zdaniem wnioskodawcy oznacza, że sędzia Maria Szczepaniec, będąc doktorem habilitowanym nauk prawnych, wieloletnim wykładowcą akademickim i praktykującym prawnikiem, z pełną świadomością wzięła udział w od początku wadliwej procedurze powołania na urząd sędziego w Sądzie Najwyższym, zignorowała całkowicie orzeczenie wstrzymujące wykonanie uchwały KRS, a następnie przyjęła powołanie, wbrew zabezpieczeniu mającemu zapewnić realizację praw innych sędziów biorących udział w tej procedurze. W ocenie wnioskodawcy okolicznością świadczącą o braku gwarancji niezawisłości i bezstronności sędzi Marii Szczepaniec jest jej aktywne orzekanie I ZB 58/25 4 w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego, której status jako sądu w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 6 ust. 1 EKPCz został poważnie zakwestionowany zarówno w orzecznictwie międzynarodowym, jak i przez sam Sąd Najwyższy. Sędzia Maria Szczepaniec kontynuuje orzekanie w tej Izbie, co świadczy o braku dystansu wobec systemowego naruszenia zasady niezależności sądownictwa. Jej gotowość do uczestniczenia w składach orzekających Izby, której legalność i niezależność są kwestionowane, podważa zaufanie do jej bezstronności i niezawisłości jako sędziego. Powyższe znalazło swoje odzwierciedlenie chociażby na rozprawie 1 lipca 2025 r. Wnioskodawca powołał także orzeczenia Sądu Najwyższego o wyłączeniu sędziego Marii Szczepaniec od orzekania oraz uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 2 czerwca 2022r., I KZP 2/22, w której podkreślono, że wniosek o wyłączenie ze składu sądu powszechnego osoby powołanej do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego przez Prezydenta RP na wniosek KRS, ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r., nie może być rozpoznawany przez sąd mający w swoim składzie takiego sędziego; w przeciwnym razie dojdzie do sytuacji objętej zakazem nemo iudex in causa sua. Tymczasem sędzia SN Maria Szczepaniec ma orzekać w sprawie sędzi SN X.Y., której pozycja jako sędziego dotknięta jest tą samą wadliwością. Udział sędziego Marii Szczepaniec w rozpoznaniu sprawy, w której zarzuty dotyczą nadużycia władzy przez osoby powołane w tej samej procedurze nominacyjnej oraz związane z funkcjonowaniem struktur Sądu Najwyższego ukształtowanych w sposób niekonstytucyjny, rodzi poważne wątpliwości co do jej bezstronności. Sędzia ta musiałaby bowiem orzekać w sprawie, której istota dotyczy systemowego naruszenia zasad niezależności sądownictwa, z którym sama jest powiązana instytucjonalnie i personalnie. Sąd Najwyższy zważył co następuje: Wniosek nie spełniał wymagań określonych w art. 29 § 5–9 uSN, co uzasadniało jego odrzucenie bez przeprowadzania merytorycznej oceny I ZB 58/25 5 podniesionych zarzutów. Wnioskodawca zdaje się mieć świadomość braków, o których mowa. Choć wniosek złożony został w trybie ww. przepisów ustawy o Sądzie Najwyższym, zawiera polemikę z obowiązującymi rozwiązaniami ustawowymi, w tym przede wszystkim z samą konstrukcją wniosku unormowanego w tym przepisie i wynikającymi z niego wymogami. Zgodnie z art. 29 § 5 uSN dopuszczalne jest badanie spełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego lub sędziego delegowanego do pełnienia czynności sędziowskich w Sądzie Najwyższym wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowania po powołaniu, na wniosek strony lub uczestnika postępowania przed Sądem Najwyższym, jeżeli w okolicznościach danej sprawy może to doprowadzić do naruszenia standardu niezawisłości lub bezstronności, mającego wpływ na wynik sprawy z uwzględnieniem okoliczności dotyczących uprawnionego oraz charakteru sprawy. Wniosek, o którym mowa powinien spełniać wymogi, o których mowa w art. 29 § 9 uSN, tj. wymogi przewidziane dla pisma procesowego, a także zawierać żądanie stwierdzenia, że w danej sprawie zachodzą przesłanki, o których mowa w art. 29 § 5 uSN oraz powoływać okoliczności uzasadniające żądanie wraz z dowodami na ich poparcie. Niespełnienie wskazanych wymogów formalnych skutkuje odrzuceniem wniosku z art. 29 § 5 uSN bez wezwania do usunięcia braków formalnych. Odrzuceniu podlega