II CSKP 1336/24

II CSKP 1336/24 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: 3 czerwca 2026 r. SSN Maciej Kowalski (przewodniczący) SSN Ireneusz Kunicki SSN Marcin Łochowski (sprawozdawca) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 3 czerwca 2026 r. w Warszawie skargi kasacyjnej M.B. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 12 czerwca 2023 r., I ACa 649/22, w sprawie z powództwa M.B. przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W. o zapłatę i ustalenie, uchyla zaskarżony wyrok w pkt I. i III. i przekazuje sprawę w tej części Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. Ireneusz Kunicki Maciej Kowalski Marcin Łochowski UZASADNIENIE II CSKP 1336/24 2 Wyrokiem z 12 czerwca 2023 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z 24 marca 2022 r. w ten sposób, że oddalił powództwo o zapłatę odsetek ustawowych za opóźnienie od bliżej określonych kwot oraz zastrzegł na rzecz Banku S.A. w W. prawo zatrzymania świadczeń zasądzonych na rzecz powoda M.B. do czasu zaoferowania przez niego zwrotu 950 000 zł; oddalił apelację pozwanego w pozostałej części oraz orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego. Sąd Apelacyjny oparł wyrok na następujących ustaleniach faktycznych i rozważaniach prawnych, istotnych dla rozstrzygnięcia skargi kasacyjnej: W dniu 5 marca 2007 r. powód zawarł z pozwanym bankiem umowę kredytu hipotecznego na kwotę 950 000 zł, waloryzowaną kursem franka szwajcarskiego (CHF). Okres kredytowania oznaczono na 360 miesięcy. Umowa zawierała mechanizm przeliczeń między walutą polską a walutą obcą oparty na tabeli kursów ustalanej przez bank. W okresie od 5 marca 2007 r. do 12 maja 2021 r. powód uiścił na rzecz pozwanego banku 862 704,01 zł z tytułu spłaty rat kapitałowo-odsetkowych. Sąd Apelacyjny w przeważającym zakresie podzielił ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego i przyjął je za własne. Zwrócił natomiast uwagę, że Sąd pierwszej instancji błędnie ustalił, iż umowę kredytu zawarł jedynie powód, podczas gdy kredytobiorcami byli małżonkowie J.B. i M.B. Sąd Apelacyjny ustalił dodatkowo, że w dacie zawarcia umowy małżonkowie pozostawali w ustroju małżeńskiej wspólności ustawowej. Raty kredytu spłacali z majątku wspólnego. W 2015 r. małżonkowie zawarli umowę o rozdzielności majątkowej i podziale majątku wspólnego; uzgodnili, że kredyt będzie spłacał powód. Od tej pory powód spłacał kredyt ze środków pochodzących z jego majątku osobistego. Wobec powyższego Sąd drugiej instancji uznał, że powodowi przysługuje samodzielna legitymacja do wytoczenia powództwa o ustalenie nieważności umowy kredytu i zwrot rat płaconych w wykonaniu nieważnej umowy jako nienależnego świadczenia. Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska Sądu pierwszej instancji o nieważności bezwzględnej umowy (art. 58 § 1 k.c.) z powodu nieoznaczenia w niej wysokości świadczenia kredytobiorcy. Wskazał, że ani umowa kredytu, ani stanowiący jej integralną część regulamin nie określają weryfikowalnych II CSKP 1336/24 3 i obiektywnych parametrów stanowiących dla pozwanego podstawę kształtowania kursu CHF. W konsekwencji zachodzą podstawy do uznania, że powód na podstawie art. 3851 § 1 k.c. nie jest związany umową kredytu Sąd drugiej instancji zwrócił uwagę, że takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku. W przypadku klauzuli ryzyka walutowego naruszenie dobrych obyczajów należy wiązać z niedoinformowaniem powoda przez bank o nieograniczonym charakterze ryzyka kursowego związanego z kredytem indeksowanym kursem waluty obcej, możliwością nagłego i znaczącego wzrostu kursu tej waluty, a rażące naruszenie jego interesów jako konsumenta polega na przerzuceniu na niego w całości tego ryzyka. Odnosząc się do skutków stwierdzenia abuzywności, Sąd Apelacyjny wyjaśnił, że skoro klauzule umowne, których