P 12/19

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 4 kwietnia 2022 r. Pozycja 21 POSTANOWIENIE z dnia 30 marca 2022 r. Sygn. akt P 12/19 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Michał Warciński – przewodniczący Julia Przyłębska Bartłomiej Sochański Wojciech Sych – sprawozdawca Andrzej Zielonacki, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 30 marca 2022 r., pytania prawnego Sądu N ajwyższego : czy art. 398 15 § 1 zdanie drugie ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks po- stępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.) jest zgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 , jak też z art. 176 ust. 1 w z wiązku z art. 78 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: umorzyć p ostępowanie. Orzeczeni e zapadło jednogłośnie . UZASADNIENIE I 1. W postanowieniu z 18 kwietnia 2019 r. (sygn. akt II CSK 110/18) Sąd Najwyż szy (dalej: sąd pytający) przed stawił Trybunałowi K onstytucyjnemu pytanie prawne, czy art. 398 15 § 1 zdanie drugie ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywil- nego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm., obecnie: Dz. U. z 2021 r. poz. 1805, ze zm.; dalej: k.p.c.) jest zgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1, jak też z art. 176 ust. 1 w związ- ku z art. 78 Konstytucji. 1.1. Pytan ie prawne zostało sformułowane na tle następując ego stanu faktycznego i prawnego: Kilkoro powodów – właścicieli lub spadkobierców właścicieli wywłaszczonych nieru- chomości położonych obok siebie – wystąpiło z roszczeniami odszkod owawczymi z tytuł u OTK ZU A/2022 P 12/19 poz. 21 2 naprawienia szkody wyrządzonej bezprawnymi decy zjami wywłaszczeniowymi . Bezpraw- ność p oleg ała , ich zdaniem, na wydaniu tych decyzji przez organ, któ ry został nieprawidłowo upoważniony (organ umocowany był przez organ właściwy, jednak be z wystar czającej po d- stawy prawnej takiego umocowania). Wyrokiem łącznym z 11 marca 2015 r. Sąd Okręgowy w Pozn aniu zasądził od pozwanego Skarbu Państwa – Wojewody Wielkopolskiego na rzecz powodów kwoty odszkodowań w wysokościach od kilkudziesięciu do kilkuse t tysi ęc y zło tych z ustawowymi odsetkami, odda lił powództwa w pozostałych częściach i rozstrzygnął o kosz- tach procesu. Apelację od wyroku wnieśli powodowie i pozwany. Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z 12 lutego 2016 r. zmienił zaskarżony wyrok wyłącznie w zakresie kosztów po- stępowania, a w pozostałym zakresie obie apelacje oddalił i orzekł o koszta ch post ępow ania apelacyjnego. Od wyroku s ądu a pelacyjnego skargę kasacyjną wniósł pozwany , który zask arżył wy- rok w stosunku do niektórych powodów. W skardze zawarty był wni osek restytucyjny o orze- czenie zwrotu wypłaconych przez pozwanego na podstawie prawomocnego wyroku świad- czeń na rzecz powodów. Sąd Najwyższy w wyroku z 25 maja 2017 r. uchylił zaskarżon y wy- rok s ądu apelacyjnego w części oddalającej apelację po zwanego i przek azał temu sądowi sprawę do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępow ania kasacyjne- go. Sąd apelacyjny w wyniku ponownego rozpoznania sprawy, wyrokiem z 27 września 2017 r., zmienił wyrok Sądu Okręgowego w Poznaniu w ten sposób, że odd alił w całości po- wództwa i obciążył powodów kosztami procesu, a nadto zasądził na rzecz pozwanego tyt ułem częściowego zwrotu spełnionych świadczeń kwoty w wysokości od kilkudziesięciu do kilku- set tysięcy złotych. W ocenie s ądu apelacyjnego, w sprawi e wystąpiły przesłanki uzasadniają- c e przyjęcie tzw. przyczyny rezerwowej, która skutkowałaby wywła szczeniem właścicieli także wówczas, gdyby decyzje były wydane przez organ właściwi e umocowany. Była to wy- łączna wada formalna decyzji wywłaszczeniowych , a is tniały inne materialne i formalne pod- stawy wywłaszczenia, w szczególności został zrealizowany jego cel – budowa osiedla miesz- kaniowego. Mając to na uwadze, s ąd a pelacyjny przyjął, że w sprawie nie ma związku przy- czynowego w rozumieniu art. 361 § 1 kodeksu cywilnego (brak materialnoprawnej podstawy roszczenia odszkodowawczego), w zw iązku z czym oddalił w całości roszczenia powodów oraz uwzględnił wniosek restytucyjny pozwanego. Od wyroku s ądu apelacyjnego skargę kasacyjną wywiedli powodowie. Sąd Najwyż- szy, r ozpoznając skargę kasacyjną, powziął wątpliwości co do zgodności z Konstyt ucją art. 398 15 § 1 zdanie