II PSKP 253/26

II PSKP 253/26 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 1 lipca 2026 r. SSN Dawid Miąsik (przewodniczący) SSN Bohdan Bieniek (sprawozdawca) SSN Jolanta Frańczak w sprawie z powództwa M. H. przeciwko Skarbowi Państwa - Izbie Administracji Skarbowej we Wrocławiu o przywrócenie do służby, ewentualnie ustalenie istnienia stosunku służby, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 1 lipca 2026 r., skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 31 października 2024 r., sygn. akt VIII Pa 90/24, 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od pozwanej na rzecz powódki kwotę 240 (dwieście czterdzieści) zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym. Bohdan Bieniek Dawid Miąsik Jolanta Frańczak UZASADNIENIE Sąd Rejonowy dla Wrocławia-Śródmieścia we Wrocławiu, wyrokiem z dnia 15 lutego 2024 r., przywrócił powódkę M. H. do służby jako funkcjonariusza Służby II PSKP 253/26 2 Celno-Skarbowej na dotychczasowe warunki służby i płacy, z zastrzeżeniem, że orzeczenie to nie narusza warunków służby i płacy ustalonych przy ponownym nawiązaniu stosunku służby. Sąd Okręgowy we Wrocławiu, wyrokiem z dnia 31 października 2024 r., oddalił apelację strony pozwanej, bowiem Sąd pierwszej instancji prawidłowo rozpoznał sprawę. Sąd odwoławczy w całości podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji, że przekształcenia dotychczasowego stosunku służby w stosunek pracy nie zamyka dotychczasowemu funkcjonariuszowi Służby Celnej prawa dochodzenia swych wolności lub praw na drodze sądowej. Na mocy ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej (Dz. U. z 2016 r., poz. 1947, dalej jako „ustawa o KAS") i ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowej Administracji Skarbowej (Dz. U. z 2016 r., poz. 1948, dalej jako „ustawa pwKAS"), doszło do połączenia organów celnych, skarbowych oraz kontroli skarbowej w jedną strukturę organizacyjną, to jest Krajową Administrację Skarbową. W dniu 1 marca 2017 r. funkcjonariusze Służby Celnej stali się funkcjonariuszami Służby Celno-Skarbowej. Sąd Okręgowy podkreślił, że powódka miała jedynie wpływ na powstanie nowego zatrudnienia na podstawie umowy o pracę (wskutek przyjęcia proponowanych warunków pracy i płacy). Nie miała zaś żadnego wpływu na dalsze trwanie stosunku służbowego. Stosunek ten bowiem albo wygasłby, gdyby odmówiła przyjęcia propozycji zatrudnienia pracowniczego, albo nie istniałby dalej, gdyby przyjęła propozycję pracowniczego zatrudnienia. Tymczasem pisma zawierające propozycję nowych warunków zatrudnienia, które zostały przedłożone powódce, nie zawierały żadnego uzasadnienia. Sąd Okręgowy podkreślił, że proces zwalniania funkcjonariuszy ze służby w KAS we Wrocławiu odbywał się w sposób zakamuflowany, na podstawie niejasnych kryteriów. Funkcjonariusze nic nie wiedzieli, że została w strukturze Służby Celnej do dnia 28 lutego 2017 r. przygotowana lista, zawierająca dane funkcjonariuszy do zwolnienia ze służby, a także nic nie wiedzieli o charakterze pracy Zespołu Doradczego i że mogą tam składać jakieś wnioski. Co więcej, tzw. propozycje otrzymywane przez Dyrektora KAS nie zawierały żadnych uzasadnień. Na terenie KAS we Wrocławiu nie odbył się zatem uczciwy i transparentny proces oceny II PSKP 253/26 3 kwalifikacji i przebiegu służby, od którego wyników zależało czy dany funkcjonariusz otrzyma propozycję służby czy też propozycję pracy. Powódka została zwolniona ze służby, a pozwana - przedstawiając jej propozycję zatrudnienia - nie wskazała, jakimi kryteriami kierowała się przy jej wyborze oraz jakie okoliczności zadecydowały, że nie otrzymała propozycji służby. Tymczasem nie budzi wątpliwości, że w ramach art. 165 ust. 7 ustawy pwKAS Dyrektor KAS powinien był przeanalizować w stosunku do powódki przesłanki podmiotowe: kwalifikacje, cały przebieg służby, zajmowane stanowiska, posiadany stopień służbowy, odbyte kursy i szkolenia, posiadane uprawnienia itp., czego