III CZ 205/25

III CZ 205/25 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Adam Doliwa 16 września 2026 r. po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 16 września 2026 r. w Warszawie zażalenia P.S. na postanowienie Sądu Okręgowego w Poznaniu z 20 maja 2025 r., XV Ca 1174/24, w sprawie z wniosku P.S. z udziałem J.A. o ustalenie miejsca pobytu małoletniego T.S. i B.S. oraz z wniosku J.J. z udziałem P.S. o ustalenie miejsca pobytu małoletniego, rozstrzygnięcie o istotnych sprawach dziecka, 1. oddala zażalenie; 2. odstępuje od obciążania postępowania zażaleniowego. wnioskodawcy kosztami III CZ 205/25 2 UZASADNIENIE Postanowieniem z 20 maja 2025 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu uchylił postanowienie Sądu Rejonowego Poznań - Stare Miasto w Poznaniu z 22 marca 2024 r. w sprawie z wniosku P.S., przy udziale J.A., o ustalenie miejsca pobytu małoletniego T.S. i B.S., oraz z wniosku J.A., przy udziale P.S., o ustalenie miejsca pobytu małoletniego, i rozstrzygnięcie o istotnych sprawach dziecka. W ocenie Sądu Okręgowego dokonane przez Sąd Rejonowy ustalenia nie odnoszą się do wszystkich kwestii istotnych dla rozstrzygnięcia, co uniemożliwia ocenę zasadności wniosków stron. Sąd drugiej instancji zwrócił uwagę, że istota rozstrzygnięcia Sądu Rejonowego została oparta na ocenie zależności między dwojgiem dzieci zainteresowanych: Sąd uwzględnił zdanie biegłych wyrażone w ich opinii, że rozłąka T. od matki, ale i przede wszystkim od brata, może spowodować duże zagrożenie, bowiem w przyszłości może doprowadzić do osłabienia więzi pomiędzy braćmi i pogorszenia ich relacji. Sąd pierwszej instancji przyjął w tym zakresie wnioski opinii za własne, a prowadziły one do oceny, że małoletni T.S. i B.S. powinni mieszkać razem i pozostawać pod opieką jednego rodzica - matki, u której zamieszkiwał B., i ta okoliczności nie była kwestionowana. Sąd Okręgowy dostrzegł jednak, że w trakcie badania prowadzącego do wydania przywołanej wyżej opinii sytuacja małoletniego B. - młodszego syna zainteresowanych - była jedynie tłem, małoletni nie był bowiem objęty postępowaniem, a co za tym idzie szczegółowym badaniem prowadzonym przez biegłych. Tymczasem sytuacja procesowa uległa wyraźnej zmianie po objęciu wnioskiem o rozstrzygnięcie miejsca pobytu dzieci także B. W takiej bowiem sytuacji Sąd Rejonowy winien poszerzyć zakres swoich ustaleń, a takie działanie musiałby zostać poprzedzone poszerzeniem pozostałego postępowania dowodowego, które dostarczyłoby podstaw do oceny sytuacji faktycznej obu synów zainteresowanych. Dotychczas przeprowadzone postępowanie zmierzało bowiem jedynie do uzyskania ustaleń dających odpowiedź na pytanie, z którym z rodziców powinien zamieszkiwać T. Zmiana zakresu podmiotowego żądania poddanego pod rozstrzygniecie Sądu pierwszej instancji wymagała zmiany zakresu niezbędnych ustaleń, czego jednak Sąd Rejonowy nie uczynił. W ten sposób, mimo całej staranności w prowadzeniu III CZ 205/25 3 postępowania, wydane przez ten Sąd orzeczenie zostało oparte na niekompletnym materiale faktycznym. Sąd Okręgowy próbował zapobiec konieczności uzupełnienia tego materiału i zachęcał rodziców do znalezienia polubownego rozwiązania sporu, jaki powstał między nimi. Takie rozwiązanie dawało szansę na uniknięcie powtórnego badania przez biegłych T., jak i na zaniechanie badania B., a także przeprowadzania pozostałych dowodów. W przypadku bowiem konieczności rozstrzygnięcia sprawy orzeczeniem Sądu niezbędne byłoby uzyskanie wiedzy specjalistów dającej podstawy do ostatecznej oceny i wyboru rozwiązania najlepszego z punktu widzenia dzieci. Rodzice nie znaleźli jednak rozwiązania, które byłoby akceptowalne dla obojga i gwarantowałoby ochronę dobra ich dzieci. W takich okolicznościach Sąd Okręgowy doszedł do przekonania o konieczności przeprowadzenia ponownie postępowania dowodowego w całości. Nie ulegało bowiem wątpliwości, że kluczowym dowodem stanowiącym zasadniczą podstawę rozstrzygnięcia Sądu Rejonowego była opinia biegłych. Została ona oparta na materiale zgromadzonym w toku dotychczasowego postępowania, które było jednak zogniskowane wokół sytuacji