drugie k.p.c. 1.2. W uzasadnieniu pytania prawnego sąd pytający przytoczy ł treść zakwestionowa- nych regulacji, a nast ępnie przedstawił instytucję res tytucj i w postęp owaniu cywilnym. Wyja- śnił m.in., że każdorazowo dochodzenie zwrotu spełnionego lu b wyegz ekwowanego świad- czenia możliwe jest – wedle wyboru uprawnionego – zarówno w ramach post ępowania ze skargi kasacyjnej, jak i w toku odrębneg o procesu. Dokonany przez osobę uprawnioną wybór – czy skorzysta z drogi uproszczonej statuowanej w art. 415 k.p.c., znajdującej odpowiednie zastosowanie w postępowaniu kasacyjnym, czy też wytoczy stoso wne powództwo – determi- nuje tryb rozpoznania wniosku. W przypadku rozpozn ania wniosku przez sąd odwoławczy lub Sąd Najwyższy dochodzi do pozbawienia podmiotu obciążonego o bowiązkiem zwrotu możliwości zaskarżenia zapadłego w t ej kwestii rozstrzygnięcia z wyk orzystaniem środka odwoł awczego lub jakiegokolwi ek środka zaskarże nia. Tymczasem w przypadku rozpozna- wania żądania restytucyjnego w odrębn ym procesie zagwarantowana jest dwuinstancyjność postępowania sądowego oraz możliwość zaskarżenia orzeczenia sądu pierwszej instancji, a w przypadkach pra wem przewidzianych możliwość w niesienia skargi kasacyjnej. OTK ZU A/2022 P 12/19 poz. 21 3 1.3. Sformułowane przez sąd pytający zarz uty dotyczą naruszenia zasa dy sprawiedli- wego ukształtowania postępowania sądowego, równości wobec prawa oraz zasa dy dwuin- st ancyjności. W ocen ie sąd u pyta jącego, rozstrzyganie o wniosku restytucyjnym, będąc ym szcze- gólną postacią dochodzen ia roszczenia, mie śc i się w kategoriach „ sprawy ” , o której mowa w art. 45 ust. 1 Konstytuc ji, choć następ uje w ram ach wcześniej toczącego się postępowania. Wprawdzie analizowana regulacja nie ogranicza prawa do sądu jak o takiego, jednak, zdaniem są du pytaj ącego, wątpliwe je st , czy spełnia m inimalne standardy konstytucyjne prawa do sprawiedliwego uk ształtowania postępowania sąd owego pr zez to, ż e w przypadku rozpozna- wania wniosku restytucyjnego przez S ąd Najwy żs zy (a lbo sąd odwoław czy) pozbawia pod- miot zobowi ąz any do zwrotu świadczenia mo żliwości za sk arżenia tego roz strzygnięcia (sko- rzystania ze środka od woławc zego). Wobec tego naruszon e jest także prawo do dwuinstan- cyjnego po stęp owania oraz zaska rż ania orze czeń wydanych w pierwszej instancji (art. 176 ust. 1 w związ ku z art. 78 Konstytucji). Zakwestionowana regulacja budzi ponadto zastrz eżenia sądu pytającego z perspekty- wy konstytucyjnej zasady równo ści , ponieważ róż nicuje pozycj ę podmiotów znajdujących się w toż samej sytuacji (z aistnienia podstawy do zwrotu spełn ionego lub wyegzekwowanego roszczenia) w zal eż no ści od tego, czy uprawniony skorzysta z drogi statuowanej w art. 415 k.p.c., czy też wytoczy stosowne powództwo. 1.4. W ocenie sądu pytającego, jego wątpli w ości nie mogą być rozstrzygnięte w dro- dze w ykładni zgodnej z Ko nstytuc ją, gdyż taka jest utrwalona praktyka orzecznicza i nawet hipotetyczne odst ąpienie od niej w spra wie będącej podstawą niniejszego pytania prawnego nie doprowadzi do jej eliminacji w innych sprawach rozpoznawanych przez Sąd Najwyższy i sąd y powszechne. Zdaniem sądu pytaj ącego , inne s kła dy Sąd u N ajwyższ ego nie dostrzegają „ problemu hierarchicznej niezgodn ości z Konstytuc j ą art. 398 15 § 1 K.p.c. ” (zob. pytanie prawne, s. 12). 2. W p iśmie z 29 lipca 2019 r. Rzecznik Praw Obywatelskich poinformow ał, że nie zgłasza udziału w postępowan iu. 3. Prokurator Generalny w piśmie z 18 grudnia 2019 r. wniósł o umorzenie postępo- wania z powodu niedopuszcza lności wydania wyroku. Pytanie pra wne, w jego ocenie, nie spełnia warunku formalnego w postaci przesłanki funkcjonalnej. 4. W piś mie z 23 stycznia 2020 r., w imieniu Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej, stano- wisko w sprawie za jął Marszałek Sej mu, któ ry wniósł o umorzenie postępowania z powodu niedopuszczaln ości wydania wyroku (brak przesłanki funkc jonalnej pytania prawnego). W wypadku n ieuwzględnienia wniosku o umo rzenie, Marszałek Sejmu wniósł o stwierdzenie, że art . 