nie uczynił. Dalej Sąd odwoławczy wskazał, że w jego ocenie, ponowne wstąpienie powódki do służby nie konwaliduje bezpodstawnego zwolnienia ze służby. Innymi słowy, propozycja ponownego wstąpienia do służby odnosi skutek jedynie na przyszłość. Stąd też w służbie powódki, istnieje całkowicie nieuzasadniona i niezawiniona przez nią luka w służbie. Sytuacja prawna funkcjonariusza, który chciał powrócić i po pewnym czasie powrócił do służby (ponownie nawiązał stosunek służby) nie może być gorsza niż funkcjonariusza, który został w ten sam sposób ze służby zwolniony i do tej służby z jakichkolwiek przyczyn nie powrócił. Sąd Okręgowy odwołał się do wykładni art. 165 ust. 7 ustawy pwKAS, przedstawionej przez Sąd Najwyższy w wyrokach: z dnia 16 marca 2023 r., III PSKP 19/22, z dnia 9 maja 2023 r., III PSKP 31/22 oraz z dnia 17 maja 2023 r., I PSKP 94/21. Skargę kasacyjną wywiodła, działając w imieniu Skarbu Państwa - Dyrektora Izby Administracji Skarbowej we Wrocławiu, Prokuratoria Generalna Rzeczypospolitej Polskiej, zaskarżając wyrok Sądu Okręgowego w całości. W podstawach kasacyjnych wskazano na naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicie: (-) art. 184 ust. 1 w związku z art. 150 ust. 8 i 8a ustawy o KAS, przez ich błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że prawnie dopuszczalne jest przywrócenie do służby ze skutkiem wstecznym i za zamknięty okres, podczas gdy przywrócenie do służby wywołuje skutek wyłącznie na przyszłość (tj. reaktywuje stosunek służby ze skutkiem ex nunc), a tym samym nie jest możliwe przywrócenie do służby, jeżeli funkcjonariusz nawiązał ponowie stosunek służby II PSKP 253/26 4 przed prawomocnym przywróceniem do służby; (-) art. 165 ust. 7 ustawy o KAS, przez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że przed złożeniem funkcjonariuszowi propozycji służby albo pracy należy dokonać oceny porównania kwalifikacji i przebiegu służby z kwalifikacjami i przebiegiem służby innych funkcjonariuszy, podczas gdy art. 165 ust. 7 pwKAS nie wprowadza takiego obowiązku, wymagając jedynie dokonania analizy posiadanych kwalifikacji i przebiegu dotychczasowej pracy lub służby danego funkcjonariusza, a także uwzględnienia dotychczasowego miejsce zamieszkania tego funkcjonariusza; (-) art. 165 ust. 7 pwKAS, przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że pozwany, składając powódce propozycję pracy, nie kierował się obiektywnymi kryteriami, w związku z czym zachodzi ryzyko arbitralności decyzji pozwanego, podczas gdy pozwany kierował się w tym względzie kryteriami obiektywnymi uwzględniając posiadane przez powódkę kwalifikacje i przebieg dotychczasowej służby powódki (rodzaj wykonywanych zadań - porównanie zadań wykonywanych dotychczas z zadaniami zaplanowanymi w ramach nowej struktury wpisuje się w przesłankę dotychczasowego przebiegu służby), a także dotychczasowe miejsce zamieszkania powódki; (-) art. 165 ust. 7 pwKAS w związku z art. 170 ust. pwKAS w związku z art. 171 ust. 1 pwKAS, przez ich błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że wskazane normy pwKAS uniemożliwiają „zaskarżenie" przekształcenia stosunku służby w stosunek pracy, a tym samym nie przewidują mechanizmu kontroli decyzji podjętej przez Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w przedmiocie „ucywilnienia" poszczególnych funkcjonariuszy (w tym powódki), podczas gdy celem przywołanych przepisów było dostosowanie „zatrudnienia" do potrzeb nowoutworzonej KAS, wraz z utworzeniem której doszło do przeprowadzenia zasadniczej reformy administracji skarbowej; (-) art. 265 § 1 i 2 k.p. w związku z art. 264 § 2 k.p. przez ich niewłaściwe zastosowanie, skutkujące uznaniem, że zachodzą okoliczności uzasadniające przywrócenie powódce terminu do wniesienia odwołania, a w konsekwencji - że w sprawie nie doszło do naruszenia terminu do wniesienia odwołania, podczas gdy okoliczności niniejszej sprawy nie uzasadniają stwierdzenia o braku winy