II UZ 84/26

II UZ 84/26 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: SSN Robert Stefanicki Dnia 14 lipca 2026 r. w sprawie z odwołania M. S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Legnicy o rentę z tytułu niezdolności do pracy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 14 lipca 2026 r., zażalenia organu rentowego na wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 7 stycznia 2026 r., sygn. akt III AUa 240/24, uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania zażaleniowego. UZASADNIENIE W wyroku z 7 stycznia 2026 r., sygn. akt III AUa 240/24, Sąd Apelacyjny we Wrocławiu – w sprawie z odwołania M. S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Legnicy o rentę z tytułu niezdolności do pracy – uchylił zaskarżony apelacją odwołującego się wyrok Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Legnicy z 5 stycznia 2024 r., sygn. akt V U 375/23, i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Legnicy, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego. W uzasadnieniu swojego wyroku Sąd Apelacyjny przedstawił, że decyzją z 28 czerwca 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Legnicy odmówił II UZ 84/26 2 M. S. prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, wskazując, że nie został on uznany za niezdolnego do pracy. Wyrokiem z 5 stycznia 2024 r. Sąd Okręgowy w Legnicy oddalił odwołanie wnioskodawcy od powyższej decyzji. Sąd Okręgowy ustalił, że wnioskodawca, ur. w 1971 r., uległ wypadkowi komunikacyjnemu w dniu 21 kwietnia 2012 r. Wnioskodawca pracuje jako robotnik gospodarczy. Decyzją z 11 maja 2013 r. przyznano ubezpieczonemu prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy do 31 marca 2015 r. Orzeczeniem lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych uznano ubezpieczonego za częściowo niezdolnego do pracy do 31 marca 2020 r., a orzeczeniem z 25 marca 2020 r. za częściowo niezdolnego do pracy do 31 marca 2023 r. W rezultacie powyższych orzeczeń organ rentowy kontynuował wypłatę renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Od czerwca 2014 r. wnioskodawca pozostaje w zatrudnieniu w Zakładzie Gospodarki Komunalnej w G., osiągając zarobki uzasadniające zmniejszenie renty na podstawie art. 103a-104 ustawy emerytalno-rentowej. Orzeczeniem z 29 marca 2023 r. lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i orzeczeniem Komisji Lekarskiej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 27 kwietnia 2024 r. ubezpieczony nie został uznany za niezdolnego do pracy. Wnioskodawca jest zdolny do pracy na poziomie posiadanych kwalifikacji. Przebyty w kwietniu 2012 r. wypadek spowodował uraz wielomiesięczny z utrwalonymi dysfunkcjami narządu ruchu. Nie spowodował jednak trwałej niezdolności do pracy. Sąd pierwszej instancji uznał odwołanie za nieuzasadnione. Sąd Okręgowy powołał się na treść art. 57 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, stwierdzając, że wszystkie przewidziane w przytoczonym przepisie warunki otrzymania renty z tytułu niezdolności do pracy muszą być spełnione łącznie. Brak spełnienia jednego z nich wyklucza przyznanie prawa do renty. W rozpoznawanej sprawie spornym było czy ubezpieczony jest osobą niezdolną do pracy. Zarówno lekarz orzecznik, jak i komisja lekarska Zakładu Ubezpieczeń Społecznych orzekli, iż ubezpieczony nie jest niezdolny do pracy. Sąd Okręgowy dopuścił dowód z opinii biegłych o specjalności chirurgii urazowej i ortopedii, neurologii oraz chorób wewnętrznych i gastroenterologii. Z opinii biegłych wynika w sposób jednoznaczny, iż M.S. nie jest osobą niezdolną do pracy. Stwierdzone ograniczenia sprawności organizmu ubezpieczonego nie II UZ 84/26 3 ograniczyły jego zdolności do pracy zgodnie z posiadanymi kwalifikacjami. Sąd Okręgowy podzielił stanowisko opinii biegłych lekarzy sądowych, uznając, że została sporządzona przez biegłych o specjalizacji odpowiedniej do zgłaszanych przez wnioskodawcę ograniczeń, po jego przebadaniu. Została też wystarczająco umotywowana. Potwierdzeniem wniosków opinii jest ciągłe pozostawanie wnioskodawcy w