398 15 § 1 zdanie drugie k.p.c. w zakresie, w jakim nakazuje stosować odpowiednio art. 415 zdanie pierwsze tej ustawy w wypadku, w którym Sąd Najwyższy, uwzględniając skargę kasacyjną, uchy la zas karżone orzeczenie w całości lub części i przekazuje sprawę do pon ownego rozpoznania sądowi, który wydał orzeczenie, lub innemu sądowi równorzędne- mu, jest n iezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 oraz art. 176 ust. 1 w związku z art. 78 Konstytucji. OTK ZU A/2022 P 12/19 poz. 21 4 II Tr ybunał Konstytucyjny zważył, co następuj e: 1. Pytanie prawne jest j edną z form inicjowa nia procedury konkretnej kontroli norm. Na podstawie art. 193 Konstytucji pytanie prawne do T rybunału Konstytu cyjnego może skie- rować każ dy sąd. Powoł any przepis Konstytucji oraz art. 52 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowa nia przed Trybuna łem Ko nstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK), ustanawiają podstawowe warunki, od których sp ełnie- nia Tryb unał uzale ż nia wydanie wyroku z awierającego odpowiedź na p ytanie prawne. 1.1. Pytanie prawne musi spełniać trzy przesłanki: podmiotową, p rze dmiotową oraz funkcjonaln ą. Prz esłank a podmiotowa wskazuje na sąd jako jedyny podmiot uprawniony do przed- stawienia pytania prawnego. Przedmiotem pytania może być tylko kwestia zgodności aktu normatywnego z Kon- stytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodow y mi lub ustawą ( pr zesłan ka przedmioto- wa). Wreszcie, sąd może zadać pytanie prawne jedynie wówczas, gdy od odpowiedzi na nie zależy rozstrzygnięcie konkretnej sprawy toczącej się przed tym sądem ( zob. art. 52 ust. 2 pkt 5 u.o.t.p.TK oraz np. postanowienie TK z 9 lutego 2021 r., sygn. P 15/19, OTK ZU A/2021, poz. 7 i po wołane tam orzecznictwo i literaturę) . Pr zesła nka ta – funkcjonalna, o kreśla na również jako wymóg relewa n tności – najp eł niej o ddaje specyfikę rozpoznawania pytań praw- nych jako procedury konkretnej kontroli norm. Pytanie prawne bowiem – podobnie jak skarga konstytucyjna – ma zw iązek z ochroną praw jednostki, ponie waż może być podni esione tylko na tle konkretnej sprawy (zob. postanowienie TK z 10 października 2000 r., sygn. P 10/00, OTK ZU nr 6/2000, poz. 195, a t akże: Z. Czeszejko-Sochacki, L. Garlicki, J. Trzc iński, Ko- mentarz do ustawy o Trybunale Konstytucyjnym , Warszawa 1999, s. 153) . Nie może więc dotyczyć jaki egokolwiek zagadnienia – nie jest dopuszczalne inicjowanie za pomocą pytań prawnych kontroli generalno-abstrakcyjnej (por. postanowienie z 19 listopada 1996 r., sygn. P 3/96, OTK ZU nr 6/1996, poz. 56). Wprawdzie Tryb unał Konstytucyjny bez względu na podst awę wszczęcia postę powania przeprowadza zawsze kontrolę abstrakcyjną zakwestiono- wanego przepisu, jednak zakre s rozstrzygania Trybunału w postępo waniu zainicjowanym pytaniem prawnym ograniczony jest znaczeniem odpowiedzi na to pytanie dla rozstrzygnięcia spraw y toczącej się przed sądem pytającym (zob. wyrok TK z 14 czerwca 2000 r., sygn. P 3/00, OTK ZU nr 5/2000, poz. 138). Z orzecznictwa Tr ybunału , utrwalonego na gruncie ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK) oraz ko- lejno obowiązujących ustaw regulujących postępowa nie przed Trybuna łem , wynika ponadto, że pytanie prawn e jest niedopuszczalne, jeżeli wątpliwości sądu co do zgodno ści określoneg o aktu normatywnego z Konstytucj ą, ratyfikow an ą u mow ą międzynarodową lub ustawą mogą być usunięte w drodze wykładni (zob. np. postanowienia TK z: 22 pa źd ziernika 2007 r., sygn. P 24/07, OTK ZU nr 9/A/2007, poz. 118; 27 lutego 2008 r., sygn. P 31/06, OTK ZU nr 1/A/2008, poz. 24; 15 kwietnia 2008 r., sygn. P 26/07, OTK ZU nr 3/A/2008, poz. 52; 17 lipca 2019 r., sygn. P 16/17, OTK ZU A/2019, poz. 44 i 22 lipca 2020 r., sygn. P 9/19, OTK ZU A/2020, poz. 30). Najpierw sąd zamierzający zadać pyt anie prawne powinien podjąć prób ę wykładni zaskarż onej normy w zgodzie z Konstytuc ją (po r. np. postanowienia TK z: 29 marca 2000 r., sygn. P 13/99, OTK ZU nr 2/2000, poz. 68; 27 kwietnia 2004 r., sygn. P 16/03, OTK ZU nr 4/A/2004, poz. 36; 29 listopada 2001 r., sygn. P 8/01, OTK ZU nr 8/2001, poz. 268; 30 maja 2005 r., sygn. P 14/04, OTK ZU nr 5/A/2005, poz. 60), a dopie- OTK ZU A/2022 P 12/19 poz. 21 5 ro niepowodzenie tej próby uzasadnia ć będzie zadanie T rybunał owi Konstytucyjnemu pytania prawnego. Nie można zadawać pytań prawnyc h w celu uzyskania w iążącej wykładni danego przepisu przez Trybunał Konstytucyjny (por. postanowienie TK o sygn. P 16/03). Pytanie prawne ma służyć przede wszystkim prawidł owemu ro zstrzygnięciu przez s ąd p ytający kon- kre tnej sprawy, a