powódki w przekroczeniu terminu do wniesienia odwołania. Mając powyższe na uwadze, skarżący wniósł o uchylenie w całości wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi II PSKP 253/26 5 Okręgowemu oraz zasądzenie od strony powodowej na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę kasacyjną powódka wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej w całości oraz o zasądzenie od pozwanej na jej rzecz kosztów postępowania przed Sądem Najwyższym, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Po pierwsze, sprawa dotycząca odwołania od zwolnienia i przywrócenia do służby funkcjonariusza Służby Celno-Skarbowej podlega kontroli w postępowaniu administracyjnym oraz należy do właściwości sądów administracyjnych, chyba że organ administracji publicznej lub sąd administracyjny uznały się w tej sprawie za niewłaściwe (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 2024 r., III PSKP 21/23, OSNP 2024 nr 11, poz. 107). W analizowanym stanie tak się właśnie stało, że wskutek działań właściwych organów nie doszło do rozpoznania roszczeń powódki na drodze administracyjnej, a Sąd pierwszej instancji trafnie odwołał się w tej kwestii do uchwały NSA z 1 lipca 2019 r., I OPS 1/19 (ONSAiWSA 2019 nr 5, poz. 71). W takiej sytuacji droga do postępowania przed sądem pracy była otwarta, choć ustawa o KAS (ani p.w.KAS) nie przewidziała wprost trybu postępowania przed sądem powszechnym, bowiem ustawodawca wyszedł z błędnego założenia, że można obywatela pozbawić prawa do sądu. Na tym tle wielokrotnie wypowiadał się Sąd Najwyższy (zamiast wielu zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 2023 r., III PSKP 19/22, OSNP 2023 nr 9, poz. 98). Po wtóre, należy zwrócić uwagę, że zagadnienie dopuszczalności drogi sądowej przed sądem powszechnym (sądem pracy) odnośnie do roszczeń byłego funkcjonariusza było przedmiotem pogłębionych rozważań Sądu Najwyższego w postanowieniu z dnia 4 lutego 2021 r., II PSKP 6/21, powtórzonych następnie w wyroku z dnia 16 marca 2023 r., III PSKP 19/22 (OSNP 2023 nr 9, poz. 98, LEX nr 3513267). Sąd Najwyższy uznał, że o ile kontrola prawidłowości samej procedury, w ramach której stosunek służby został „przekształcony” w stosunek pracy, kwalifikuje II PSKP 253/26 6 się do uznania za sprawę o charakterze publicznoprawnym i tym samym predestynuje do koncepcji właściwości sądów administracyjnych, o tyle przesądzenie przez ten pion braku możliwości skorzystania z drogi sądowej uzasadnia nie tylko samą właściwość sądu powszechnego, lecz także pozwala, by na gruncie art. 184 ust. 1 ustawy KAS zaakceptować - w miejsce zwrotu „uchylenie lub stwierdzenie nieważności decyzji o zwolnieniu ze służby” - roszczenia związane z reaktywacją wadliwie przerwanego stosunku służbowego. Sąd powszechny nie jest bowiem sądem odwoławczym od rozstrzygnięć organu administracji, lecz działa następczo, to znaczy wskutek przekształcenia węzła prawnego (de facto wcześniej ustania a następnie nawiązania nowego stosunku prawnego) reaguje stosownie do żądania zgłoszonego przez uprawniony podmiot. Konsekwencją rozpoznania sprawy przez sąd powszechny jest zakres jego uprawnień. Sąd pracy rozpoznaje sprawę merytorycznie i nie ogranicza się li tylko do kontroli formalnej czynności organu, mocą których dokonano "ucywilnienia" stosunku służbowego funkcjonariusza. Zatem sąd powszechny orzeka co do istoty sporu. Można jedynie wspomnieć, że na tle omawianej reformy wypowiadał się już wielokrotnie Sąd Najwyższy, przy czym były to wypowiedzi na tle wygaszania stosunków pracy. Już w uchwale z dnia 23 stycznia 2019 r., III PZP 5/18 (OSNP 2019 Nr 7, poz. 80) przesądzono, że art. 67 zdanie drugie k.p. znajduje zastosowanie, gdy wygaśnięcie stosunku pracy na podstawie art. 170 ust. 1 p.w.KAS prowadzi do naruszenia zasad współżycia społecznego, zakazu dyskryminacji lub zasady równego traktowania. Z kolei w wyroku z dnia 26 września 2019 r., III PK 126/18 (OSNP 2020 nr 8, poz. 79), Sąd