zatrudnieniu i osiąganie zarobków powodujących konieczność ograniczenia wysokości otrzymywanego świadczenia rentowego. Według Sądu drugiej instancji zaskarżony wyrok wymaga uchylenia na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. Istotę sporu w sprawie stanowi przesłanka częściowej niezdolności do pracy (art. 12 ust. 3 ustawy emerytalnej). W ramach tej przesłanki sumują się elementy biologiczny i ekonomiczny niezdolności do pracy. Ten pierwszy obejmuje naruszenie sprawności organizmu, natomiast drugi odwołuje się do utraty zdolności do wykonywania pracy zarobkowej. W przypadku niezdolności częściowej chodzi o utratę w znacznym stopniu zdolności do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji. Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał w wystarczającym stopniu powyższych przesłanek. W odniesieniu do naruszenia sprawności organizmu wnioskodawcy, uzasadnienie zaskarżonego wyroku jest bardzo lakoniczne. Można dowiedzieć się z niego jedynie, że u wnioskodawcy występuje dysfunkcja narządu ruchu spowodowana wypadkiem doznanym w 2012 r. Sąd pierwszej instancji nie sprecyzował natury tej dysfunkcji ani jej wpływu na niezdolność wnioskodawcy do pracy. Nie jest w szczególności jasne, czy i w jakim zakresie naruszenia sprawności organizmu, które wystąpiły w przeszłości, utrzymują się w dalszym ciągu. W tej mierze Sąd pierwszej instancji ograniczył się do ustalenia, że wypadek „nie spowodował trwałej niezdolności do pracy”. Stwierdzenie to niczego nie wyjaśnia, ponieważ z ustaleń Sądu pierwszej instancji zdaje się wynikać, że renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy, która przysługiwała wnioskodawcy w przeszłości, miała charakter okresowy, co wskazuje również na okresowy charakter istniejącej wówczas niezdolności do pracy (art. 59 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej). Z uzasadnienia orzeczenia Sądu pierwszej instancji nie wynika jednoznacznie, w jakim okresie wnioskodawcy przysługiwała ta renta, choć wydaje się, że był to długi okres, datujący się od 2013 r. do 31 marca 2023 r. Wobec powyższych niedostatków ustaleń Sądu pierwszej instancji, apelacja II UZ 84/26 4 zarzuca trafnie, że Sąd ten nie wyjaśnił, na czym polega ewentualna poprawa stanu zdrowia wnioskodawcy w stosunku do poprzedniego okresu (w którym wnioskodawca był uznany za częściowo niezdolnego do pracy), która miałaby powodować, że obecnie występujące naruszenia sprawności organizmu nie powodują takiej niezdolności. O zaistnieniu niezdolności do pracy nie przesądza jednak wyłącznie ocena medyczna stwierdzająca występowanie określonych jednostek chorobowych i ich wpływ na funkcjonowanie organizmu człowieka. Decydujące znaczenie ma ocena prawna dokonana przez Sąd w oparciu o okoliczności natury medycznej i okoliczności innej natury, w tym zwłaszcza uwzględniając poziom kwalifikacji ubezpieczonego oraz możliwość zarobkowania w zakresie tych kwalifikacji, biorąc pod uwagę rodzaj i charakter dotychczas wykonywanej pracy, poziom wykształcenia, wiek i predyspozycje psychofizyczne. W tym zakresie element medyczny niezdolności do pracy łączy się ściśle z elementem ekonomicznym. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że wnioskodawca pozostaje w zatrudnieniu w Zakładzie Gospodarki Komunalnej, osiągając wynagrodzenie powodujące zmniejszenie wysokości pobieranej renty. Sąd Okręgowy uznał, że fakt ten przemawia za brakiem nawet częściowej niezdolności do pracy. Jednak ocena ta jest dalece niepełna. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku zabrakło bowiem ustalenia poziomu kwalifikacji wnioskodawcy. Dopiero ustalenie ich poziomu daje podstawę do oceny, czy zatrudnienie wykonywane obecnie przez wnioskodawcę pozostaje zgodne z posiadanymi przez wnioskodawcę kwalifikacjami, czy też sytuuje się poniżej ich poziomu. Niejasny jest, w świetle treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku, zresztą rodzaj pracy wykonywanej przez wnioskodawcę w ramach tego zatrudnienia. Trudno bowiem jednoznacznie stwierdzić, czy określenie „robotnik gospodarczy”, zawarte we wstępnej części uzasadnienia, charakteryzuje pracę wykonywaną przez wnioskodawcę w przeszłości, przed powstaniem naruszenia sprawności organizmu, czy też pracę wykonywaną obecnie. Ponadto, zgodnie z art. 13 ust. 4 ustawy emerytalnej, zachowanie zdolności do pracy w warunkach określonych w przepisach o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych nie stanowi przeszkody do orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy. Konieczne jest zatem odniesienie się do normalnych (typowych) II UZ 84/26 5 warunków pracy i ustalenie, czy praca jest wykonywana przez wnioskodawcę w takich warunkach, czy też w warunkach odbiegających od typowego charakteru, co może wynikać z dostosowania tych warunków do naruszeń sprawności organizmu ubezpieczonego. Zachowanie zdolności do takiej pracy nie dostarcza, zgodnie z powołanym przepisem, przesłanek do uznania braku niezdolności do pracy. Na powyższe okoliczności apelujący wskazywał w piśmie procesowym z 22 grudnia 2023 r., kwestionując złożoną w toku postępowania opinię łączną biegłych z zakresu chorób wewnętrznych, chirurgii urazowej i neurologii oraz wnioskując o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego z zakresu medycyny pracy. Pismo to zostało złożone w granicach 7-dniowego terminu wyznaczonego stronie przez Sąd pierwszej instancji na ustosunkowanie się do opinii biegłych. Sąd wydał jednak wyrok przed upływem powyższego terminu, na skutek czego nie ustosunkował się w jego uzasadnieniu do podniesionych w powyższym piśmie zarzutów i wniosków wnioskodawcy. Według Sądu drugiej instancji w ponownym postępowaniu Sąd pierwszej instancji ustali szczegółowo rodzaj naruszeń sprawności organizmu wnioskodawcy oraz określi, na czym polega poprawa stanu jego zdrowia, która pozwala na ewentualną ocenę, że nie jest on obecnie nawet częściowo niezdolny do pracy. W związku z tym konieczne jest ustalenie poziomu kwalifikacji wnioskodawcy (art. 12 ust. 3 ustawy emerytalnej), biorąc po uwagę zdobyte przez niego wykształcenie, a także ewentualnie nabyte umiejętności wykonywania specjalistycznej, kwalifikowanej pracy fizycznej. Sąd pierwszej instancji ustali ponadto, czy praca obecnie wykonywana przez wnioskodawcę odpowiada poziomowi jego kwalifikacji, czy też pozostaje poniżej tego poziomu. Sąd oceni również, czy zachowanie zdolności do takiej pracy nastąpiło z uwzględnieniem warunków typowych, czy też przy zachowaniu warunków określonych w przepisach o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (art. 13 ust. 4 ustawy emerytalnej). W tym celu Sąd rozważy potrzebę dopuszczenia dowodu z opinii biegłego z zakresu medycyny pracy. Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego organ rentowy zaskarżył zażaleniem wniesionym do Sądu Najwyższego na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c., zarzucając niewłaściwe zastosowanie podstawy prawnej orzeczenia uchylającego tj. art. 386 § II UZ 84/26 6 4 k.p.c. wobec wniosków procesowych powoda. W ocenie skarżącego brak jest podstaw do uchylenia wyroku w świetle przepisów k.p.c. o postępowaniu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych na tle ustaleń stanu zdrowia powoda w dacie wydania decyzji. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Rozpatrywane zażalenie organu rentowego jest uzasadnione. Rozważając charakter zażalenia wnoszonego do Sądu Najwyższego na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c., Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że kontrola dokonywana w ramach tego środka powinna mieć charakter formalny, skupiający się na przesłankach uchylenia orzeczenia sądu pierwszej instancji. Ponieważ zażalenie przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. jest skierowane przeciwko uchyleniu wyroku i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania, ocenie w tym postępowaniu zażaleniowym może być poddana jedynie prawidłowość zakwalifikowania przez sąd odwoławczy określonej sytuacji procesowej jako odpowiadającej powołanej przez ten sąd podstawie orzeczenia kasatoryjnego. Ocena ta nie obejmuje natomiast zarówno merytorycznego