elementem jest ryzyko kursowe, określają główne świadczenia stron, to ich eliminacja z umowy musi prowadzić do jej upadku. Skoro zaś powód nie wyraził zgody na dalsze obowiązywanie umowy, mając świadomość skutków stwierdzenia jej nieważności, to wykluczone jest poszukiwanie rozwiązań zastępczych w celu uzupełnienia umowy. W konsekwencji poprawna jest ocena, że umowa kredytu jako nieważna (bezskuteczna) ex lege nie wiąże stron ze skutkiem ex tunc, co oznacza, że roszczenie powoda o zwrot spełnionego przez niego świadczenia w postaci spłaconych rat kredytu jest zasadne w świetle art. 410 § 2 k.c. Odmiennie niż Sąd pierwszej instancji, Sąd Apelacyjny uznał natomiast, że umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna dopiero z momentem złożenia przez powoda oświadczenia na rozprawie apelacyjnej 31 maja 2023 r., a jego roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia uzyskało z tą chwilą wymagalność. Na uwzględnienie zasługiwał też w ocenie Sądu drugiej instancji zarzut zatrzymania zgłoszony przez pozwanego w postępowaniu apelacyjnym. Sąd Apelacyjny stanął na stanowisku, że umowa kredytu jest umową wzajemną i znajduje do niej zastosowanie prawo zatrzymania uregulowane w art. 496 i 497 k.c. Jednocześnie Sąd Apelacyjny przyjął, że od momentu złożenia powodowi oświadczenia woli o zatrzymaniu pozwany nie pozostaje w opóźnieniu ze spełnieniem świadczeń pieniężnych zasądzonych na rzecz powoda. II CSKP 1336/24 4 Powód zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w zakresie, w jakim oddalono powództwo co o odsetek ustawowych za opóźnienie oraz uwzględniono zarzut zatrzymania. Wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i orzeczenie co do istoty sprawy przez zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda odsetek ustawowych za opóźnienie od bliżej określonych w skardze kwot i dat oraz uchylenie rozstrzygnięcia w zakresie zastrzeżenia na rzecz pozwanego prawa zatrzymania, ewentualnie o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Skarżący zarzucił zaskarżonemu orzeczeniu naruszenie: art. 487 § 2 k.c. w zw. z art. 69 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (dalej: „pr.bank.”); art. 496 w zw. z art. 497 w zw. z art. 61 § 1 k.c. w zw. z art. 98 ust. 1 ustawy z dnia 16 kwietnia 2020 r. o szczególnych instrumentach wsparcia w związku z rozprzestrzenianiem się wirusa SARS-CoV-2; art. 496 w zw. z art. 497 w zw. z art. 455 k.c.; art. 496 w zw. z art. 497 w zw. art. 5 k.c. w zw. z art. 6 i 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”); art. 89 w zw. z art. 496 k.c.; art. 481 § 1 i 2 w zw. z art. 455 k.c. w zw. z art. 6 i 7 ust. 1 dyrektywy 93/13. W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wniósł o oddalenie skargi oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 1. Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z 19 czerwca 2024 r., III CZP 31/23 (OSNC 2025, nr 3, poz. 25), przesądził, że prawo zatrzymania (art. 496 k.c.) nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony. Ponadto w uchwale składu siedmiu sędziów z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24 (OSNC 2025, nr 11, poz. 98), Sąd Najwyższy wyjaśnił, że razie dochodzenia od banku zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie umowy kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania na podstawie art. 496 w zw. z art. 497 k.c. Analogiczne stanowisko wyrażono w orzecznictwie unijnym. W wyroku z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, Getin Noble Bank (Délai de prescription des actions en restitution), Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wskazał, że art. 6 ust. 1 II CSKP 1336/24 5 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą, w sytuacji gdy umowa kredytu hipotecznego zawarta przez przedsiębiorcę z konsumentem nie może już pozostać wiążąca po usunięciu nieuczciwych warunków zawartych w tej umowie, przedsiębiorca ten może powołać się na prawo zatrzymania umożliwiające mu uzależnienie zwrotu świadczeń otrzymanych od tego konsumenta od przedstawienia przez niego oferty zwrotu świadczeń, które sam otrzymał od tego przedsiębiorcy, lub gwarancji zwrotu tych ostatnich świadczeń, jeżeli wykonanie przez tego samego przedsiębiorcę tego prawa zatrzymania powoduje utratę przez rzeczonego konsumenta prawa do uzyskania odsetek za opóźnienie od momentu upływu terminu nałożonego na danego przedsiębiorcę do wykonania zobowiązania umownego po tym, jak przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu świadczeń zapłaconych jemu w wykonaniu tej umowy. Natomiast w wyroku z 15 czerwca 2023 r., C-520/21, Bank M. (Conséquences de l’annulation du contrat), Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż nie stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą konsument ma prawo żądać od instytucji kredytowej rekompensaty wykraczającej poza zwrot miesięcznych rat i kosztów zapłaconych z tytułu wykonania tej umowy oraz poza zapłatę ustawowych odsetek za zwłokę od dnia wezwania do zapłaty, pod warunkiem poszanowania celów dyrektywy dyrektywa 93/13 i zasady proporcjonalności. Skuteczność ochrony przyznanej konsumentom przez dyrektywę 93/13 byłaby jednak zagrożona, gdyby konsumenci ci, powołując się na prawa, które wywodzą z tej dyrektywy, byli narażeni na ryzyko nieotrzymania odsetek za opóźnienie od kwot, które powinny im zostać zwrócone ze względu na nieważność takiej umowy od momentu upływu terminu nałożonego na przedsiębiorcę do wykonania świadczenia, po tym jak przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu tych kwot [wyrok z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, Getin Noble Bank (Délai de prescription des actions en restitution)]. II CSKP 1336/24 6 W konsekwencji zasadne okazały się zarzuty skargi kasacyjnej odnoszące się do prawa zatrzymania (art. 496 w zw. z art. 497 k.c.) oraz odsetek przysługujących powodowi w związku z podniesieniem przez pozwany bank zarzutu zatrzymania. 2. Zasadne są również zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące okresu, za jaki powodowi należne są odsetki od zasądzonych na jego rzecz kwot. W przypadku trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy kredytu chwila popadnięcia banku w opóźnienie (art. 481 k.c.) uzależniona jest od momentu, w którym stało się wymagalne roszczenie konsumenta o zwrot świadczenia spełnionego na podstawie tej umowy. Zagadnienie to było przedmiotem obszernych i wyczerpujących rozważań Sądu Najwyższego w uchwale składu całej Izby Cywilnej z 5 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118), do której uzasadnienia należy odesłać w celu uniknięcia zbędnych powtórzeń. Należy jedynie podkreślić, że skoro postanowienie abuzywne nie wiąże konsumenta od chwili zawarcia umowy, co sąd uwzględnia z urzędu, to również od tej chwili jej obowiązywanie – jeśli mamy do czynienia z tak daleko idącą wadliwością – nie jest możliwe. Konsument może następczo udzielić „świadomej, wyraźnej i wolnej zgody” na postanowienie abuzywne i w ten sposób jednostronnie „przywrócić” mu skuteczność. W przypadku wyrażenia takiej woli w postaci „świadomej, wyraźnej i wolnej zgody” na klauzulę abuzywną umowa kredytu uzyska pełną skuteczność ex tunc. Jeżeli konsument nie wypowie się w żaden sposób co do tego, czy potwierdza związanie postanowieniem, czy też odmawia takiego potwierdzenia, sąd rozpoznający spór jest zobowiązany z urzędu uznać postanowienie za niewiążące. Aktywność konsumenta jest więc niezbędna dla utrzymania w mocy umowy, która w przeciwnym wypadku nie wywoływałaby skutków. Natomiast bierność konsumenta (brak zgody) powoduje w takim przypadku uznanie umowy za niewiążącą (nieważną). Ponadto, konsument może złożyć oświadczenie o braku woli