takż e – co oczywiste – wyeliminowaniu z systemu prawnego niezgodnego z Konstytuc ją przepisu. Rozpoznawanie pytań prawnych przez Trybunał Konstytucyjny jest zatem ograniczone przedmiotem rozstrzygania przez są d pytający (por. postanowienie z 19 maja 2015 r., sygn. P 18/13, OTK ZU nr 5/A/2015, poz. 70). „O cena relew antności py ta- nia prawnego, która obejmuje równie ż kwestię zasadności zastrzeżeń co do konstytucyjności danej normy prawnej, należ y w zasadzie d o sądu orzekają cego w danej sprawie (por. posta- nowienie TK z 12 kwietnia 2000 r., sygn. P 14/99). Ponie waż jedna k proces wyk ładni tekstu prawnego, który doprowad ził do zainicjo wania przez sąd postępowania przed Trybunałem, leży u podstaw kontroli konstytuc yjności prawa d okonywanej przez TK, ró wnież on podlega kontroli tego organu. Pogląd odmienny sta wiałby Trybunał Konstytucyjny przed konieczno- ś ci ą merytorycznego ustosunkowywani a się do pytań prawnych opartych n a wadliwej wy- kładni przepisów (p or. postanowienie TK z 27 kwietnia 2004 r., sygn. P 16/03)” – (postano- wienie TK z 6 lutego 2007 r., sygn. P 33/06, OTK ZU nr 2/A/2007, poz. 14, zob. równi eż wyrok z 13 wrz eśnia 2011 r., sygn. P 33/09, OTK ZU nr 7/A/2011, poz. 71 i postanowienie TK o sygn. P 9/19). 1.2. Pytanie prawne, tak jak k ażde pism o procesowe inicjujące pos tępowanie przed Trybuna łem , musi sp ełniać określ one wymagania formalne, które z ostały sprecyzowane w art. 52 u.o.t.p.TK. Pytanie prawne mus i mieć zatem formę postanow ienia (art. 52 ust. 1 u.o.t.p.TK) zawiera jącego : wskazanie sądu, przed którym toczy się p ostępowanie w sprawie, oraz oznaczenie sprawy, wskazanie organu, któr y wydał kwestiono wany akt normatywny, określenie kwestionowanego aktu normatywnego lub jego części , sformułowanie zarz utu nie- zgo dności z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą kwestionow ane- go aktu normatywnego oraz jego uzasadnienie, z powołaniem argumen tów lub dowodów na jego poparcie, oraz wyjaśnienie, w jakim zakresie odpowiedź na pytanie może mieć wpływ na rozstrzygni ęcie sprawy, w związku z którą pytanie zostało pr zedstawione (art. 52 ust. 2 pkt 1-5 u.o.t.p.TK). Do p ytania prawnego dołącza się akta sprawy, w związku z którą zostało zadane (art. 52 ust. 3 u.o.t.p.TK). 1.3. P owołane wyże j przepisy konstytucyjne i ustawowe n akładają na sąd występujący z pytaniem prawnym określone wyma gania, warunkujące skuteczne zainicjowanie po stępo- wania w tym tryb ie. Trybunał nie może w tym zakresi e zastępować sądu. Nie ma on te ż upo- ważnienia do zwolnienia profesjonalnego organu, jakim jes t są d, z wypeł nienia ustawowych wymogów związa nych ze skierowaniem pytania prawnego (zob. postanowienie TK z 11 lipca 2019 r., sygn. P 18/17, OTK ZU A/2019, poz. 50). Innymi słow y, to na s ądzie pyt a jącym cią- ż y bezw zględny obowiązek wskazania kwestionowanego przepisu, sfo rmułowania zarzutu niezgodności z aktem prawnym wy ż szego rz ędu , uzasadnienia tego zarzutu, z p owołan iem stosownych argumentów i dowodów, a także wyjaśnien ia, w jakim zakresie odp owiedź na zadane pytanie może mieć wpływ na rozstrz ygnięcie sprawy , w zwią z ku z którą zostało przedstawione. Wykazanie istnienia przes łan ki funkcjona lnej wymaga od sąd u od rę bnego wskazania, w j aki sposób zmieniłoby się rozstrzygnięcie w toczącej się przed nim sprawie, gdy by określony przepis utra ci ł mo c ob owiązującą w skutek orzeczenia przez Trybuna ł o je go niezgodno ś ci z K onstytucją. Zadaniem Trybun ał u jest ocena , czy są d prawid ł owo wy kazał spełnienie przesłanki funkc jonalnej pytania prawnego. OTK ZU A/2022 P 12/19 poz. 21 6 2. Anali zę pytania prawnego sformu łowanego przez Sąd Najwy ższ y (dalej: sąd pyta- jący) w niniejszej sprawie, Trybun ał rozp ocz ął od zb adania, czy s pełn ia ono konstytucyjne i ustawowe wymogi. 2.1. W ątpliwości Try bunału nie budzi spełnieni e p rzesłanki podmiotowej – pytanie prawne pochodzi od sądu w rozumieniu art. 175 Konstytucji. 