S 1/17

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 20 października 2017 r. Pozycja 66 POSTANOWIENIE z dnia 17 października 2017 r. Sygn. akt S 1/17 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Sławomira Wronkowska - Jaśkiewicz – przewodniczący Grzegorz Jędrejek Leon Kieres Stanisław Rymar Piotr Tuleja – sprawozdawca, w związku z postanowieniem z dnia 4 października 2017 r. (sygn. akt SK 28/16), p o s t a n a w i a: w trybie art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie po- stępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072) przedstawić Sejmowi Rzeczypospolitej P olskiej uwagi dotyczące celowości podjęcia działań ustawodawczych zmierz ających do uregulowania kwestii zwrotu kosztów przejazdu niepełnosprawnego ucznia i opiekuna do placówek oświatowych. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE 1. Trybunał Konst ytucyjny postanowieniem z 4 października 2017 r., na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072) umorzył postępowanie w sprawie skargi konstytucyjn ej o zbadanie zgodności art. 14a ust. 4 i art. 17 ust. 3a pkt 3 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572, ze zm.; dalej: u.s.o.) z : a) art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 69 Konstytucji, b) art. 71 u st. 1 zdanie drugie w związku z art. 69 oraz art. 2 Konstytucji, c) art. 70 ust. 4 w związku z art. 70 ust. 1 zdanie pierwsze oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji, ze względu na niedopusz- czalność wydania wyroku. Skarżący podali w wątpliwość konstytucyjność art. 1 4a ust. 4 i art. 17 ust. 3a pkt 3 u.s.o. ze względu na to, że powołane przepisy regulują obowiązek zwrotu kosztów transpor- tu dzieci niepełnosprawnych przez ich rodziców (opiekunów) w sposób ogólny, nie wpro- wadzają wytycznych (przesłanek), którymi powinny kierować się strony (tj. gmina oraz rodzice lub opiekunowie dziecka niepełnosprawnego), i ustalają, że wy sokość (stawek) zwrotu kosztów zostanie okreś lona w zawieranych umowach. OTK ZU A/2017 S 1/17 poz. 66 2 Zakwestion owane przepisy zostały uchylone, jednak a nalogiczne rozwiązanie pr ze- widuje ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (Dz. U. z 2017 r. poz. 59 , ze zm. ), która weszła w życie 1 września 2017 r. ( zob. art. 32 ust. 6 i art. 39 ust. 4 pkt 3) . 2. Trybunał w postanowieniu z 4 października 2017 r. o umorzeniu postępow ania stwierdził m.in., że przedmiotem skargi konstytucyjnej było zaniechanie prawodawcze . Za- niechanie wynikało z założenia, że zasady zwrot u kosztów ureguluje samodzielnie umowa cywilna pomiędzy wójtem (burmistrzem, prezydentem miasta) a opiekunami. Jak sł usznie zauważył Rzecznik Praw Obywatelskic h (dalej: RPO) , wskazane przepisy u.s.o. nie określa- ją żadnych przesłanek bądź kryteriów, według których ma zostać ustalona kwota należnego zwrotu za przejazd dziecka i opiekuna. Ustawodawca pozostawił więc stronom umowy peł- ną swobodę kształtowania zasad zwrotu kosztów. W praktyce zasady tego zwrotu są okre- ślane jednostronnie przez wójta (burmistrza/prezydenta miasta) z uwagi na jego władczą pozycję jako organu administracji publicznej. Także NSA w wyroku z e stycz nia 201 5 r. , przesądzając o dopuszczalności wydania zarządzenia w sprawie zasad zwrotu kosztów przez wójta gminy, zwrócił uwagę, że: „Dowożenie dzieci we własnym zakresie skutkuje wszak koniecznością poddania się rygorom ustanowio nym przez gminę w zakresie zakresu i sposobu ustalenia odpłatności”. Zakwestionowane uregulowania umożliwiają zatem organowi gminy ustalenie s ta- wek zwrotu kosztów dowozu według różnych kryteriów i, w rezultacie, w różnych wysoko- ściach, niekiedy na tak niskim poziomie, że kwota refundacji w tak istotny sposób różni się od kosztów faktycznie poniesionych przez rodziców, że prowadzi to do ogranicze nia treści (istoty) prawa do zwrotu kosztów przyznanego rodzicom (opiekunom). 3 . Trybunał, p omimo niedopuszczalności merytorycznego rozp oznania skargi kon- stytucyjnej, podzielił argumenty sformułowane przez skarżących oraz Rzecznika Praw Obywatelskich i Pr okuratora Generalnego, że w świetle wskazanych wzorców konstytucyj- nych konieczne jest wprowadzenie bardziej szczegółowej regulacji dotyczącej zwrotu kosz- tów dowozu niepełnosprawnych dzieci do placówek oświatowych. Jak słusznie podkreślił RPO , przyznanie u stawowego uprawnienia przy równocze- snym braku określenia zasad jego realizacji prowadzi do zróżnicowania warunków zwrotu kosztów w poszczególnych gminach. Częstą praktyką jest określanie zasad zwrotu kosztów w zarządzeniach wydanych przez wójta (burmistrza , prezyd enta miasta) i odwoływanie się w nich do rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 25 marca 2002 r. w sprawie warun- ków ustalania oraz sposobu dokonywania zwrotu kosztów używania do celów służbowych samochodów osobowych, motocykli i motorowerów niebędących własnością pracodawcy (Dz. U. Nr 27, poz. 271 , ze zm.) . Rozporządzenie to, z uwagi na odmienne ratio legis , nie odpowiada celowi zakwestionowanej regulacji, którym jest zapewnienie zwrotu realnie po- noszonych kosztów dowozu do placówek oświatowy ch osobom wychowującym dzieci nie- pełnosprawne. Zamiar ustawodawcy, aby zapewnić możliwość elastycznego dostosowywa- nia przyznawanych świadczeń w zależności od indywidualnych potrzeb danych podmiotów , nie został zrealizowany w sposób należyty. Brak kryteriów sposobu ustalania wysokości stawek zwrotu kosztów czyni de facto uprawnienie rodziców niepełnym i nie pozwala na określenie jego rzeczywistej treści, pozostawiając zobowiązanym organom możliwość na- rzucania jednostronnych warunków. 4. Nie jest rolą Trybun ału Konstytucyjnego wskazanie sposobu uregulowania przez ustawodawcę obowiązku finansowania przez gminy transportu dzieci niepełnosprawnych i ich opiekunów do przedszkoli, szkół lub specjalistycznych ośrodków. W tym wypadku do prawodawcy należy wskazanie k onkretnych kryteriów zwrot u kosztów przejazdu oraz decy- OTK ZU A/2017 S 1/17 poz. 66 3 zja , czy kryteria te powinny być określone w ustawie , czy w akcie wykonawczy m . Trybunał wskazuj e jedynie, że kryteria te powinny , z jednej strony , uwzględniać zróż nicowaną sytua- cję gmin (wiejskich, mie jskich , położonych w rejonach górskich) i ewentualnie stopień nie- pełnosprawnoś ci dziecka, zaś z drugiej strony, relacj ę , w jakiej ustawa z 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe pozostaje w stosunku do innych aktów normatywnych przewidujących pomoc dla dziec i niepełnosprawnych. 5. Trybunał uznał , że nieuregulowanie warunków realizacji zadania gminy dotyczą- cego zwrotu kosztów przejazdu oznacza, i ż w systemie prawnym b rakuje norm, których wprowadzenie jest obowiązkiem prawodawcy w y nikającym z przepisów Konst ytucji. Adre- satami zakwestionowanych przepisów są rodziny wychowujące dzieci niepełnosprawne, do których odnosi się pojęcie rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji społecznej. W świetle a rt. 69 i art. 71 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji niezbędne jest u kształtowanie zakwestio- nowanej regulacji, mającej na celu wyrównywanie szans edukacyjnych , w sposób zapew- niający wszystkim podmiotom podobnym równy dostęp do teg o rodzaju formy pomocy władz publicznych. Z powyższych względów Trybunał Konstytucyjny postan owił jak w sentencji.