małoletniego T., sytuacja B. pozostawała poza tym postępowaniem. Zasygnalizowana wyżej zmiana i objęcie B. wnioskami zmieniła całkowicie obraz sprawy i zakres okoliczności jaki musi być przedmiotem ustaleń, tak by ostatecznie dostarczyć Sądowi niezbędnych podstaw do wydania prawidłowego rozstrzygnięcia. Zgromadzony dotychczas materiał, wobec zasygnalizowanych wyżej zmian żądania o objęcia nim małoletniego B. takich podstaw nie dostarcza. Wnioskodawca wniósł zażalenie, w którym zaskarżył postanowienie Sądu Okręgowego w całości oraz wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Żalący zarzucił naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. przez jego wadliwe zastosowanie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W sytuacji, w której sąd drugiej instancji uchyla wyrok wydany przez sąd pierwszej instancji ze względu na nierozpoznanie istoty sprawy, Sąd Najwyższy, rozpoznając zażalenie złożone na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c. bada, czy sąd drugiej instancji prawidłowo zastosował art. 386 § 4 k.p.c., tj. czy okoliczności sprawy, przy uwzględnieniu merytorycznego stanowiska sądu drugiej instancji, mieszczą się III CZ 205/25 4 w kręgu sytuacji odpowiadających nierozpoznaniu istoty sprawy. Poza zakresem oceny pozostaje natomiast prawidłowość stanowiska co do meritum wyrażonego przez sąd drugiej instancji (por. postanowienia SN: z 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12, OSNC 2013, nr 3, poz. 41; z 28 listopada 2012 r., III CZ 77/12, OSNC 2013, nr 4, poz. 54; i z 17 stycznia 2013 r., III CZ 2/13). W świetle ugruntowanego orzecznictwa Sądu Najwyższego do nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wtedy, gdy sąd pierwszej instancji nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy lub nie zbada materialnej podstawy żądania, wychodząc z błędnego założenia, że istnieje przeszkoda unicestwiająca roszczenie, albo wykluczająca jego skuteczne dochodzenie (por. wyrok SN z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22; oraz postanowienia SN: z 10 stycznia 2013 r., IV CZ 170/12; z 21 lutego 2024 r., III CZ 240/23; z 28 października 2024 r., III CZ 180/24). W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono też, że nierozpoznanie istoty sprawy zachodzi również w przypadku dokonania przez sąd pierwszej instancji oceny prawnej żądania bez ustalenia podstawy faktycznej, co wymagałoby poczynienia kluczowych ustaleń po raz pierwszy w instancji odwoławczej. W takiej sytuacji uzasadnione jest uchylenie orzeczenia ze względu na respektowanie uprawnień stron, wynikających z zasady dwuinstancyjności postępowania sądowego (zob. postanowienia SN z: 8 marca 2017 r., IV CZ 130/16; 24 marca 2026 r., III CZ 250/25). W niniejszej sprawie Sąd Rejonowy ograniczył się zaledwie do przesłuchania małoletniego T.S. Sąd pierwszej instancji ograniczył się do stwierdzenia, że małoletni bracia powinni co do zasady mieszkać z matką. Wprawdzie Sąd Rejonowy wnikliwe ocenił materiał dowodowy zgormadzony w sprawie, w oparciu o opinie biegłych i kierując się dobrem małoletnich ustalił, że mieszkanie każdego z małoletnich osobno z jednym z rodziców wpływa niekorzystnie na ich rozwój emocjonalny. Jednakże podzielić należy stanowisko Sądu Okręgowego, że Sąd pierwszej instancji zaniechał szczegółowego badania młodszego małoletniego. Rację ma Sąd Odwoławczy, że skoro nie doszło do porozumienia pomiędzy stronami to wobec dynamicznego rozwoju małoletnich należy uzyskać możliwie jak najbardziej aktualne badania przez biegłych z zakresu psychologii i pedagogii oraz przesłuchanie obydwu małoletnich celem określenia ich więzi emocjonalnych i bieżącej sytuacji. III CZ 205/25 5 W rezultacie rozstrzygnięcie nastąpiło bez ustalenia elementów koniecznych do zastosowania normy prawa materialnego, co wypełnia przesłankę z art. 386 § 4 k.p.c. Z tych względów Sąd Najwyższy uznał zażalenie za nieuzasadnione i oddalił je na podstawie art. 39814 w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c. O kosztach postępowania zażaleniowego orzeczono na podstawie art. 102 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. (P.H.) [a.ł]