Najwyższy przyjął, że pracownikowi, którego umowa o pracę wygasła na podstawie art. 51 ust. 7 pkt 3 p.w.KAS, przysługuje odszkodowanie, jeżeli niezłożenie mu propozycji zatrudnienia zostanie zakwalifikowane jako przejaw nierównego traktowania lub dyskryminacji (art. 67 w związku z art. 56 § 1k.p.). W powołanym orzeczeniu Sąd Najwyższy bardzo wyraźnie zwrócił uwagę na "niezborność konstrukcyjną wygaśnięcia umowy o pracę" przyjętego w przepisach wprowadzających ustawę o KOWR (zawierających unormowania analogiczne do p.w.KAS). Owa "niezborność" jest konsekwencją bezmyślnego - z punktu widzenia utrwalonych instytucji prawa pracy - wykorzystywania znanych konstrukcji prawa pracy do realizacji zamierzeń II PSKP 253/26 7 ustawodawcy, mimo że konstrukcje te służą zupełnie innym celom (por. także uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 września 2020 r., III PK 164/19, LEX nr 3060574). W tych sprawach chodziło o to, że stosunek pracy wygasał w przypadku podjęcia przez pracodawcę decyzji o niezaproponowaniu nowych warunków pracy i płacy pracownikowi, chociaż istota tej instytucji sprowadzała się do zdarzeń niezależnych od woli stron stosunku pracy. Konsekwencją tego rozwiązania była w rezultacie konieczność weryfikowania, czy "przyczyna niezłożenia propozycji zatrudnienia była racjonalna i obiektywna". Kontrowersje dotyczące tak zwanego pozornego wygaszenia stosunków pracy, następującego na podstawie regulacji ustawowych były również podejmowane w literaturze (zob. J. Iwulski: Świadczenie pracy według Konstytucji RP i odzwierciedlenie tego w orzecznictwie, [w:] Między ideowością a pragmatyzmem - tworzenie, wykładnia i stosowanie prawa. Księga Jubileuszowa dedykowana Profesor Małgorzacie Gersdorf, (red. nauk.) K. Rączka, B. Godlewska-Bujok, E. Maniewska, W. Ostaszewski, M. Raczkowski, A. Ziętek- Capiga, Wolters Kluwer 2022, s. 84-90; tamże M.J. Zieliński: Ustawowe wygaszanie stosunku służby, s. 786-802). W przedmiotowym sporze rzecz dotyczyła oceny czy funkcjonariusz, przyjmujący w trybie art. 165 ust.7 p.w.KAS propozycję zatrudnienia na nowych warunkach (umowy o pracę), zachowuje możliwość domagania się przywrócenia do służby. Przy czym chwilowo bez znaczenia pozostaje fakt, że powódka została przywrócona do służby na okres przed ponownym do niej wstąpieniem. Ocena ta musi uwzględnić fakt, że funkcjonariusz miał niewątpliwie wpływ tylko na powstanie nowego zatrudnienia na podstawie umowy o pracę (wskutek przyjęcia proponowanych warunków pracy i płacy). Nie miał zaś wpływu na dalsze trwanie stosunku służbowego. Stosunek ten bowiem albo wygasał, gdy odmówił przyjęcia propozycji zatrudnienia pracowniczego albo "nie istniał dalej", gdy funkcjonariusz przyjął propozycję pracowniczego zatrudnienia. Mechanizm ten, oparty na selektywnej formule, pozostaje w opozycji do ugruntowanego poglądu, zgodnie z którym stosunek służbowy funkcjonariusza cechuje określona ochrona prawna przejawiająca się w dalej idących gwarancjach trwałości niż klasyczne reguły stabilizacji stosunku pracy. Stąd zagadnie jest doniosłe nie tylko z teoretycznego, ale przede wszystkim z praktycznego punktu widzenia. Dotyczy ono bowiem II PSKP 253/26 8 pracowników służby publicznej, których trwałość stosunku służby jest jedną z istotnych gwarancji realizacji zasady rzetelności i sprawności działania instytucji publicznych, która zawarta jest w preambule Konstytucji RP. Wspomniana ochrona przejawia się w tym, że zarówno akt mianowania do służby, jak i akt zwalniania z niej, należą do kategorii decyzji administracyjnych. W przypadku jej wydania funkcjonariusz może złożyć odwołanie do Szefa KAS. W przypadku, gdy decyzję o zwolnieniu ze służby wydaje Szef KAS, funkcjonariusz może w terminie 14 dni od dnia doręczenia decyzji złożyć wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Na decyzję wydaną w wyniku rozpoznania środka zaskarżenia przysługuje skarga do sądu administracyjnego. Dodatkowo w sprawach