II USKP 171/26

II USKP 171/26 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 28 maja 2026 r. SSN Renata Żywicka (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Robert Stefanicki SSN Ewa Stryczyńska w sprawie z odwołania R.K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Częstochowie o zwrot nienależnie pobranej renty socjalnej, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 28 maja 2026 r., skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 15 listopada 2023 r., sygn. akt III AUa 1228/23, uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o postępowania kasacyjnego Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach. Robert Stefanicki Renata Żywicka Ewa Stryczyńska UZASADNIENIE Wyrokiem Sądu Okręgowego w Częstochowie z dnia 11 sierpnia 2023 r., IV U 599/23, oddalono odwołanie R.K. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II USKP 171/26 2 Oddziału w Częstochowie z dnia 15 czerwca 2023 r. zobowiązującej ubezpieczonego do zwrotu kwoty 12.407 zł tytułem nienależnie pobranej renty socjalnej i dodatkowych świadczeń za okres od stycznia do kwietnia 2021 r. i od lipca do października 2021 r. Sąd nie uwzględnił odwołania ubezpieczonego po ustaleniu, że w okresie objętym decyzją skarżący osiągnął przychód z tytułu zatrudnienia w spółkach S. i T. w łącznej kwocie wyższej, niż kwota określona w art. 10 ust. 6 ustawy z dnia 27 czerwca 2003r. o rencie socjalnej (70% przeciętnego wynagrodzenia za kwartał kalendarzowy) - co powodowało zawieszenie prawa do renty socjalnej, a ponadto w myśl art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 9 stycznia 2020r. o dodatkowym rocznym świadczeniu dla emerytów i rencistów, skutkowało obowiązkiem zwrotu dodatkowego rocznego świadczenia pieniężnego (tzw. 13 i 14). Sąd wskazał, że ubezpieczony był prawidłowo pouczony o okolicznościach powodujących zawieszenie prawa do renty i miał świadomość następstw przekroczenia kwot granicznych przychodu, albowiem ubezpieczony był już obejmowany obowiązkiem zwrotu renty w latach 2009-2011. Wyrokiem z dnia 15 listopada 2023 r., III AUa 1228/23 Sąd Apelacyjny w Katowicach oddalił apelację R.K. oraz zasądził od niego na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Częstochowie kwotę 240 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego. Sąd Apelacyjny nie uwzględnił apelacji, w której skarżący nie podważył w jakikolwiek sposób ustaleń faktycznych Sądu pierwszej instancji dotyczących wysokości osiągniętych w 2021 r. przychodów z tytułu pracy zarobkowej we wskazanych podmiotach i nie zakwestionował skutecznie prawidłowości przedstawionego mu w toku postępowania rozliczenia renty socjalnej - jako dwóch elementów istotnych w rozpoznanej sprawie. Ponadto Sąd drugiej instancji podzielił stwierdzenie Sądu pierwszej instancji o udzielonych ubezpieczonemu pouczeniach w decyzji organu rentowego o następstwach przekroczenia kwot osiągniętych przychodów z tytułu aktywności zarobkowej obejmującej zatrudnienie w 2 podmiotach - spółce S. i spółce T. II USKP 171/26 3 W skardze kasacyjnej ubezpieczony zarzucił naruszenie: 1. art. 382 § 2 k.p.c. w zw. 391 § 1 k.p.c., poprzez sporządzenie uzasadnienia wyroku w sposób uniemożliwiający dokonanie oceny toku wywodu oraz nie odniesienie się do całości zebranego w pierwszej oraz w drugiej instancji materiału dowodowego przejawiające się w bezzasadnym przyjęciu, że ubezpieczony nie wykazał zasadności odwołania od decyzji organu rentowego, podczas gdy z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że ubezpieczony przedstawił stosowne twierdzenia i dokumenty; 2. art. 378 k.p.c. poprzez nierozpoznanie sprawy w granicach zarzutów apelacyjnych ubezpieczonego sformułowanych w apelacji wobec wyroku pierwszej instancji. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący podniósł, że Sąd drugiej instancji nie wywiązał się z obowiązku dokonania własnych ustaleń, nie zauważył żadnych nieprawidłowości, choć miały one miejsce. Dowodem na istnienie szeregu nieprawidłowości w zakresie zatrudnienia ubezpieczonego w firmie S. spółka z o.o. i firmie T., w tym zakresu świadczonej pracy oraz uzyskanego dochodu, co jest kluczowym kryterium w przypadku przyznania renty socjalnej, jest złożone w dniu 24 stycznia 2023 r. przez ubezpieczonego zawiadomienie o możliwości popełnienia przestępstwa do Prokuratury Rejonowej Częstochowa - Północ w Częstochowie. Prokuratura Rejonowa prowadzi postępowanie przygotowawcze w sprawie o czyn z art. 281 § 1 k.k. Ubezpieczony szczegółowo opisał, że zatrudnienie w firmie T. było fikcyjne. Firma T. działała w porozumieniu z firmą S. Spółka z o.o. Ubezpieczonemu nigdy nie wydano umowy zlecenia, jakichkolwiek rozliczeń uzyskanych dochodów. Bez jego wiedzy został on zatrudniony na podstawie umowy zlecenia na stanowisku pracownika ochrony, jednak ze względu na stan zdrowia nigdy tej pracy nie wykonywał. Firma T. nie rozliczała się prawidłowo z zatrudnianymi osobami i nie zgłaszała prawidłowo składek na ubezpieczenie społeczne do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Działania te miały na celu pracę w godzinach nadliczbowych osób z niepełnosprawnościami. Firmy przesuwały pracowników i nieprawidłowo się z nimi rozliczały. Do Prokuratury skarżący złożył wyciągi z konta bankowego, na które wpływały zapłaty z tytułu umowy zlecenia od firmy T. Wpływy od firmy T. na konto bankowe ubezpieczonego, nie zgadzają się z tymi zgłoszonymi do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i Urzędu Skarbowego. II USKP 171/26 4 Mając na względzie powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji oraz zasądzenie od organu rentowego na rzecz ubezpieczonego kosztów postępowania. Sąd Najwyższy zważył co następuje: Skarga kasacyjna okazała się zasadna albowiem wyrok Sądu drugiej instancji nie poddaje się kontroli kasacyjnej. Wskazać na wstępie należy, że zarzut naruszenia art. 382 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. wyjątkowo tylko może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej, w sytuacji gdy skarżący wykaże, że Sąd drugiej instancji bezpodstawnie pominął część zebranego w sprawie materiału, orzekając wyłącznie na podstawie materiału zgromadzonego przed Sądem pierwszej instancji albo oparł swe merytoryczne orzeczenie na własnym materiale, z pominięciem wyników postępowania dowodowego przeprowadzonego przez Sąd pierwszej instancji, a uchybienie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy. (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 22 lutego 2007 r., III CSK 337/06, z dnia 9 czerwca 2005 r., III CK 674/04 i z dnia 5 lutego 2014 r., V CSK 140/13, nie publ.). Zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. może być uzasadniony, gdy skarżący wykaże, że w sprawie wystąpiły szczególne okoliczności wymagające ponowienia lub uzupełnienia postępowania dowodowego przed sądem drugiej instancji, np. popełnione zostały uchybienia procesowe przy przeprowadzaniu dowodów, sąd dysponował wyłącznie dowodami osobowymi o niejednoznacznej wartości i wymowie lub został pominięty materiał dowodowy o istotnym znaczeniu. Natomiast sama sprzeczność między ustaleniami przyjętymi przez Sądy pierwszej i drugiej instancji, powstała w wyniku dokonanej przez Sąd drugiej instancji odmiennej oceny dowodów przeprowadzonych przez Sąd pierwszej instancji, nie może uzasadniać zarzutu naruszenia art. 382 k.p.c., chyba że zostanie wykazane, iż ze względu na szczególne okoliczności zachodziła konieczność ponowienia lub uzupełnienia postępowania dowodowego ( patrz: wyrok Sądu Najwyższego z 6 października 2022 r., I PSKP 82/21). II USKP 171/26 5 Pojęcie "materiału zebranego w sprawie" obejmuje nie tylko materiał dowodowy zgromadzony w toku obu instancji, ale także wiele innych elementów procesowych, w szczególności podstawę faktyczną powództwa, oświadczenia stron i innych podmiotów procesowych oraz inne czynności procesowe, działania i zdarzenia. Przez pominięcie zebranego materiału należy rozumieć niezajęcie, co do niego stanowiska przez sąd, tj. pominięcie go przy dokonywaniu ustaleń oraz nieuwzględnienie w ramach dokonywanych rozważań (zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 6 października 2016 r., IV CSK 783/15, nie publ. oraz z dnia 2 grudnia 