również wniosek złożony po upływie terminu albo z innych przyczyn niedopuszczalny (np. wniesiony przez podmiot inny niż wynika to z art. 29 § 7 uSN). Szczegółowa analiza wniosku Prokuratora Generalnego uzasadnia twierdzenie, że w odniesieniu do wskazanego w art. 29 § 5 w zw. z § 9 uSN wymogu okoliczności towarzyszących powołaniu sędziego opiera się on w istocie nie na indywidualnych okolicznościach powołania sędziego Marii Szczepaniec na urząd sędziego Sądu Najwyższego, lecz koncentruje się na występującej – zdaniem wnioskodawcy – systemowej nieprawidłowości powoływania sędziów, której upatruje on w ukształtowaniu Krajowej Rady Sądownictwa na podstawie ustawy z 2017 r. I ZB 58/25 6 Tego rodzaju abstrakcyjnie sformułowane zarzuty nie mogą odnieść skutku w postępowaniu toczącym się na podstawie art. 29 § 5 i n. uSN, gdyż celem tej instytucji nie jest umożliwienie kwestionowania przewidzianego przez ustawodawcę systemu powoływania sędziów, ale ocena indywidualnych okoliczności dotyczących powołania konkretnego sędziego oraz jego zachowania po powołaniu, przy czym ocena ta powinna nastąpić w kontekście konkretnej sprawy. Przez okoliczności towarzyszące powołaniu sędziego na tle art. 29 § 5 uSN należy zatem rozumieć nie okoliczności o charakterze generalnym, odwołujące się do systemowych rozwiązań procesu powoływania sędziów (a zatem w istocie okoliczności dotyczące sposobu ich powołania), lecz indywidualne okoliczności powołania, odnoszące się do konkretnego sędziego objętego wnioskiem o przeprowadzenie tzw. testu niezawisłości i bezstronności (tak SN m.in w postanowieniach z: 16 czerwca 2021 r., I NWW 27/21; 23 lutego 2023 r., I ZB 44/22, 14 czerwca 2023 r., III CB 16/23; z 13 czerwca 2025 r., III CB 46/24; z 30 czerwca 2025 r., III CB 36/25; tak też NSA w postanowieniu z 14 lutego 2023 r., I FSK 2040/22). Na konieczność zbadania całokształtu okoliczności, nie zaś samego trybu powołania sędziego, zwrócił także uwagę Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z 9 lipca 2020 r. (C-272/19, VQ). Wskazano w nim, że „co się tyczy warunków mianowania sędziego orzekającego w sądzie odsyłającym, należy na wstępie przypomnieć, że sam fakt, iż władze ustawodawcze lub wykonawcze uczestniczą w procesie mianowania sędziego, nie może prowadzić do powstania zależności sędziego od tych władz ani do wzbudzenia wątpliwości co do jego bezstronności, jeśli po mianowaniu zainteresowany nie podlega żadnej presji i nie otrzymuje instrukcji w ramach wykonywania swoich obowiązków". Należy przy tym zauważyć, że tzw. uchwała połączonych Izb Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2020 r., na którą powołuje się wnioskodawca, została wyeliminowana z obrotu prawnego przez Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 20 kwietnia 2020 r. (U 2/20, OTK ZU poz. 61/A/2020). Stosownie do art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Moc powszechnie obowiązująca orzeczenia I ZB 58/25 7 Trybunału Konstytucyjnego oznacza m.in. bezwzględne związanie orzeczeniem wszystkich organów władzy publicznej, w tym sądów. Wniosek nie spełnia także warunku dotyczącego wskazania postępowania sędziego po powołaniu, które mogłoby mieć wpływ na jego niezawisłość I bezstronność. Przytoczone przez wnioskodawcę okoliczności związane z podjęciem się orzekania są prostą konsekwencją powołania na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego i same w sobie nie wyczerpują przesłanki z art. 29 § 5 uSN. Wnioskodawca nie wskazał przy tym żadnych konkretnych zachowań sędziego SN Marii Szczepaniec, zaistaniałych już powołaniu, które stanowiłyby przesłankę z art. 29 § 5 uSN. W szczególności wymogu tego nie wypełnia argumentacja wnioskodawcy, wskazująca na brak dystansu SSN Marii Szczepaniec wobec przyjętych rozwiązań ustawowych. Z uwagi na fakt, że wniosek z art. 29 § 5 uSN ma zmierzać do stwierdzenia niespełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego wymogów (naruszenia standardu) niezawisłości i bezstronności w konkretnej sprawie, oczywiste jest, iż nie wystarczy wskazanie okoliczności towarzyszących powołaniu danego sędziego (w szczególności