dotyczących fakultatywnego zwolnienia funkcjonariusza ze służby sądy administracyjne badają, czy decyzja o rozwiązaniu stosunku służbowego nie jest arbitralna lub podjęta przy użyciu niedozwolonych kryteriów (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 lipca 2016 r., I OSK 111/15, LEX nr 2100505). Stanowisko takie prezentuje również Sąd Najwyższy, twierdząc, że strony stosunku służbowego, zawierając umowę o pracę (w wyniku przyjęcia propozycji zatrudnienia w myśl ustawy wprowadzającej ustawę o KAS), jednocześnie przyjmują, że ulega zakończeniu dotychczasowy administracyjnoprawny stosunek służbowy funkcjonariusza służby celno-skarbowej. Nie jest to jednak "przekształcenie", w którym nowy stosunek pracy zastępuje poprzedni (na przykład odnowienie z art. 506 k.c.), lecz sytuacja, w której poprzedni stosunek służby ulega zakończeniu i strony zawierają nowy (odrębny) stosunek prawny (stosunek pracy). Ta zmiana ma u podstaw ukształtowaną ustawą alternatywę, w której istnieje wybór między przyjęciem propozycji zatrudnienia na podstawie umowy o pracę a wygaśnięciem stosunku służbowego. Wybór zatrudnienia pracowniczego nie oznacza zatem, że stosunek służbowy nie kończy się. Ustanie w takiej sytuacji stosunku służbowego, wynikające w istocie z uzgodnienia, że funkcjonariusz będzie zatrudniony jako pracownik, uzasadnia stwierdzenie, że dochodzi w istocie do zwolnienia z dotychczasowej służby (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego 2020 r., III PZP 7/19, LEX nr 2780761). Co więcej w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego 2021 r., II PSKP 6/21 (LEX nr 3117767) podkreślono, że o ile możliwe jest przekształcenie tego samego stosunku prawnego przez zmianę jego warunków i II PSKP 253/26 9 uznaniu, że dochodzi do jego kontynuacji na zmienionych warunkach, o tyle nie ma możliwości kontynuacji administracyjnoprawnego stosunku prawnego przez zastąpienie go stosunkiem cywilnoprawnym. W konsekwencji zakończenie stosunku służbowego otwiera drogę do uznania żądania funkcjonariusza o przywrócenie do służby. Przede wszystkim należy zauważyć, że w wyniku tej procedury funkcjonariusz, świadczący dotychczas pracę na podstawie stosunku służbowego - a zatem podstawy prawnej gwarantującej wysoką stabilność i pewność zatrudnienia - z dnia na dzień traci swój status. Jednakże tylko pozornie skutek ten następuje z mocy prawa. W rzeczywistości jest uzależniony od woli podmiotu wskazanego w ustawie (w sprawie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej we Wrocławiu). Wobec tego pozostawienie tej czynności poza kontrolą sądową kłóci się z konstytucyjną gwarancją dostępu do służby publicznej na jednakowych zasadach (art. 60 Konstytucji RP). Jednakowe zasady, o których mowa w art. 60 Konstytucji RP obowiązują nie tylko osoby, które ubiegają się o przyjęcie do służby publicznej, ale również osoby, które w niej pozostają i osoby, które są z niej wydalane (M. Florczak- Wątor [w:] Konstytucja RP, Tom 1, Komentarz do art. 1-86, red. L. Bosek, M. Safjan, Warszawa 2016). Ustawa zasadnicza nie dookreśla kryteriów dostępu, lecz czyni to art. 165 ust. 7 p.w.KAS, wskazując jednoznacznie, że wówczas uwzględnia się: posiadane kwalifikacje, przebieg dotychczasowej służby, a także dotychczasowe miejsce zamieszkania funkcjonariusza. W ten sposób rysuje się pełna norma, która z jednej strony pozwala organom administracji skarbowej złożyć pisemną propozycję określającą nowe warunki zatrudnienia, z drugiej nie pozwala na swobodne (uznaniowe) dyspozycje w oderwaniu od ustawowych przesłanek. Przeto decydujące pozostają kryteria podmiotowe (przebieg służby i kwalifikacje), a nie kryterium przedmiotowe (zadania przechodzą do jednostki, w której organy administracji skarbowej przewidziały tylko pracownicze zatrudnienie). Z tego względu można zgodzić się ze stwierdzeniem o tyle, że jeśli kryteria są sprawdzalne i mogą stanowić czynnik weryfikacyjny, to znaczy, że przeniesienie