2015 r., IV CSK 109/15, nie publ.). Należy zauważyć, że w procesie cywilnym obowiązuje system tzw. apelacji pełnej, w którym postępowanie apelacyjne jest dalszym stadium postępowania przed Sądem pierwszej instancji, a sąd apelacyjny ma prawo i często obowiązek ponownego badania sprawy, przeprowadzania w niezbędnym zakresie postępowania dowodowego oraz orzekania na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji i w postępowaniu apelacyjnym. Postępowanie apelacyjne jest zatem kontynuacją postępowania merytorycznego. Sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji, a nie apelację. Użyte w art. 378 § 1 k.p.c. sformułowanie, że sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę "w granicach apelacji", oznacza w szczególności, iż sąd odwoławczy dokonuje własnych ustaleń faktycznych, prowadząc lub ponawiając dowody albo poprzestając na materiale zebranym w pierwszej instancji (art. 381 i art. 382 k.p.c.) i kontroluje prawidłowość postępowania przed Sądem pierwszej instancji (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., zasada prawna, III CZP 49/07, OSNC 2008 Nr 6, poz. 55; Monitor Prawniczy 2008 nr 22, s. 37, z uwagami M. Kowalczuk; Palestra 2009 nr 1, s. 270, z glosą G. Rząsy i A. Urbańskiego). Merytoryczny charakter postępowania apelacyjnego skutkuje tym ,że obowiązkiem Sądu drugiej instancji nie może być poprzestanie na ustosunkowaniu się do zarzutów skarżącego, lecz musi nim być - niezależnie od treści zarzutów - dokonanie ponownych, własnych ustaleń faktycznych, a następnie poddanie ich ocenie pod kątem prawa materialnego. Obowiązek czynienia ustaleń faktycznych w postępowaniu odwoławczym istnieje więc bez względu na to, czy wnoszący apelację II USKP 171/26 6 podniósł zarzut dokonania wadliwych ustaleń faktycznych lub ich braku. Jednocześnie obowiązkiem Sądu drugiej instancji jest zastosowanie właściwych przepisów prawa materialnego niezależnie od stanowiska stron prezentowanego w toku postępowania oraz zarzutów apelacyjnych. Sąd drugiej instancji powinien dokonać wyczerpującej oceny ustalonego stanu faktycznego z punktu widzenia obowiązującego prawa materialnego i zdać z tej oceny relację w uzasadnieniu swojego wyroku (patrz: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 2025 r., III USK 235/24, LEX nr 3943295). Z godnie z treścią art. 387 § 21 k.p.c. w uzasadnieniu wyroku sądu drugiej instancji: 1) wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia może ograniczyć się do stwierdzenia, że sąd drugiej instancji przyjął za własne ustalenia sądu pierwszej instancji, chyba że sąd drugiej instancji zmienił lub uzupełnił te ustalenia; jeżeli sąd drugiej instancji przeprowadził postępowanie dowodowe lub odmiennie ocenił dowody przeprowadzone przed sądem pierwszej instancji, uzasadnienie powinno także zawierać ustalenie faktów, które sąd drugiej instancji uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej; 2) wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa powinno objąć ocenę poszczególnych zarzutów apelacyjnych, a poza tym może ograniczyć się do stwierdzenia, że sąd drugiej instancji przyjął za własne oceny sądu pierwszej instancji. Uzasadnienie Sądu drugiej instancji powinno zawierać te elementy, które ze względu na treść apelacji i zakres rozpoznawanej sprawy są potrzebne do rozstrzygnięcia sporu. Należą do nich ustalenia faktyczne, zastosowanie prawa materialnego, odniesienie się do wszystkich wniosków i zarzutów apelacyjnych oraz do stanowiska strony przeciwnej. Wypełnienie wymagań stawianych uzasadnieniu wyroku Sądu drugiej instancji może polegać na podzieleniu i uznaniu za własne ustaleń faktycznych dokonanych przez Sąd pierwszej instancji oraz zaakceptowaniu oceny prawnej tego sądu. Ma to miejsce w sytuacji oparcia rozstrzygnięcia na przyjętych ustaleniach faktycznych, które stają się ustaleniami Sądu drugiej instancji oraz zaakceptowaniu przeprowadzonych przez Sąd pierwszej instancji rozważań prawnych. II USKP 171/26 7 W orzecznictwie zostało również wyjaśnione, że naruszenie przez sąd drugiej instancji art. 387 § 21 k.p.c. może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej tylko wtedy, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie posiada wszystkich koniecznych elementów bądź zawiera tak oczywiste braki, które uniemożliwiają kontrolę kasacyjną (orzeczenia Sądu Najwyższego z: 10 listopada 1998 r., III CKN 792/98, OSNC 1999, Nr 4, poz. 83; 19 lutego 2002 r., IV CKN 718/00; 18 marca 2003 r., IV CKN 11862/00; 20 lutego 2003 r., I CKN 65/01; 22 maja 2003 r., II CKN 121/01; 9 marca 2006 r., I CSK 147/2005; 27 marca 2008 r., III CSK 315/07, LEX nr 390105; postanowienie Sądu Najwyższego z 28 stycznia 2025 r., II CSKP 332/23, LEX nr 3821908). Niemniej jednak zbyt lakoniczne uzasadnienie orzeczenia Sądu drugiej instancji może doprowadzić Sąd Najwyższy do przekonania o wadzie, uniemożliwiającej kontrolę zaskarżonego orzeczenia. Sąd Najwyższy nie ma obowiązku i nie może domyślać się ani poszukiwać za Sąd drugiej instancji ustaleń faktycznych, dowodów lub podstaw prawnych, na których Sąd ten oparł zaskarżony wyrok, bo to należy do kardynalnych i elementarnych powinności każdego sądu orzekającego w sprawie. Nieprawidłowości w treści uzasadnienia mogą być również przedmiotem kontroli Sądu Najwyższego w postępowaniu ze skargi kasacyjnej orzeczenia i podstawą uchylenia wyroku, zwłaszcza wtedy, gdy przedstawione w nim motywy nie pozwalają na przeprowadzenie kontroli kasacyjnej zaskarżonego orzeczenia (wyroki Sądu Najwyższego z: 20 lutego 2003 r., I CKN 65/01, LEX nr 78271; 28 lutego 2006 r., III CSK 149/05, LEX nr 182956; 29 maja 2008 r., II CSK 39/08, LEX nr 420381; A. Góra-Błaszczykowska, B. Karolczyk, K. Lubiński, A. Góra- Błaszczykowska, 5. Zagadnienie szczególne związane z uzasadnieniem wybranych postaci orzeczeń (w:) System Prawa Procesowego Cywilnego. Tom II. Część II. Postępowanie procesowe przed sądem pierwszej instancji, red. T. Ereciński, T. Wiśniewski, Warszawa 2016); M. Skibińska (w:) Kodeks postępowania cywilnego. Koszty sądowe w sprawach cywilnych. Dochodzenie roszczeń w postępowaniu grupowym. Przepisy przejściowe. Komentarz do zmian. Tom I i II, red. T. Zembrzuski, Warszawa 2020, art. 3271). Z uzasadnienia Sądu Apelacyjnego wynika, że nie uwzględnił on apelacji, gdyż skarżący nie podważył w jakikolwiek sposób ustaleń faktycznych Sądu II USKP 171/26 8 pierwszej instancji dotyczących wysokości osiągniętych przez niego w 2021r. przychodów z tytułu pracy zarobkowej we wskazanych podmiotach i nie zakwestionował skutecznie prawidłowości przedstawionego mu w toku postępowania rozliczenia renty socjalnej - jako dwóch elementów istotnych w rozpoznanej sprawie. Ponadto, należało podzielić stwierdzenie Sądu pierwszej instancji o udzielonych ubezpieczonemu pouczeniach w decyzji organu rentowego o następstwach przekroczenia kwot osiągniętych przychodów z tytułu aktywności zarobkowej obejmującej zatrudnienie w 2 podmiotach - spółce S. i spółce T. Sąd drugiej instancji sporządził uzasadnienia wyroku w sposób lakoniczny, który uniemożliwia dokonanie oceny toku rozumowania. Nie wskazał również żadnej podstawy prawnej swego rozstrzygnięcia. Tymczasem już w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji ubezpieczony wskazywał, że zatrudnienie w firmie T. było fikcyjne. Ubezpieczonemu nigdy nie wydano umowy zlecenia, jakichkolwiek rozliczeń uzyskanych dochodów. Firma T. działała w porozumieniu z firmą S. spółka z o.o. wykorzystując osoby niepełnosprawne. Ponieważ skarżący działał przed sądami obu instancji bez profesjonalnego pełnomocnika, a pisma sporządzone przez niego wskazywały na nieporadność, winno to skłonić sąd odwoławczy rozpoznający przecież sprawę (a nie apelację) do głębszej analizy sprawy i ewentualnego uzupełnienia materiału dowodowego. Dlatego też należało uznać, że Sąd drugiej instancji niezasadnie nie uzupełnił postępowania dowodowego na okoliczność istotną dla rozstrzygnięcia sprawy, tj fakt uzyskiwania przychodu z dwóch zakładów pracy przez skarżącego. Uznając zasadność zarzutów kasacyjnych, stosownie do art. 398 15 § 1 k.p.c. orzeczono jak w wyroku. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c. Robert Stefanicki Renata Żywicka Ewa Stryczyńska [i.t.] [SOP]