2.2. Przedm iotem kontroli są d pytający uczynił art. 398 15 § 1 zdanie drugie ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm., obecnie: Dz. U. z 2021 r. poz. 1805, ze zm.; dalej: k.p.c.). Przepis ten, w zdaniu pierwszym, niezaskar ż onym przez są d pyta jący, stanowi , że „Sąd Najwyższy w razie uwzględn ienia skargi kasacyjnej uchyla zaska rżone orzeczenie w całości lub w części i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania sądowi, który wydał orzeczenie, lub innemu sądowi równorzędnemu; Sąd Najwyższy może uchylić także w cało- ści lub w części orzeczenie sądu pierwszej instancji i przekazać sprawę do ponownego rozpo- znania sądowi temu samemu lub równorzędnemu” . Zgodn ie zaś z b ędącym p rzedmiotem kon- troli zdaniem drugim, „ [p]rzy ponownym rozpoznaniu sprawy przepis art. 415 stosuje s ię odpowiednio ” . Art. 415 k.p.c. stan owi zaś, że „ [u] chylając lub zm ieniając wyrok, sąd na wniosek skarżącego w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie orzeka o zwrocie spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia l ub o przywróceniu stanu poprzedniego. Nie wyłącza to m ożliwości doc hodzenia w osobnym procesie, także od S karbu Państwa, napra- wienia szkody poniesionej wskutek wydania lub wykonania wyroku ” . W ątpliwości sąd u p ytające go dotycz ą sposobu ukształ towania instytucji wniosku re- stytucyjnego. Ju ż w ty m miejscu T rybunał zwraca uwagę, że źródłem tej insty tucji nie jest wskazany jako przedmiot kontroli art. 398 15 § 1 zdanie drugie k.p.c., lecz jest nim przytoczo- ny art. 415 k.p.c., do które go odsyła art. 398 15 § 1 zdanie drugie k.p.c. Kwestia t a będzie przedmiotem analizy w dalszej części uzasadnienia. 2.3. Uzasadnienie pytania prawnego liczy 12 stron (na 13 stron łą cznie). Od strony 2 do 8 sąd pytający p rzedstawił stan faktyczny sprawy, w związku z którą sformułował py tanie prawne, oraz omówił kolejno w ydane w niej orze czenia. Następnie, w części uzasadnienia prawnego, p rzytoczył treść zaskarżonego przepisu (s. 9) oraz omówił instytucję restytucji (s. 9-11). Zarzut niez godności zakwestionowanej regulacji z Konstytucją nie został , w ocenie Trybun ału , sformu łowany w sposób jednoznaczny. M ożna doszukać się go w stwierdzeniach, że „[u]w zgl ędniając treść przedstawionej Sądowi Najwyższemu skargi kasacyjnej, a zwłasz- cza zarzuty odnoszące się do orzeczenia w przedmiocie wniosku restytucyjnego uwzględnio- nego przez S ąd Apelacyjny, Sąd Najwyższy powziął wątpliwości co do zgodności z Konsty- tucją (…) normy art. 398 15 § 1 zd. 2 [k.p .c.] (…)” (s. 8) oraz, że „[t]akie ukształtowanie pro- cedury rodzi uzasadnione wątpliwości konstytucyjne ” (s. 11). 2.4. Uzasadnienie zarzutów (s. 11-13) w odniesieniu do poszczególnych wzorców zo- stało przedstawione w nas tępujący s posób: Odnos ząc się do art. 45 ust. 1 Konstytucji, sąd pytający przytoczył treść tego wzorca oraz stwierdził, że w jego ocenie, rozstrzyganie o wniosku restytucyjnym mi eści się w katego- riach sprawy, o której mowa w art. 45 ust. 1 Konstytucji, ch oć następu je w ramach wcześniej toczącego się postępowania. Następnie wyjaśnił, że jednym z komponentów prawa do sądu jest prawo do odpowiednie go, prawidłowego, a zatem sprawiedliwego ukształtowania postę- powania sądowego. „Wprawdzie analizowana regulacja nie ogranicza prawa do sądu jako takiego, jednakże podać należy w wątpliwość czy spełnia minimalne standardy konstytucyj- ne” (s. 1 1-12 ). Sąd pyta jący argumentował, że przysługująca ustawodawcy swoboda kształ- OTK ZU A/2022 P 12/19 poz. 21 7 towania odpowiednich procedur nie oznacza dopuszczaln ości wprowadzania rozwiązań arbi- tr alnych, które nadmiernie ograniczają prawa procesowe strony. Zarzut naruszenia art. 32 ust. 1 Konstytucji (w uzasadnieniu pytania prawnego na s. 9 omyłkowo powołany jako art. 31 ust. 1) został uzasadniony następująco: „ omówion e wyżej regulacje [art. 398 15 § 1 zdanie drugie i art. 415 k.p.c.] różnicują pozycję podmiotów znajdu- jących się w tożsamej sytuacji (zais tnienia podstawy do zwrotu spełnione go lub wyegzekwo- wanego roszczenia) w zależności od tego, czy upraw niony skorzysta z drogi «uproszczonej» statuowanej w art. 415 K.p. c. (…), czy też po prostu wytoczy stosowne powództwo” (s. 12-13). Zarzut naruszenia art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji zo stał uzasadniony (łącznie w odniesieniu do tych dwóch wzorców) w ten sposób, że s ą d pyta jący wyjaśnił, i ż regulacje te „tworzą instancyjny model postępowania sądowego, w którym należy oczekiwać realizacji prawa do kwestionowania orzeczeń merytorycznych rozstrzygających sprawę w pierwszej ins tancji, czy szerzej orzeczeń kończących postęp owanie w sprawie” (s. 13). W ocenie s ądu pytające go , „norma art. 415 K.p.c. stosowana na podstawie art. 398 15 § 1 K.p.c. w postępo- waniu pr zed sąde m drugiej instancji takiego modelu niewątpliwie nie realizuje, pozbawiając zainteresowanego jednej instancji merytor ycznie rozstrzygającej wniosek restytucyjny” ( ibidem ). Konkludując , s ąd pytający wyjaśnił, że przywołał ar t. 176 ust. 1 w związku z art. 78 Konstytucji jako wzorce, pon ieważ „pozwalają one w pełniejszym zakresie realizować prawo do są du ” ( ibidem ). 