do zatrudnienia pracowniczego mogło być uznane za racjonalne i podyktowane względami wyłącznie opisanymi w art. 165 ust. 7 p.w.KAS. II PSKP 253/26 10 Oceny tej nie modyfikuje limit etatów w służbie, skoro nadal możliwe jest postępowanie kwalifikacyjne do Służby Celno-Skarbowej (art. 153 u.KAS), co oznacza, że z jednej strony przenosi się do pionu pracowniczego doświadczonego funkcjonariusza, by w perspektywie uruchomić nabór do służby przygotowawczej, co w sprawie ma miejsce, a powódka zostaje ponownie przyjęta do służby w 2020 r. Wymienione w art. 165 ust. 7 p.w.KAS kryteria dotyczące nowych warunków zatrudnienia zawartych w propozycji pracy składanej przez organ administracji skarbowej powinny stanowić wzorzec, według którego podmiot ten dokonana selekcji funkcjonariuszy kwalifikujących się do dalszego pełnienia służby oraz kwalifikujących się do podjęcia dalszej pracy na podstawie stosunku pracy. Pominięcie powyższych kryteriów, a zwłaszcza ich nieujawnienie w oświadczeniu o przedstawieniu propozycji kontynuacji współpracy na podstawie stosunku pracy oznacza, że doszło do naruszenia modelu określonego przez ustawodawcę. Roszczenia powódki przywrócenia do służby nie może zniweczyć przyjęcie propozycji pracowniczej podstawy świadczenia pracy od 1 czerwca 2017 r. O ile nieprzyjęcie przez oświadczenie takiej oferty w postaci nowych warunków pracy i płacy na "ucywilnionym" stanowisku jest swobodnym wyborem pracownika, o tyle w kontekście służby, ta sama oferta odnosi taki skutek, że niepodpisanie jej prowadzi do zwolnienia ze służby. Złożona oferta nie jest przede wszystkim uznawana - co istotne - za decyzję administracyjną, od której można byłoby się odwołać, jak również nie ma wskazanych przesłanek stanowiących podstawę wyboru konkretnego funkcjonariusza do zakończenia stosunku służby. W takim razie do osiągnięcia zamierzonego rezultatu, w myśl art. 171 ust. 1 p.w.KAS, wystarczające jest pisemne złożenie propozycji dalszego zatrudnienia na podstawie umowy o pracę, którą następczo funkcjonariusz przyjmuje albo odmawia (art. 170 ust. 2 p.w.KAS). Jednakże przyjęcie takiej propozycji nie tamuje drogi do uruchomienia postępowania sprawdzającego. Zmieniając optykę, widoczne staje się, że brak propozycji kontynuowania stosunku służby przy jednoczesnym ukryciu motywów nieprzedstawienia propozycji jest w odniesieniu do funkcjonariuszy zaprzeczeniem jednomyślnego w doktrynie i orzecznictwie poglądu o szczególnej trwałości stosunku służbowego, której wyrazem jest dopuszczalność zwolnienia ze służby wyłącznie po zaistnieniu konkretnych II PSKP 253/26 11 ustawowych przesłanek i wykazaniu ich spełniania w procedurze zapewniającej funkcjonariuszowi obronę i prawo do odwołania się oraz zaskarżenia do sądu administracyjnego ostatecznej decyzji o zwolnieniu ze służby (zob. T. Kuczyński [w:] Stosunek służbowy, System Prawa Administracyjnego, Tom 11, pod. red. R. Hausnera, Z. Niewiadomskiego, A. Wróbla, Warszawa 2011, s. 11). Mechanizm wynikający z art. 171 ust. 1 p.w.KAS zbliżony jest natomiast do znanej prawu pracy instytucji wypowiedzenia zmieniającego, tyle że na gruncie k.p. nie jest dopuszczalna zmiana podstawy zatrudnienia, gdyż art. 42 § 2 k.p. nie obejmuje takiej konwersji. W judykaturze podkreśla się, że nie można za pośrednictwem wypowiedzenia zmieniającego dokonać zmiany warunków pracy nawiązanych na podstawie mianowania (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 19 stycznia 1998 r., I PKN 480/97, OSNAPiUS 1999 Nr 1, poz. 5; z dnia 23 lutego 1999 r., I PKN 595/98, OSNAPiUS 2000 Nr 8, poz. 300), powołania i z wyboru (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 2001 r., I PKN 699/00, OSNP 2003 Nr 22, poz. 541; z dnia 20 czerwca 2001 r., I PKN 488/00, OSNP 2003 Nr 10, poz. 242). Nie można dokonać w drodze wypowiedzenia zmieniającego "zmiany" umowy bezterminowej na umowę terminową (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 1994 r., I PZP 