ewentualnych wadliwości procedury nominacyjnej) i jego postępowania po powołaniu (np. czynności jurysdykcyjnych, oświadczeń i wypowiedzi), które mogą wywoływać uzasadnione wątpliwości co do spełnienia przezeń wymagań niezawisłości i bezstronności, ale konieczne jest także wskazanie okoliczności świadczących o tym, że deficyt ten może oddziaływać na wynik konkretnej sprawy, z uwzględnieniem okoliczności dotyczących uprawnionego oraz charakteru sprawy (zob. np. postanowienia SN: z 15 listopada 2022 r., III CB 5/22; z 31 lipca 2023 r., I NB 5/23). Wnioskodawca w tym zakresie ograniczył się do wskazania, że sędzia SN Maria Szczepaniec ma orzekać w sprawie innego sędziego SN, która uzyskała powołanie na to stanowisko w podobnej procedurze. Argument ten również odwołuje się do rozwiązań systemowych, a zatem nie stanowi wypełnienia przestanki z art. 29 § 5 uSN, o której mowa. O pozornym charakterze argumentacji w zakresie wypełnienia omawianej przesłanki świadczy sam sposób uzasadnienia wniosku („Sędzia ta musiałaby bowiem orzekać w sprawie, której istota dotyczy systemowego I ZB 58/25 8 naruszenia zasad niezależności sądownictwa, z którym sama jest powiązana instytucjonalnie i personalnie”). Wskazane wyżej braki dotyczą elementów konstrukcyjnych i zarazem konstytutywnych wniosku z art. 29 § 5 uSN i stosownie do treści art. 29 § 9 pkt 1 i 2 uSN w zw. z art. 29 § 10 zd. 1 uSN skutkować winny odrzuceniem wniosku przez sąd, bez wezwania strony do usunięcia braków formalnych. Niezależnie od tego istnieją poważne wątpliwości co do dopuszczalności wniosku unormowanego w art. 29 § 5 uSN. Wynikają one stąd, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 25 lutego 2026 r. w sprawie SK 68/25 uznał za niezgodne z Konstytucją (z art. 60 w związku z art. 31 ust. 3, w związku z art. 2 oraz w związku art. 178 ust. 1, art. 179 i art. 180 ust. 1 i 2 Konstytucji) przepisy wprowadzające tzw. test niezawisłości i bezstronności sędziego, rozumiany jako odrębne, incydentalne postępowanie służące badaniu statusu sędziego. Co prawda rozstrzygnięcie to zapadło na kanwie przepisów ustawy – Prawo o ustroju sądów administracyjnych, jednakże regulacje tej ustawy (art. 5a) – jak już zauważono w postępowaniach przed Sądem Najwyższym, dotyczących sędziów tego Sądu (np. postanowienia z 8 kwietnia 2026 r., I ZB I 51/23, I ZB 92/25) - w analizowanym zakresie są tożsame co do konstrukcji normatywnej z rozwiązaniami przewidzianymi w art. 29 § 5–9 ustawy o Sądzie Najwyższym, znajdującymi zastosowanie w niniejszej sprawie, na których oparto wniosek. W obu przypadkach ustawodawca wprowadził bowiem mechanizm pozwalający na podważanie spełniania przez sędziego wymogów niezawisłości i bezstronności przez odrębny środek procesowy, którego istota sprowadza się do zakwestionowania skuteczności aktu powołania sędziego lub jego konsekwencji. W świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego trudno byłoby przyjąć, że rozwiązanie zawarte w ustawie o Sądzie Najwyższym mogłoby zostać ocenione odmiennie pod względem konstytucyjnym niż analogiczne rozwiązanie zawarte w ustawie – Prawo o ustroju sądów administracyjnych. Ocena dokonana przez Trybunał Konstytucyjny odnosi się bowiem do samej istoty mechanizmu normatywnego, a nie do jego szczegółowej postaci proceduralnej. Mechanizm ten – niezależnie od jego umiejscowienia systemowego – pozostaje w kolizji z tymi samymi normami konstytucyjnymi, w szczególności z art. 60 Konstytucji (dostęp do służby publicznej), w zw. z art. 31 I ZB 58/25 9 ust. 3 Konstytucji (ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw), art. 179 Konstytucji (powołanie sędziego przez Prezydenta RP), art. 180 ust. 1 Konstytucji (zasada nieusuwalności sędziów), art. 10 ust. 1 Konstytucji (zasada podziału i równowagi władz) oraz art. 2 Konstytucji (zasada demokratycznego państwa prawnego, obejmująca m.in. zasadę pewności prawa). Jednolity charakter tych norm przesądza o konieczności jednolitej oceny konstytucyjnej wszelkich rozwiązań ustawowych, które prowadzą do ich naruszenia. Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji postanowienia. [J.J.] [r.g.]