potwierdzenia niedozwolonego postanowienia (również w sposób dorozumiany – zob. art. 60 k.c.), co spowoduje trwałą bezskuteczność zarówno tego postanowienia, jak i całej umowy, jeżeli nie może ona wiązać bez tego postanowienia. Konsument ma wówczas roszczenie o zwrot spełnionego świadczenia (art. 410 k.c.), które – jak powszechnie II CSKP 1336/24 7 się przyjmuje – ma w rozumieniu art. 455 k.c. charakter bezterminowy. Staje się więc wymagalne niezwłocznie po wezwaniu banku do zwrotu spełnionego świadczenia (tak też m.in. wyroki SN: z 30 stycznia 2025 r., II CSKP 2192/22; z 28 lutego 2025 r., II CSKP 704/23; z 27 marca 2025 r., II CSKP 9/24; z 15 maja 2025 r., II CSKP 770/23; z 6 listopada 2025 r., II CSKP 326/24; z 19 listopada 2025 r., II CSKP 138/23; z 27 listopada 2025 r., II CSKP 690/24; z 2 grudnia 2025 r., II CSKP 419/24; z 3 grudnia 2025 r., II CSKP 495/24). 3. Stanowisko to znajduje oparcie także w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, który wyroku z 7 grudnia 2023 r., C-140/22, mBank (Déclaration du consommateur), przyjął, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie takiej wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie praw wynikających z dyrektywy jest uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, po pierwsze, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego warunku, po drugie, że jest świadomy tego, iż nieważność wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność wspomnianej umowy, oraz konsekwencji uznania nieważności, i po trzecie, że wyraża zgodę na uznanie tej umowy za nieważną (pkt 65). Natomiast w wyroku z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, Getin Noble Bank (Délai de prescription des actions en restitution), Trybunał uznał, że przyjęta przez Sąd Najwyższy w uchwale z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 (OSNC 2021, nr 9, poz. 56), wykładnia oznacza, iż termin przedawnienia roszczeń przedsiębiorcy rozpoczynałby bieg dopiero od dnia uprawomocnienia się wyroku stwierdzającego nieważność umowy, co skutkuje tym, że przedsiębiorca narusza obowiązki umowne dopiero od tej daty. W związku z tym konsument nie mógłby uzyskać odsetek za opóźnienie od dnia zażądania zwrotu kwot zapłaconych na podstawie nieuczciwych warunków, co zachęcałoby wspomnianego przedsiębiorcę, z naruszeniem dyrektywy 93/13, do odrzucania takich żądań. Asymetria środków prawnych mogłaby zachęcać przedsiębiorcę do pozostania bezczynnym wobec pozasądowej reklamacji konsumenta lub do przedłużenia negocjacji, aby upłynął termin przedawnienia roszczeń konsumenta, przy czym przedsiębiorca nie ponosiłby ryzyka, że rozpocznie bieg przedawnienie jego roszczeń albo że konsument będzie mógł żądać odsetek za opóźnienie (pkt 70-75). II CSKP 1336/24 8 4. Wymaga wyjaśnienia, że mimo uzasadnionych zarzutów naruszenia prawa materialnego nie było przesłanek do wydania przez Sąd Najwyższy wyroku reformatoryjnego (art. 39814 k.p.c.). Skarżący sformułował bowiem wniosek o wydanie takiego wyroku wadliwie, uniemożliwiając jego uwzględnienie. Skoro zaskarżony wyrok, który zapadł na skutek apelacji pozwanego, zmienił wyrok Sądu Okręgowego w części dotyczącej odsetek i zarzutu zatrzymania, to skarżący powinien domagać się uchylenia wyroku Sądu Apelacyjnego i oddalenia apelacji pozwanego. W konsekwencji pozostałby w mocy wyrok Sądu pierwszej instancji uwzględniający powództwo w całości. W skardze kasacyjnej powód wniósł jednak o uchylenie wyroku Sądu drugiej instancji i zasądzenie odsetek od bliżej określonych kwot i dat, co oznaczałoby ponowne, niedopuszczalne merytoryczne rozstrzygnięcie tej kwestii. Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok w pkt I. i III. oraz przekazał sprawę w tej części Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 k.p.c.). Ireneusz Kunicki Maciej Kowalski Marcin Łochowski (D.Z.) [SOP]