52/93, OSNAPiUS 1994 Nr 11, poz. 169). Postawienie funkcjonariusza w sytuacji przymusu ekonomicznego (odmowa przyjęcia propozycji wiązała się z utratą pracy) nie tylko pozwala zaakceptować rozwiązanie, w którym przyjmie on propozycję i jednocześnie - na wzór wypowiedzenia zmieniającego - zainicjuje postępowanie sądowe zmierzające do oceny, czy działania organu administracji skarbowej były zgodne z prawem (tu realizowały ustawowe kryteria doboru do służby), czy też nie. Dopiero tak ułożony proceder pozwala dostrzec wzajemne interferencje między prawem do kształtowania podstaw zatrudnienia, a prawem jednostki do poddania tego procederu ocenie sądowej z tej racji, że chodzi wszak o prawo kardynalne, jakim pozostaje prawo dostępu do sądu na tle nowego modelu ukształtowania służb celno-skarbowych. Niewątpliwe ideą tego nowego modelu było doprowadzenie do ustania stosunków służbowych, a pierwszym krokiem do tego było zachowanie się przełożonego (złożenie pisemnej propozycji). Tego rodzaju rozwiązanie jako ukierunkowane na przeniesienie szeregu osób z grona funkcjonariuszy w strefę prawa pracy, nie mogło II PSKP 253/26 12 być pozostawione (i nie jest) tylko w dyspozycji organów administracji skarbowej, bo wówczas ich działania nie podlegałby kontroli w tak istotnej kwestii, jak ustanie jednego stosunku prawnego i powstanie nowego. Przecież Państwo co do zasady powinno wywiązywać się z przyjętych na siebie obowiązków (przyjęcie funkcjonariusza do służby), zaś potencjalne reformy prowadzące do utraty tego statusu muszą być transparentne i podejmowane z zachowaniem określonych procedur, które ustawodawca sam przewidział. Wszelkie wątpliwości na tym polu (skarżący widzi wyłącznie językowe brzemiennie przepisu) nie mogą być rozwiązywane bezrefleksyjnie. Stąd za słuszne należy uznać wszelkie czynności Sądu drugiej instancji, który podjął wysiłki na rzecz poszukiwania innej metody wykładni spornych przepisów. Dlatego uprawnione - i niezbędne - staje się przełamanie językowej wykładni prawa, to znaczy, że nawet gdy jej rezultaty są jasne, ale pozostają w zasadniczej sprzeczności z hierarchią wartości systemu prawa dopuszczalne staje się wykorzystanie innych metod wykładni prawa (por. L. Morawski: Zasady Wykładni Prawa, Toruń 2010 r.; E. Łętowska, K. Pawłowski, Sukces formalizmu - łatwy czy drogi? Europejski Przegląd Sądowy, 2011 nr 8, s. 52- 53). Do uznania zasadności roszczenia wystarczyło przyjęcie, że pozwany składając powódce propozycję zawarcia stosunku pracy (a nie pozostania w służbie) zignorował przesłanki zawarte w art. 165 ust. 7 p.w.KAS. Sąd Najwyższy - bez kontestowania zgodności art. 165 ust. 7 p.w.KAS w związku z art. 170 ust. 2 p.w.KAS w związku z art. 171 ust. 1 pkt 2 p.w.KAS z Konstytucją RP - utrwalił już pogląd, zgodnie z którym w takim wypadku zatrudnionemu, bez względu na to czy przyjął, czy też nie przyjął propozycję, przysługuje roszczenie o przywrócenie do służby (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 2023 r., III PSKP 19/22, OSNP 2023 Nr 9, poz. 98; z dnia 11 grudnia 2024 r., II PSKP 47/23, LEX nr 3851710). Odnosząc się zaś do dalszych zarzutów naruszenia przepisów k.p., stanowisko Sądu Najwyższego w zakresie zastosowania norm tego Kodeksu do roszczeń "ucywilnionych" funkcjonariuszy jest zatem przesądzone w orzecznictwie (zob. również wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 8 listopada 2023, II PSKP 65/22, niepubl.; z dnia 6 grudnia 2023, II PSKP 31/22, LEX nr 3645256.; z dnia 27 stycznia 2021, II PSKP 4/21, LEX nr 311291; z dnia 19 maja 2021, II PSKP 34/21, niepubl.; z II PSKP 253/26 13 dnia 16 czerwca 2021 r., III PSKP 25/21, OSNP 2022, Nr 3, poz. 24). Przeciwne poglądy mają charakter zdecydowanie jednostkowy. W kolejnej ze wskazanych podstaw skargi kasacyjnej w kształcie podanym przez pozwanego, sformułowany zarzut zawiera założenie, zgodnie z którym powódka została przywrócona do służby "ze skutkiem wstecznym i za zamknięty