stanowiska prawnego sądu drugiej instancji, jak i prawidłowości zastosowania przepisów prawa procesowego, które nie odnoszą się do kwalifikacji powstałej sytuacji procesowej w kontekście przesłanek z art. 386 § 2 i § 4 k.p.c. Oznacza to, że Sąd Najwyższy sprawdza jedynie, czy rzeczywiście doszło do nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo, czy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości, bądź czy w rachubę wchodziła podstawa nieważności postępowania. Tylko spełnienie lub niespełnienie tych przesłanek ma znaczenie w postępowaniu wywołanym wniesionym zażaleniem (postanowienia Sądu Najwyższego z: 10 czerwca 2014 r., III PZ 6/14, LEX nr 1486981; 30 września 2014 r., III UZ 9/14, LEX nr 1515151; 21 października 2014 r., III PZ 9/14, LEX nr 1532750; 20 lutego 2015 r., V CZ 112/14, LEX nr 1677146; 22 lipca 2015 r., I UZ 6/15, LEX nr 1767098; 14 lipca 2016 r., II UZ 22/16, LEX nr 2080525; 10 września 2025 r., II UZ 29/25, LEX nr 3933326). Sąd drugiej instancji na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. może zatem uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania tylko w razie spełnienia powyższych przesłanek. W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że przepis ten nie statuuje obowiązku, a jedynie możliwość rozstrzygnięcia II UZ 84/26 7 kasatoryjnego (wyroki Sądu Najwyższego z: 13 listopada 2002 r., I CKN 1149/00, LEX nr 75293; 5 lutego 2002 r., I PKN 845/00, OSNP 2004 Nr 3, poz. 46; 9 lipca 2009 r., II PK 311/08, LEX nr 533041; postanowienie Sądu Najwyższego z 28 października 2025 r., II UZ 23/25, LEX nr 3934499). W art. 386 § 4 k.p.c. zostały sformułowane dwie przyczyny uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania. Są nimi nierozpoznanie przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy oraz konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Oceny czy sąd rozpoznał istotę sprawy (art. 386 § 4 k.p.c.), dokonuje się na podstawie analizy żądań pozwu i przepisów prawa materialnego stanowiącego podstawę rozstrzygnięcia. Nierozpoznanie istoty sprawy polega na poprzestaniu na błędnym przyjęciu przez sąd pierwszej instancji przesłanki niweczącej lub hamującej roszczenie (prekluzja, przedawnienie, potrącenie, brak legitymacji, prawo zatrzymania itp.) albo na zaniechaniu zbadania materialnej podstawy żądania pozwu, niezbadaniu podstawy merytorycznej dochodzonego roszczenia albo całkowitym pominięciu merytorycznych zarzutów pozwanego, co ma miejsce wówczas, gdy rozstrzygnięcie sądu nie odnosi się do przedmiotu sprawy (postanowienie Sądu Najwyższego z 19 września 2013 r., I PZ 7/13, OSNP 2015, nr 1, poz. 8; A. Łazarska, K. Górski (w:) T. Szanciło (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Art. 1–45816. Tom I, Warszawa 2023). W postanowieniach z 17 lipca 2019 r. (I CZ 26/19, Legalis nr 2763607) oraz z 23 września 2025 r. (I PZ 3/25, Legalis nr 3280142) Sąd Najwyższy dostrzegł, że zakwestionowanie przez sąd drugiej instancji poglądu sądu pierwszej instancji co do podstawy prawnej rozpoznawanego roszczenia nie oznacza, iż nie doszło do rozpoznania istoty sprawy. Konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości zachodzi wtedy, gdy merytoryczne rozpoznanie sporu przez sąd drugiej instancji wymagałoby przeprowadzenia przez ten sąd całego postępowania dowodowego. Podstawa do uchylenia wyroku nie zachodzi natomiast w sytuacji, gdy konieczne jest jedynie uzupełnienie braków postępowania dowodowego w określonej kwestii lub przeprowadzenie dowodów, które sąd pierwszej instancji bezpodstawnie pominął. W takim przypadku sąd drugiej instancji jako sąd merytoryczny, obowiązany jest na podstawie art. 382 k.p.c. uzupełnić postępowanie dowodowe w II UZ 84/26 8 niezbędnym zakresie (postanowienia Sądu Najwyższego z 11 października 2016 r., II PZ 18/16, LEX nr 2163311 oraz z 9 maja 2023 r.: III UZ 2/23, Legalis nr 2937897 oraz III PZ 1/23, Legalis nr 2937898). Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z 5 grudnia 2024 r. (III CZ 226/24, LEX nr 3790233 oraz 16 kwietnia 2025 r., II UZ 58/24, Legalis nr 3239644; 9 marca 2026 r., II UZ 26/26, Legalis nr 3943118), przy czym przypomniał, że „do nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wtedy, gdy sąd pierwszej instancji nie zbada materialnej podstawy żądania, wychodząc z błędnego założenia, że istnieje przeszkoda unicestwiająca roszczenie albo wykluczająca jego skuteczne dochodzenie. Przesłanka ta - w przeciwieństwie do określonej w art. 386 § 4 in fine k.p.c. - nie dotyczy zatem sytuacji, w których błąd sądu pierwszej instancji lokuje się w sferze faktów i dowodów, lecz polega na nieprawidłowym założeniu o istnieniu okoliczności stojącej na przeszkodzie ocenie istoty sprawy”. W związku z powyższym nierozpoznanie istoty sprawy nie wiąże się z zaniechaniem dokonania przez sąd pierwszej instancji określonych ustaleń faktycznych i to także wtedy, gdy ustalenia te - w ocenie sądu drugiej instancji - są konieczne do rozstrzygnięcia sprawy, a ich zakres jest znaczny. W przyjętym w Kodeksie postępowania cywilnego modelu apelacji pełnej sąd drugiej instancji dysponuje kompetencjami rozpoznawczymi na równi z sądem pierwszej instancji (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55, glosa G. Rząsa, A. Urbański, Palestra 2009, nr 1-2, s. 270; zob. też A. Olaś, Co oznacza możliwość pominięcia przez sąd drugiej instancji nowych faktów i dowodów, które strona mogła powołać w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji (art. 381 k.p.c.)?, Polski Proces Cywilny 2026, nr 1, s. 235 i n.). Prowadzenie postępowania dowodowego przez sąd drugiej instancji, nawet w znacznym zakresie i dokonanie na jego podstawie samodzielnych ustaleń faktycznych, nie prowadzi do naruszenia konstytucyjnego prawa do zaskarżenia orzeczeń wydanych w pierwszej instancji (art. 78 Konstytucji), jak również dwuinstancyjnego modelu postępowania sądowego, statuowanego w art. 176 ust. 1 Konstytucji (postanowienie Sądu Najwyższego z 20 marca 2025 r., III CZ 251/24, Legalis nr 3201940). II UZ 84/26 9 Uwzględniając przedstawione wyżej stanowisko judykatury Sądu Najwyższego, nie można przyjąć, że Sąd pierwszej instancji – Sąd Okręgowy w Legnicy nie rozpoznał istoty sprawy w zakresie spornego świadczenia rentowego, skoro ustalił okoliczności faktyczne odnoszące się do zasadności tego świadczenia w kontekście oceny spełnienia przesłanek przyznania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy. Sąd pierwszej instancji, działając w granicach określonych zakresem zaskarżonej decyzji organu rentowego, rozpoznał sprawę w aspekcie oceny przysługiwania ubezpieczonemu prawa do dochodzonego w sprawie świadczenia. Uznając, że ubezpieczony nie ma prawa do spornego świadczenia, Sąd pierwszej instancji rozpoznał więc istotę sprawy i nie można w związku z tym uznać, że zachodzi potrzeba powtórzenia (przeprowadzenia) postępowania dowodowego w całości. W przypadku, gdy Sąd drugiej instancji nie zgadzał się z oceną stanu faktycznego przyjętą przez Sąd Okręgowy, powinien rozważyć, czy nie zachodzi potrzeba uzupełnienia postępowania dowodowego (at. 382 k.p.c.). Sąd drugiej instancji miał możliwość samodzielnego uzupełnienia materiału dowodowego sprawy o opinię biegłego lekarza specjalisty z zakresu medycyny pracy. Dokonanie ustalenia w drodze opinii biegłego, czy ubezpieczony jest zdolny do pracy zgodnej z posiadanymi kwalifikacjami, a także czy zachowanie zdolności do takiej pracy nastąpiło z uwzględnieniem warunków typowych, czy też przy zachowaniu warunków określonych w przepisach o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (art. 13 ust. 4 ustawy emerytalnej) niewątpliwie nie wymagało w sprawie przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. W konsekwencji należy stwierdzić, że Sąd Apelacyjny nie miał przesłanek do uchylenia wyroku Sądu pierwszej instancji na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. Uwzględniając powyżej przedstawioną argumentację Sąd Najwyższy na podstawie art. 3941 § 11 i § 3 w związku z 39815 § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821 k.p.c. orzekł jak w sentencji postanowienia. [a.ł] Robert Stefanicki II UZ 84/26 10