2.5. W odniesieniu d o przesłank i funkcjonalnej Trybunał stwierdził, że s ąd py tający w ogóle nie odniósł się wprost do kwestii, w ja ki sposób od odpowiedzi na pytanie prawne za leży rozstrzygnięcie zawisłej przed nim sprawy. Uzasadnienia wystę powani a tej zależności można doszukiwać się w pkt 14 uzasadnienia pytania prawnego (s. 12), gdzie s ąd pyta jąc y wyjaśnia, że wątpliwości co do zgodności kwestionowanej normy z Konstytucją nie mogą być rozstrzygnię te pr zez zastosowanie wykładni w zgodzie z K onstytu cją. W oceni e s ądu pytającego , jest to wynikiem utrwalonej prakty ki orzeczniczej. W związku z tym „[n]awet uznanie, że możliwe hipotetycznie byłoby jednost kowe odstąpienie od niej w sprawie będącej przyc zyną wystąpienia z pytaniem prawnym poprzez po dję cie próby dokonania hierarchicznie niewadliwej zdaniem Sądu Najwyższego wykładni art. 398 15 § 1 K.p.c., nie doprowadziłoby to do eliminacji utrwalonej praktyki w innych sprawach rozpoznaw anych przez Sąd Najwyż- sz y i sądy powszechne”. Są d pytając y wyraził przek onanie, że w innych sprawach S ąd Naj- wyższy nie dostrzega probl e mu niezgodności z Konstytucją art. 398 15 § 1 k.p.c., a wię c nie podziela zastrzeżeń co do wadliwości mechanizmu kwe stionowanego w pytaniu prawnym. „Zdaniem Sądu Najwyższego oznacza to, iż ni ezależnie od możliwyc h kierunków interpreta- cyjnych konieczne jest wystąpienie z pytaniem prawnym celem rozstrzygnięcia wątpliwości przez T rybunał Konsty tucyjny ” . 2.6. Reas umując dotych czasow ą część rozważań , Try bunał Konstytucyjn y ocenił , że sposób sform uł owania zarzutu ni ezgodności z Konstytucją i jego uzasadnienie w odniesieniu do poszczególnych wzorców kontroli , choć la koniczne i ogólnikowe, s pełniają wymogi for- malne określone w art. 52 ust. 2 pkt 4 u.o.t.p.TK. Inac zej ocena przedstawia się w od niesieniu do uzasadnien ia występow ania w sprawie przesłanki funkcjonalne j . Zdaniem Trybunału , pytanie prawne nie sp ełnia warunku, o którym mowa w art. 52 ust. 2 pkt 5 u.o.t.p.TK. Ustawodawca nałożył na są d wyst ępując y z pytaniem prawnym obow iązek u zasadnie- nia, w jakim zakresie odpow iedź na pytanie może mieć wpływ na rozstrzygnięci e sprawy, w związku z któr ą pytanie zostało pr zedstawione, z tego wzgl ędu, że by do Tr ybunału nie były kierowane pytania dotyczące kwestii, które n ie maj ą bezpośredni ego znaczenia dla rozstrzy- OTK ZU A/2022 P 12/19 poz. 21 8 gni ęc ia sprawy z awisłej przed sąd em. W przeciw nym razie mogło by to prowadzić do obejśc ia art. 193 Konstytucji. Do pełnienie tego obowiązku nie n astęp uje jednak przez powtórzenie ogólne j reguły ustawowej (w analizowanym pytaniu sąd pytają cy nie uczyni ł nawet tego mi- nimum), ale wymaga ono wykazania , że in casu , spełniony j est konstytucyjny (i ustawowy) warunek dopuszczalności pytani a prawnego. W wyroku z 7 listopada 2005 r., sygn. P 20/04 (OTK ZU nr 10/A/2005, poz. 111), Try bunał, oceniając przesłankę f unkcjonaln ą pytania pra wnego Sądu Najwyż szego, zw rócił uwagę, że wskazan ie zakresu, w jakim odpowiedź na pytani e prawne może mieć wpływ na rozstrzyg nięci e sprawy, obejmować powinno szereg elementów, m.in. wykazanie, ż e w grę nie wchodzą rozstrzygni ęci a sprawy o charakterze pro- ceduralnym (np. bra k właściwości sądu w danej spraw i e) oraz że sprawy nie można rozstrzy- gnąć, stosując metodę wykł adni ustaw w zgodzie z Konstytuc ją . W yjaśnił także , że na sądzi e pytającym ciąży obowiązek s tosownego do charakteru sprawy od rębneg o wskazania, w jaki sposób jego rozstrzygnięcie uległo by zmianie wskutek stw ierdzenia przez Trybunał niezgod- ności z Konstyt ucją przepisu b ędącego przedmiotem pytania prawnego (zob. ta kże p ostano- wienie pełne go składu z 19 lis topada 2011 r., sygn. P 42/10, OTK ZU nr 8/A/2011, poz. 92, postanowienie o sygn. P 18/17). Pog ląd y te zostały wyrażone na tle art. 32 ust. 3 ustawy o TK, w którym sformu łowana była