okres w przeszłości". Pozostawanie przez powódkę w stosunku służby od dnia 1 lipca 2020 r. nie prowadzi jednak do konstatacji, iż niecelowe jest przywracanie do służby osoby, która już w tej służbie się znajduje. Powrócenie powódki do służby w 2020 r. nie stanowiło przywrócenia do służby w rozumieniu art. 184 ustawy o KAS, to jest ze wszelkimi wynikającymi z tego konsekwencjami, a było jedynie zwykłym ponownym podjęciem służby. Uznanie przywrócenia za niemożliwe czy niecelowe z tego względu pozbawiłoby powódkę szeregu uprawnień związanych z przywróceniem funkcjonariusza do służby, w tym w szczególności uprawnienia do wliczenia okresu pozostawania poza służbą do okresu służby, od którego zależą uprawnienia i świadczenia należne funkcjonariuszowi (art. 184 ust. 4 ustawy o KAS) oraz świadczenia pieniężnego za okres pozostawania poza służbą (art. 184 ust. 3 ustawy o KAS). Uprawnienia te dotyczą aż 3-letniego okresu, w którym powódka pozostawała w stosunku pracy, więc zasadne było zastosowanie instytucji przywrócenia do służby”. Sąd pierwszej instancji podstawą prawną przywrócenia powódki do służby uczynił art. 184 ust. 1 ustawy o KAS. Miarodajny w tym względzie pozostaje bowiem wyrok Sądu Rejonowego z dnia 15 lutego 2024 r. W ocenie Sądu Najwyższego, kwalifikacja ta jest wiarygodna. Przesądzenie bowiem przez sądy administracyjne braku możliwości skorzystania z drogi sądowej (co miało miejsce w rozpoznawanej sprawie) uzasadnia nie tylko samą właściwość sądu powszechnego, lecz także pozwala, by na gruncie art. 184 ust. 1 ustawy o KAS zaakceptować - w miejsce siatki pojęciowej odnoszącej się do kontroli administracyjnej ("uchylenie lub stwierdzenie nieważności decyzji o zwolnieniu ze służby") - roszczenia związane z reaktywacją wadliwie przerwanego stosunku służbowego. Przepis ten przewiduje sekwencję zdarzeń. Najpierw musi dojść do "uchylenia lub stwierdzenia nieważności decyzji o zwolnieniu ze służby" (co w przypadku powódki zastępowane jest przez prawomocny wyrok sądu), a wtórnie do II PSKP 253/26 14 "wyznaczenia funkcjonariuszowi stanowiska służbowego" i "określenia terminu podjęcia służby". Formuła ta nie przewiduje reaktywowania stosunku służby sprzed daty decyzji. Konkluzję tę potwierdza analiza pozostałych jednostek redakcyjnych art. 184 ustawy o KAS. W ust. 2 przepisu wskazano, że prawo do uposażanie powstaje z dniem podjęcia służby, a w ust. 3 zadekretowano, że funkcjonariuszowi przywróconemu do służby przysługuje za okres pozostawania poza służbą świadczenie pieniężne równe uposażeniu na stanowisku zajmowanym przed zwolnieniem, nie więcej jednak niż za okres 6 miesięcy i nie mniej niż za miesiąc. Przepisy art. 184 ust. 2 i 3 ustawy o KAS nie pozostawiają wątpliwości, że prawodawca odróżnia stan "podjęcia służby" i "okres pozostawania poza służbą", przy czym punkt graniczny wyznaczany jest zdarzeniem nazwanym "przywrócenie do służby". Wskazany sposób myślenia znajduje również odzwierciedlenie w art. 184 ust. 4 i 5 ustawy o KAS. W przepisach tych określono status prawny "okresu pozostawania poza służbą" i jego wpływ na "uprawnienia i świadczenia" uzależnione od okresu służby. Nawet pobieżna analiza przywołanych przepisów nie upoważnia do głoszenia, że dokonane w wyroku Sądu pierwszej instancji, a usankcjonowane wyrokiem Sądu odwoławczego przywrócenie powódki do służby nastąpiło, jak twierdzi pozwany "ze skutkiem wstecznym i za zamknięty okres w przeszłości". Zatem, twierdzenia skarżącego nie korespondują z miarodajną podstawą prawną, którą kierowały się Sądy rozpoznające powództwo. Konkludując należy uznać, że orzeczenie o przywróceniu do służby wywiera skutki na przyszłość (ex nunc - tak wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 września 2025 r., III PSKP 24/25, LEX nr 4018201). Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł z mocy art. 39814 k.p.c. i art. 98 § 1 w związku z art. 39821 k.p.c. AGM [a.ł] Bohdan Bieniek Dawid Miąsik Jolanta Frańczak