przesł anka funkcjonalna, jednak z achowują aktualność i Try bunał Konstytucyjny w obecnym s kła dzie je podziela. Na marginesie jedynie Tryb unał zwraca uwagę, że w sprawie o sygn. P 20/04 Trybun ał, pomimo stwierdzenia braku uzasad- nien ia przez Sąd Najwy ższy relewancji pytania prawnego, z uw agi na wyjątkowy charakter sprawy do konał jego merytorycznej oceny, zaznacz ając przy tym, że wymóg uzasadnienia występowania przesłanki f unkcjonalnej ma charakter bezwz ględnie wiążący za równo dla są- dów przedstawia jący ch pytania prawne, jak i dla Try bunału, a odejście od je go respektowania nie może stać się w przyszłości regu łą. W niniejszej sprawie są d pyta jący podnió sł wprawdzie argument o braku możliwoś ci interpretacji zakwestionowanego przepisu w zgodzie z Konst ytucją , jednak nie poparł go żad- nym uzasadnieniem. Wskazał jedynie, że „ [w]ynika to z utrwalonej praktyki orzeczniczej ” (s. 12), której nie wyeliminuje jednost kowe odstąp ienie od niej w sprawie będącej p rzyczyną wystąpi enia z pytaniem prawnym. Sąd pytający ni e powo łał żadn ego orzecznictwa na popar- cie swoich twie rdzeń , a uzasadnien ie występowania pr zesłank i funkcjonalnej ogranicz ył do stwierdzenia, ż e „ niez ależnie od możliwych kierunków interpretacyjnych konieczne jest wy- stąpienie z pytaniem prawnym celem rozstrzygni ęcia wątpl iwo ści przez Trybunał Ko nstytu- cyjny ” ( ibidem ). W ocenie Trybunału, w tej lakonicznej wypowiedzi przede wszystkim za- warte jest oczekiwanie, ż e Trybunał dokona wykładni za kwestionowanego przepisu, która rozstrzygnie rozbi eżności jego interpretacji, co przecież ni e mieści się w kompetencjach Try- bunału Konstytucyjnego; ponadto nie można jej uzna ć z a sp ełni enie warunku określonego w art. 52 ust. 2 pkt 5 u.o.t.p.TK. Brak ten jest samoistną i wystarczającą prze słanką umorzenia postępowan ia na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK ze względu na niedopu szczalność wydania wyroku. 3. Niezal eżn ie od p owyż szego, Trybu nał Ko nstytucyjny zwr ócił uwagę, że w niniej- szej sprawie przesłan ka funkcjonalna nie tylko nie zosta ła formalnie uzasadniona, lecz w ogó- le nie w ystęp uje. 3.1. Przede wszystkim twierdzenia pytającego sądu o braku mo żliwości dokonan ia prokonstytucyjnej wykła dni zakwestionowanego przepisu nie z najdują potwierdzenia w orze- cznictw ie Sądu Najwyższego . Są d N ajwyż szy, wbrew opinii p ytającego sądu, d ostrzeg ł w swoim orzecznictwie problem niezgodności normy wynikają cej z art. 398 15 § 1 zdanie dru- gie w zwi ą zku z art. 415 k.p.c. z zasad ą dwuinstancyjności postęp owania. Nie wdając się w szczegółowe rozwa żania dotyczące instytucji restytucji ( restitutio in integrum ) w post ępo- OTK ZU A/2022 P 12/19 poz. 21 9 waniu cywilnym, T rybunał zwraca uwagę, że wątpliwości w tym zakresie nie podzieli ł S ąd Najwy ż szy w uchwale 7 s ędziów z 11 lipca 2012 r., syg n. akt II PZP 1/12 (OSNP nr 5-6/2013, poz. 49 ), będącej odp owiedzi ą na zagadnienie prawne przedstawion e przez Sąd Najw yższy w postanowieniu z 10 lutego 2012 r., sygn. akt II PK 180/11 (Lex nr 1165813). W późnie jszym orzecznictwie S ądu Najwyżs zego ukształtował s ię je dnak pogląd nawią zuj ący wprost do stanowiska wyra żonego w tym postanowieniu , że złoż enie wniosku restytucyjnego wraz ze sk argą kasacyjną uniemożliwia wydanie przez Sąd Najw yż szy wyroku reformatoryj- nego i wymusza wydanie wyroku kasatoryjnego na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c. W grani- cach uznania wynik ającego z tego przepisu celowe jest przy tym uchy lenie takż e wyr oku są du pierwszej instancji i przekazanie sprawy temu sądowi do ponownego roz poznania, tak aby wniosek restytucy jny został rozp oznany z zachowaniem konstytucyjnego standardu post ępo- wania dwuinstancyjnego (zob. wyrok SN z 3 lipca 2013 r., sygn. akt I PK 62/13, OSNP nr 11/2014, poz. 155). W wyroku z 13 marca 2014 r., sygn. akt I PK 193/13 (Lex nr 1446439), Są d N ajwyższy w prost w uzasadnieniu wskazał, że „złożenie wniosku re stytu- cyjnego, (którego rozpoznanie wymaga zachowania konstytucyjn ego standardu postępowania dwuinstancy jnego), uniemożliwia wydanie wyroku reformatoryjnego, choćby były spełnione przesłanki z art. 398 16 k.p.c. ” . Podobnie wyp owiedział si ę Sąd Najwyż szy w wyroku z 14 li- pca 2016 r., sygn. akt III PK 135/14 (OSNP nr 1/2018, poz. 3), i ż „w razie uwzględnien ia skarg i kasacyjnej, w której skutecznie złożono wni osek o zwrot spełn ionego lub wyegze- kwowane go świadczenia, Sąd Najwyższy nie może wydać wyroku reformatoryjne go i powi- nien przekazać sprawę do ponownego rozpoznania wraz z wnioskiem restytucyjnym. Z uwagi na koni eczność respektowania zasad ustrojowych, w tym zasady dwuinstan cyjności postępo- wania sądowego, sądem właściwym do rozpoznania tego wniosku powinien być są d pierwszej instancji ” . Zaprezentowana linia orzecznicza spot kała się z aprobatą przedstawicieli doktryny procesu cywilnego (zob. np. T. Ereci ński , W sprawie orzekan ia przez Sąd Najwyższy o zwro- cie spe łnionego lub wyegzekwowanego ś wiadczenia lub o przywrócenie stanu poprzedniego (art. 398 16 i 398 19 k.p.c.) [w:] Z ak tualnych zagadnień prawa pracy i zabezpi eczenia społecz- nego. Księga Jubileuszowa Profesora Waleriana Sanetry , red. B. Cudowski, J. Iwulski, Bia- łystok 2013, s. 84). Przytoczone orzeczenia niewątpliw ie w skazują, że Sąd N a jwyż szy skutecznie dokonu- je prokonsty tucyjnej wykładni normy wynikają cej z zakwestionowanego w pytaniu prawnym przepisu. Podwa żają zatem post awioną przez sąd pytający tezę, jakob y wątpliwości w zakre- sie zgodności z Konstytucj ą art. 398 15 § 1 zdanie drugie w zw ią zku z art. 415 k.p.c. nie mogły być rozstrzygnięte przez zastosowanie wykładni w zgodzie z Konstytucją. W tym św ietle Trybunał przypomi na, że sąd, zanim pr zedstawi pytanie prawne, jest zobowiązany do podj ę- cia próby wyeliminowania problemu konstytucyjnego przez zastosowanie odpowiednich me- t od wykładni, w szczególności wykł adni zgodnej z Kon stytucją . W niniejszej sprawie sąd pytaj ąc y zaniec hał taki ej p róby, pomimo że prokonstytucyjn a wykła dnia zakwestionowanego pr zepisu jest możliwa. Z tych względó w przedstawione pytanie prawne – niez ależn ie od stwierdzonych wyżej braków formalnych – jest niedopuszczalne. 3.2. Trybunał zwraca ponadto uwa gę, że nawet w orzeczeniach, w których Sąd N aj- wyższy nie podz ielił zastrzeżeń co do zgodn oś ci z Konstytucją kwestionowanej regulacji, ws kazywał możliwości , jakimi dysponuje, by zapewnić , w grani cach uznania sądowe go, roz- poznanie wniosku restytucyjnego z zachowaniem konstytucyjnego st andardu postępowani a sądo wego (zo b. uchwał a o sygn. akt II PZP 1/12). Wystarczy ws kazać, że art. 398 15 § 1 zda- nie pierwsze k.p.c. ma charakter dyskrecjonalny w tym znaczeniu, iż Sąd Najwyższy może , rozstrzygaj ąc k asatoryjnie, przekaza ć s pr awę do rozstrzygnięcia sądowi zarówno drugiej, jak i pierwszej instancji. OTK ZU A/2022 P 12/19 poz. 21 10 3.3. An alizując przesłankę fun kcjonalną pytania prawnego, Trybunał powz iął także wątpliwość w zakresie pr awidłowości określenia przez sąd pytający przedmiotu kontroli, a w konsekwencji s peł nienia pr zesłanki przedmiotowej. Niezale żni e bowiem od umiejsco- wienia art. 398 15 § 1 zdanie drugie k.p.c., adresatem upoważnien ia do odpowiedniego stoso- wania art. 415 k. p.c. jest sąd pierwszej lub drugiej instancji, któremu Sąd Najwyżs zy przeka- zuje sprawę do ponownego rozstrzygnięcia. Sąd pytaj ąc y nie stanie zatem przed konieczno- ścią ponownego stosowania kw estionowaneg o przepisu, bo już to uczynił w wyroku uwzględniającym skargę kasacyjną Skarbu Państwa ( zob. wyrok z 25 maja 2017 r.). Zarzuty s ądu pytającego w swej istocie dotyczą więc nie tyle wskazanego jak o wyłączny przedmiot kontroli art. 398 15 § 1 zdanie drugie k.p.c., co art. 415 k.p.c. W ocenie Trybunału, jak to już wykazano powyżej, pytanie prawne, nie spełniając przesłanki p rzedmiotowej, w istocie zmie- rza do dokonania przez Trybuna ł – niedopuszczalnej w tym trybie inicjowania kontroli kon- stytucyjnej – abstrakcyjnej kontroli art. 415 k .p.c., który nie będzie stosowa ny przez sąd pyta- jący , lecz ewentualnie zostanie zastosowany przez sąd, k tóremu, w razie uwzględnienia skargi kasacyjnej, sprawa zostanie przekazana do ponownego rozpoznania. 4. Re asumując, sąd p yt ają cy ni e spełnił wymogu uza sadnienia przesłanki funkc jonal- nej pytania prawnego, a, co więcej, ze względu na to, iż zaskar żył on pr zepis, którego nie bę- dzie stosował , przesłanka fu nkcjonalna w niniejszej sprawie w ogóle nie wyst ą pi. Uzasadnia to umorzenie postęp owania z powodu niedopuszczaln ości wydania wyroku, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK.