SK 26/15

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 5 lipca 2016 r. Pozycja 48 POSTANOWIENIE z dnia 29 czerwca 2016 r. Sygn. akt SK 26/15 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Julia Przyłębska – przewodniczący Stanisław Biernat Sławomira Wronkowska - Jaśkiewicz Andrzej Wróbel Marek Zubik – sprawozdawca, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 czerwca 2016 r., skargi konstytucyjnej L.G. o zbadanie zgodności: 1) art. 379 ust. 3 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochro ny środowi- ska (Dz. U. z 2013 r. poz. 1232) w zakresie, w jakim nie przewiduje prze- słanek, po ziszczeniu się których zainicjowanie kontroli mieszkania osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej co do przestrzegania i stosowania przepi sów o ochronie środowiska oraz wykonywanie w jej ra- mach ww. czynności kontrolnych w tym mieszkaniu, jes t dopuszczalne, z art. 41 ust. 1, art. 47 i art. 50 Konstytucji w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 oraz art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, 2) art. 379 ust. 3 ustawy powołanej w punkcie 1 w zakresie , w jakim nie przewiduje prze słanek, po ziszczeniu się których zainicjowanie kontroli innych terenów niż mieszkanie osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej co do przestrzegania i sto sowania przepisów o ochronie śro- dowiska oraz wykonywanie w jej ramach ww. czyn ności kontrolnych w in- nych terenach niż ww. mieszkania, jest dopuszczalne, z art. 41 ust. 1 i art. 47 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 oraz art. 2 Konstytucji, 3) art. 379 ust. 6 ustawy powołanej w punkcie 1 w zakresie, w jakim nakłada na kontrolo waną osobę fizyczną nieprowadzącą działalności gospodarczej obowiązek umożliwi enia przeprowadzenia kontroli mieszkania co do prze- strzegania i stosowania przepisów o ochronie środowiska, a w szczególności obowiązek umożliwienia dokonania w mieszkaniu czynności wskazanych w a rt. 379 ust. 3 ustawy powołanej w pun k cie 1, bez określenia przesłanek, po ziszczeniu się których podmioty wykonujące kontrolę, mogą zainicjować kontrolę i żądać umożliwienia wykonania ww. czynności, z art. 41 ust. 1, art. 47 i art. 50 Konstytucj i w związk u z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 oraz art. 2 Konstytucji, 4) art. 379 ust. 6 ustawy powołanej w punkcie 1 w zakresie, w jakim nakłada na kontrolo waną osobę fizyczną nieprowadzącą działalności gospodarczej OTK ZU A/2016 SK 26/15 poz. 48 2 obowiązek umożliwi enia przeprowadzenia kontroli i nnego terenu niż mieszkanie co do przestrzegania i stosowa nia przepisów o ochronie środo- wiska, a w szczególności obowiązek umożliwienia dokonania na innym te- renie niż mieszkanie czynności wskazanych w art. 379 ust. 3 ustawy powo- łanej w punkcie 1, bez określenia przesłanek, po ziszczeniu się których podmioty wykonujące kontrolę, mogą zainicjować kontrolę i żądać umożli- wienia wykonania ww. czynności, z art. 41 ust. 1 i art. 47 Konstytucji w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 oraz art. 2 Konstytucji, p o s t a n a w i a: na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, z 2000 r. Nr 48, poz. 552 i Nr 53, poz. 638, z 2001 r. Nr 98, poz. 1070, z 2005 r. Nr 169, poz. 1417, z 2009 r. Nr 56, poz. 459 i Nr 178, poz. 1375, z 2010 r. Nr 182, poz. 1228 i Nr 197, poz. 1307 oraz z 2011 r. Nr 112, poz. 654) w związku z art. 134 pkt 3 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyj- nym (Dz. U. z 2016 r. poz. 293) umorzyć p o stępowanie. UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej z 7 stycznia 2015 r. L.G. (dalej: skarżący) wniósł o zba- danie zgodności art. 379 ust. 3 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochro ny środowi- ska (Dz. U. z 2013 r. poz. 1232 ; dalej: p.o.ś.) z art. 41 ust. 1, art. 47 i art. 50 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i art. 2 Konstytucji w zakresie, w jakim nie przewiduje prz esła- nek, po spe łnieniu się których jest dopuszczalne zainicjowanie kontroli mieszkania osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej co do przestrzegania i stosowania przepi- sów o ochronie środowiska oraz wykonywanie w jej ramach czynności kontrolnych w tym mieszkaniu . Ponadto wniósł o zbadanie zgodności art. 379 ust. 3 p.o.ś. z art. 41 ust. 1 i art. 47 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i art. 2 Konstytucji w zakresie, w jakim nie przewidu- je przesłanek, po ziszczeniu się których jest dopuszczalne zainicjowanie kontroli terenów innych niż mieszkanie osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej co do prze- strzegani a i stosowania przepisów o ochronie środowiska oraz wykonywanie w jej ramach ww. czynności kontrolnych . S karżący zakwestio nował także zgodność art. 379 ust. 6 p.o.ś. z art. 41 ust. 1, art. 47 i art. 50 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 oraz art. 2 Konstytucji w zakresie, w jakim nakłada na kontrolowaną osobę fizyczną nieprowadzącą działaln o ści gospodarczej obowiązek umożliwienia przeprowadzenia kontroli mieszkania w zakresie prze- strzegania i stosowania przepisów o ochronie środowiska, a w szczególności obowiązek umożliwi e nia dokonania w mieszkaniu czynności wsk azanych w art. 379 ust. 3 p.o.ś . bez określenia przesł a nek, po ziszczeniu się których podmioty wykonujące kontrolę mogą zainicjować kontrolę i żądać umoż liwienia wykonania tych czynności, a także zgodność art. 379 ust. 6 p.o.ś. z art. 41 ust. 1 i art. 47 Konstytucji w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 oraz art. 2 Konstytucji w zakresie, w jakim nakłada na kontrolowaną osobę fizyczną nieprowadzącą działalności gospodarczej obowiązek umoż liwienia przeprowadzenia kontroli innego terenu niż mieszkanie osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej co do przestrzegania i sto sowania przepisów o ochronie środowiska oraz wykonywanie w jej ra- mach ww. czynności wskazanych w art. 379 ust. 3 p.o.ś, bez określenia prz e słanek, po zisz- czeniu się których podmioty wykonujące kontrolę mogą ją zainicjować i żądać umożliwienia wykonania tych czynno ści . OTK ZU A/2016 SK 26/15 poz. 48 3 1.1. Skarga została wniesiona na tle następującego stanu faktycznego. W dniu 12 czerwca 2013 r. , w godzinach popołudniowych (ok. 19.00) funkcjonariu- sze s traży miejskiej przeprowadzali kontrolę prowadzenia gospodarki odpadami na posesjach na leżących do osób fizycznych, w tym na nieruchomości skarżącego . P owoławszy się na upoważnienie udzielone im przez Prezydenta Miasta K ., poinformowali skarżącego o ko- nieczności przepr owadzenia kontroli posesji i zwrócili się do niego o okazanie umów po- twierdzających realizację usł u gi wywozu nieczystości stałych i ciekłych. Skarżący odmówił okazania tych do kumentów. Wyjaśnił, że zawarł umowę , lecz nie ma dokumentu na terenie kontrolowanej nierucho mości , a tym samym nie może ich okaza ć funkcjonariuszom w mo- mencie przeprowadzenia kontroli . Jednocześnie zadekl a rował, że po uprzednim pisemnym wezwaniu udostępni umowę oraz zezwoli na dokonanie przez funkcjonariuszy kontroli pose- sji pod kątem przestrzegania prawa ochrony środowiska. Wobec p owyższego stanowiska, strażnicy miejscy poinformowali skarżącego o przysługujących im uprawni eniach i możliwo- ści pociągnięcia go do odpowiedzialności karnej w związku z uniemożliwieniem przez niego przeprowadzenia kontroli. Mimo to skarżący nakazał funkcjo nariuszom straży miejskiej opuszczenie posesji. P rzeciwko skarżącemu zostało wszczęte postępowanie karne, w którym zarzucono mu udaremnienie uprawnionym funkcjonariuszom s traży miejskiej wykonania czynnoś ci służbowej w postaci kontroli w zakresie ochrony środowiska przez nieudostępnienie kontro- lowanej posesji i po mieszczeń, t o jest o przestępstwo z art. 225 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553, ze zm.; dalej: k.k.). Wyrokiem Sądu Rejo- nowego w K. z kwietnia 2014 r., na podstawie art. 66 § 1 i 2 k.k. w związku z art. 67 § 1 k.k. warunk owo umorzono postępowanie karne wobec skarżącego na okres próby wyn o szący 2 lata, a na podstawie art. 67 § 3 k.k. w związku z art. 39 pkt 7 k.k. w związku z art. 49 § 1 k.k. orzeczono wobec s karżącego świadczenie pieniężne w wysokości 1000 złotych na rzecz Na- rodowe go Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. W uzasadnieniu orzeczenia sąd pierwszej instancji stwierdził, że skarżący zrealizował znamiona czynu zabronionego opi- sanego w art. 225 § 1 k.k., albowiem swoim zachowaniem całkowicie udaremnił przeprowa- dzenie kontroli, którą funkcj onariusze s traży miejskiej – legitymujący się stosownym upo- ważnienie m – mieli prawo przeprowadzić, skar żący zaś niewątpliwie był podmiotem obowią- zanym do u dostępnienia terenu posesji dla celów ko ntroli. Od powyższego wyroku apelację wniósł skarżący. W wyroku z sierpnia 2014 r. Sąd Okręgowy w K . uznał apelację za oczywiście bezzasadną i utrzymał wy rok sądu pierwszej instancji w mocy. W ocenie sądu odwoławczeg o ustalenie stanu faktycznego oraz jego sub- sumcja dokonana prze z sąd pierwszej instancji był y prawi dłow e. Ponadto nie zachodziły pod- stawy do powzięcia wątpliwości konstytucyjnych skutk u jących zwróceniem się do Trybunału Konstytucyjnego w trybie pytania prawnego. Sąd nie dostrzegł naruszenia art. 47 i art. 50 Konstytucji. Jego zdaniem praw a wynikające z tych norm nie mają charakteru absolutnego, a zatem mogą podlegać ograniczeniom ustawowym, nat o miast wyliczenie uprawnień zawar- tych w art. 379 ust. 3 p.o.ś. m a charakter zamknięty, a podjęcie i przeprowadzenie czynności niezbędnych dla przeprow adzenia kontroli jest ograniczone celem, jaki stanowi nadzór i reakcja na naruszenia obowiązków właścicieli posesji dotyczących usuwania odpadów. Przepisy będące podstawą prawną orzeczenia nie budziły – w edług sądu odwoławczego – wątpliwości konstytucyjnych. 1.2. W skardze konstytucyjnej skarżący zajął stanowisko, w myśl którego art. 379 ust. 3 oraz ust. 6 p.o.ś. są niezgodne ze wskazanymi przepisami Konstytucji. W jego ocenie funkcjonariusze wykonujący obowiązki wynikające z art. 379 ust. 3 p.o.ś. w ramach funkcji kontrolnej otrzymali uprawnienia, których realizacja pozwala na nieproporcjonalną ingerencję OTK ZU A/2016 SK 26/15 poz. 48 4 w wolność osobistą, nien a ruszalność mieszkania i prywatność jednostki. Podmioty poddane czynnościom kontrolnym, w szczególności właściciele nieruchomości prywatnych, na których nie jest prowadzona działalność gospodarcza , zostały obciążone obowiązkiem znoszenia kon- troli i współdziałania z funkcjonariuszami w sposób nadmie rny i nieproporcjonalny do celu, któremu obowiązki te mają sł u żyć. Skarżący nie zakwestionował dopuszczalności kontroli przestrzegania obowiązków ochrony środowiska, jako takich, w tym prawa wstępu kontrolujących na teren nieruchomości i żądania ok azania d okumentów potwierdzających wypełniania tych obowiązków. Tego ro- dzaju obowiązki ciążą ce na podmiotach kontrolowanych są , co do zasady, użyteczne i służą ochronie środowiska natura lnego oraz zapewnieniu bezpieczeństwa ekologicznego. W jego przekonaniu zakres uprawnień prz yznanych podmiotom kontrolującym w art. 379 ust. 3 p.o.ś. jest jednak zbyt szeroki i niedostatecznie określony . Zda niem skarżącego zaskarżony przepis nie wskazuje przesłanek, po zaistnieniu których podmiot może przeprowadzić kontrolę ani nie określa stopnia ingerencji w wolności i prawa kontrolowanej osoby fizycznej, a w szczegól- ności nie odwołuje się do kryterium niezbędności pod jęcia kontroli. Ponadto w wypadku, gdy kontrola odbywa się na terenie, gdzie prowadzona jest działa l ność gospodarcz a, zasady i tryb jej przeprowadzania określone w przepisach o swobodzie działalności gosp odarczej ujmowane są w sposób ścisły . Podobnych gwarancji nie przewiduje się natomiast dla osób fizycznych nieprowadzących takiej dzi a łalności. Według skarżącego kont rola wykonywana w mieszkaniu jest dzi ałaniem zakłócają- cym mir domowy oraz życie rodzinne. P rzepisy umożliwiające wykonywanie kontroli miesz- kania na okoliczność przestrzegania norm dotyczących wywozu nieczystości z posesji stano- wią – w jego ocenie – nieprop orcjonalną ingerencję w nienaruszalność mieszkania chronioną w art. 50 Konstytucji. Za skarżony przepis w sposób niedostateczny określać ma zasady, któ- rymi po winien się kierować po d miot kontrolujący w trakcie wkroczenia na teren posesji. Jak zauważył skarżący, kontrola mieszkania stanowi bardziej dolegliwą ingerencję w wolności i prawa niż kontrola inn ych teren ów (w tym teren ów , na który ch prowadzona jest działalność gospodarcza i teren ów rekreacyjnych). W mieszkaniu człowiek ma bowiem szczególne prawo czuć się pozostawiony m w spoko ju i nienarażonym na ingerencję władzy. Ponadto obowiązek znoszenia kontroli narusza ć ma art. 47 Konstytucji, albowiem prowadzi do ingerencji w sferę ż ycia prywatnego i życia rodzinnego. Prowadzenie kontroli wymaga wszakże zaangażo wania osoby kontrolowanej w czynności kontro lne i podporządkowania się pol eceniom kontrole- rów; może to zakłócać także przebywanie w rodzinnym gronie i wykonywanie codziennych, rodzinnych obowiązków. Skarżący zasygnalizował, że życie prywatne jest zakłócane również wówczas, gdy kontrola prowadzona jest na innych, niż mieszkanie, terenach. Z askarżone przepisy mają być ponadto sprzeczne z normą konstytucyjną chroniącą wolność osobistą czło wieka gwaran towaną w art. 41 ust. 1 Konstytucji. Naruszenie to zwią- zane jest , zdaniem skarżącego, z obowią zkiem podporządkowania się czynnoś ciom kontrol- nym, w tym wykonywaniem poleceń i ogranicz eniem swobody decyzyjnej co do własnego postępowania. Według skarżącego ograniczenie wskazanych wolności możliwe jest na pod- stawie art. 31 ust. 3 Konstytucji , jednakże nie zostały spełnione dw a z trzech wymogów skła- dających się na zasadę proporcjonalności , a mianowicie przesłanka konieczności oraz propor- cjonalności sensu stricto (zbilansowania). Skarżący sformułował ponadto zarzut niezgodności przywołanych przepisów ustaw y z art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie, w jakim przewidują odmienne przesłanki kontroli podmiotów będą cych osobami fizycznymi i przedsiębiorców prowadzących działalność go- spodarczą. Przywołał ustawę z dnia 2 lipca 200 4 r. o swobodzie działalności gospoda rczej (Dz. U. Nr 173, poz. 1807, ze zm.; dalej: u.s.d.g.), której rozdział 5 gwarantuje kontrolowa- nym przedsiębiorcom doręczenie z w y przedzeniem zawiadomienia o zamiarze wszczęcia kontroli, sama kontrola zaś powinna odbyć się w odpowiednich ramach czasowych (art. 79 OTK ZU A/2016 SK 26/15 poz. 48 5 ust. 1 w zw iązku z ust. 4 u.s.d.g.). W razie gdy kontrola jest niezapowiedziana, organ kontro- lujący powinien wykazać przyczynę wszczęcia kontroli (art. 79 ust. 7 u.s.d.g.). Co więcej , organ kontrolujący jest zobowiązany do wykazania, że zostały zrealiz o wane przesłanki nieza- powiedzianej kontroli określone w ustawie (art. 79 ust. 2 i 3 u.s.d.g.). Skarżący zauważył, że w zakresie ochrony nienaruszalności mieszkania nie występuje c e cha istotna, która odróż- nia łaby przedsiębiorcę oraz osobę nie wykonuj ącą działalności gospoda rczej. Usuwając braki formalne w piśmie z dnia 5 lutego 2015 r., skarżący wyjaśnił , że zakwestio nowane przepisy p.o.ś. były podstawą prawną orzeczenia w jego sprawie. Skar- żący odwołał się do koncepcji norm sprzężonych, zgodnie z którą ustalenie odpowiedzialno- ści karnej za konkretny typ czynu zabronionego opiera się na zdekodowaniu normy sankcjo- no wanej, tj. odpowiedniego zakazu bądź nakazu zawartego w przepisach prawa. Jego zda- niem „uprawnienie do wykonywania kontroli” oznacza nie tylko forma lne uprawnienie pod- miotu do przeprowadzenia czynności kontrolnych , lecz również obowiązek tego podmiotu do faktycznego działa nia w ramach przyznanych uprawnień, któ re reguluje art. 379 ust. 3 p.o.ś. Zdaniem skarżącego gdyby funkcjonariusze przeprowadzili kontrolę , przekroczywszy zakres upoważnienia przyznanego w art. 379 p.o.ś., skarżącemu nie można byłoby przypisać odpo- wiedzial ności za utrudnienie lub udaremnienie kontroli. Skarżący uważa, że nienaruszalność mieszkania , o któ rej mowa w art. 50 Konstytu- cji, należy rozumieć szeroko. M a ona aspekt niematerialny i chroni nie tylko „substancję mieszkaniową”, ale również sferę określonego stanu psychicznego i emocjonalnego. W dok- trynie i orzecznictwie wska zuje się przy tym, że źródła naruszeń tego dobra są różnorodne (wytwarzanie hałasu, zapachu czy zanieczyszczenia, instalowanie kamer etc.). Stąd skarżący, stosując dyrektywę in dubio pro libertate, zajął stanowisko, w myśl którego konstytucyjna ochrona mieszkania obejmu je nie tylko zespół p o mieszczeń służących osobie fizycznej do trwałego przebywania (mieszkanie w ścisłym sensie), ale również teren posesji przylegający i funkcjonalnie związany z pomieszczeniami służącymi jednos t kom do trwałego przebywania . Art. 379 ust. 3 i 6 p.o.ś. prowadz i do naruszenia tego prawa, bowiem nie tylko statuuje, zda- niem skarżącego, obowiązek znoszenia przez kontrolowanego obecności fun kcjonariuszy, ale również wymaga pozytywnej aktywności, jak choćby wykonywania poleceń kontr o lerów, udziela nia pisemnych i ustnych informacji oraz okazywania dokumentów. Poza tym przepisy w obecnym brzmieniu zezwalają na zainicjowanie kontroli bez zaistnienia przesłanek kontro- li, tj. przyczyn, dla których ma ona być zrealizow ana. 2. Rzecznik Praw Obywatelskich w piśmie z 19 sierpnia 2015 r. przedstawił stanowi- sko, zgodnie z którym art. 379 ust. 3 pkt 1 p.o.ś. „w zakresie, w jakim uprawnia kontrolują- cych, wykonu jących kontrolę, do wstępu na teren nieruchomości, obiektu lub ich części, na których nie jest pr owadz ona działalność gospodarcza jest niezgodny z art. 47 i art. 50 w zw iązku z art. 31 ust. 3 Konstytucji ” . Zdaniem Rzecznika ingerencja w postaci wstępu funkcjonariuszy publicznych na teren nieruchomości, obiektów lub ich części, na których nie jest prowadzona działalność gospo darcza, jaką dopuszcza art. 379 ust. 3 p.o.ś., stanowi wkroczenie w sferę prawa jednost- ki do ochrony prywatności oraz nienaruszalności mieszkania. W ocenie Rzecznika prawo do ochrony prywatności powinno być rozumiane jako „prawo do pozo stawienia w spokoju” oraz „prawo jednostki do bycia pozostawioną samej sobie”, natomiast prawo do zachowania miru domowego należy traktować jako nakaz p o wstrzymywania się innych osób od działań zakłó- cających korzystanie z pomieszczeń i urządzeń n a leżących do mieszkania zgodnie z wolą osób je zajmujących. W ocenie Rzecznika ograniczenie powyższych praw jest możliwe na podstawie art. 31 ust. 3 Konstytucji, a swoje uzasadnienie znajduje – w odniesieniu do zaskarżon ego przepisu – w potrze bie ochrony środowiska. Niemniej jednak zaskarżon y przepis nie spełnia OTK ZU A/2016 SK 26/15 poz. 48 6 warun ków wynikających z zasady proporcjonalności, które są akceptowane w orzecznictwie Trybu nału Konstytucyjnego jako uzasadniające og raniczenie konstytucyjnych praw; brakuje w nim bowiem określenia, w jakich sytu acjach czynności kontrolne mogą zostać przeprowa- dzone. P owyższa luka pozwala organowi podej mującemu decyzję o zarządzeniu kontroli na swobodę i dowolność . Tym samym o kształcie konst y tucyjnych praw decydują podmioty wskazane w art. 379 ust. 2 p.o.ś. W takim ujęciu – zdaniem Rzecznika – gdy funkcjonariusz pu bliczny może w każdej chwili zakłócić prywatność, prawo do pozostawienia w spokoju zostaje w znacznym stopniu naruszone. Takie unormowanie nie spełnia wymagania koniecz- n ości, o którym mowa w art. 31 ust. 3 Konstytucji. Cel w postaci zapoznania się z treścią umowy na wywóz odpadów mógłby być bowiem zrealizowany przy pomocy mniej dolegli- wych dla jednostki środków, takich jak wezwanie do przedstawienia umowy w urzędzie, ko- re spondencyjnie lub za pomocą środków komunikacji elektronicznej. Środek pozwalający na wejście na teren nieruch o mości powinien być stosowany subsydiarnie, gdy inne środki nie istnieją albo są niesk uteczne. 3. Marszałek Sejmu nie zajął stanowiska w sprawie. 4. Prokurator Generalny nie zajął stanowiska w sprawie. 5. Rada Ministrów nie zgłosiła udziału w postępowaniu na podstawie art. 135 ust. 2 w zwią zku z art. 56 pkt 6 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 293). II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Podstawa prawna wydania postanowienia. Przystępując do rozpoznania sprawy, Trybunał uwzględnił, że 30 sierpnia 2015 r. weszła w życie ustawa z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 293; dalej: u stawa o TK z 2015 r.). Ustawa ta została trzykrotnie znowelizowa- na. Po pierwsze, ustawą z dnia 19 listopada 2015 r. (Dz. U. poz. 1928), po drugie, ustawą z dnia 22 grudnia 2015 r. (Dz. U. poz. 2217; dalej: ustawa nowelizująca z 22 grudnia 2015 r.), która weszła w życie z dniem ogłosz enia, tj. 28 grudnia 2015 r., po trzecie, ustawą z dnia 28 stycznia 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o prokuraturze (Dz. U. poz. 178). Ustawa nowelizująca z 22 grudnia 2015 r. – w zakresie odnoszącym się do meryto- rycznego rozpoznawania spraw – zmieniła liczne przepisy reg u lujące postępowanie przed TK. Zgodnie z art. 134 pkt 3 ustawy o TK z 2015 r. w sprawach wszczętych i niezakończonych przed wejściem w życie ustawy o TK z 2015 r. w postępowaniu przed Trybunałem – jeżeli zachodzą przesłanki umorzenia postępowania – stosuje się przepisy do- tychczasowe, czyli przepisy ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK z 1997 r.). Przepis ten ma zastosowanie w każdej sprawie toczącej się przed Trybunałem bez względu na to, czy została wszczęta na podstawie wniosku, pytania prawnego czy też skargi konst y tucyjnej. Według dotychczasowe- go, jednolitego orzecznictwa TK na tle tego przepisu, przyjęto że do rozpoznani a spraw wszczętych w okresie obowiązywania ustawy o TK z 1997 r., a niezakończonych przed 30 sierpnia 2015 r. – w wypadku, gdy zachodzą przesłanki umorzenia postępowania – mają zastosowanie wszystkie przepisy proceduralne wynikające z ustawy o TK z 1997 r., a nie tyl- ko te, które określają ujemną przesłankę procesową (zob. wyroki pełnego składu TK z: 7 paź- dziernika 2015 r., sygn. K 12/14, OTK ZU nr 9/A/2015, poz. 143; 14 października 2015 r., OTK ZU A/2016 SK 26/15 poz. 48 7 sygn. Kp 1/15, OTK ZU nr 9/A/2015, poz. 147; 4 listopada 2015 r., sygn. K 1/14, OTK ZU nr 10/A/2015, poz. 163; postanowienia pełnego składu TK z: 28 października 2015 r., sygn. P 6/13, OTK ZU nr 9/A/2015, poz. 161; 3 listopada 2015 r., sygn. SK 64/13, OTK ZU nr 10/A/2015, poz. 169; 3 listopada 2015 r., sygn. K 32/14, OTK ZU nr 10/A/2015, poz. 166). Ustawa nowelizująca z 22 grudnia 2015 r. zawierała art. 2 regulujący sytuacje inter- temporal ne we wszystkich sprawach wniesionych do Trybunału przed jej wejściem w życie. W wyroku z 9 marca 2016 r., sygn. K 47/15 (OTK ZU A/2016, poz. 2), Trybunał stwierdził niekonstytucyjność tej ustawy w całości ze względu na tryb jej uchwalenia, a także – w punkcie 16 lit. b sentencji – stwier dził niezgodność jej art. 2, nakazującego co do zasady stosowanie jej przepisów do wszystkich spraw, w których postępowanie zostało wszczęte przed dniem wejścia w życie tej ustawy, z art. 2 Konstytucji. W myśl orzeczenia TK, jego skutkiem jest powrót do stanu prawnego sprzed noweliz a cji, a więc do ustawy o TK z 2015 r. (ustawy nowelizowanej). Już ten argument sam przez się – nie zależnie od relacji dwóch prze- pisów przejściowych: art. 134 pkt 3 ustawy o TK z 2015 r. oraz art. 2 ustawy nowelizującej z 22 grudnia 2015 r. – przesądza, że sprawy, które zostały wniesione do Tr y bunału przed wej- ściem w życie ustawy o TK z 2015 r., w wypadku kiedy zachodzą przesłanki umorzenia po- stępow a nia, muszą być rozpatrywane na podstawie przepisów ustawy o TK z 1997 r. Trybunał zwraca na marginesie uwagę, że w myśl ogólnej reguły dotyczącej orze- czeń sądowych, wiążą one nie tylko strony i sąd, który je wydał, ale także inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej (zob. np. art. art. 365 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego , Dz. U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.). Nie ma żadnych powodów, aby Trybunał w swojej działalności miał się uchylać od zasady znajomości z urzędu własnych orzeczeń. Dotyczy to także wyroku z 9 marca 2016 r. o sygn. K 47/15. Można jednak zauważyć, że nawet wówczas, gdyby konstytucyjność art. 2 ustawy nowelizuj ącej nie została zakwestionowana, w sprawach wszczętych i niezakończonych przed wejściem w życie ustawy o TK z 2015 r., w wypadku których zachodziły przesłanki umorze- nia postępowania, należałoby uwzględnić przepisy ustawy o TK z 1997 r. Art. 2 ustawy no- wel izującej z 22 grudnia 2015 r. rozstrzygał bowiem, że jeśli do wejścia w życie tej ustawy Prezes Trybunału zawiadomił uczestników postępowania o przekazaniu wniosku, pytania prawnego lub skargi do rozpoznania przez skład orzekający, zastosowanie miała znajdować zasada dalszego działania prawa dawnego, a zgodnie z art. 134 pkt 3 ustawy o TK z 2015 r. do wyróżnionej wcześniej kategorii spraw należy stosować ustawę o TK z 1997 r. Mając powyższe na uwadze, niniejsza sprawa podlega rozpoznaniu w trybie oraz na za sadach określonych w ustawie o TK z 1997 r. 2. Przedmiot i zakres zaskarżenia . Skarżący wskazał jako przedmiot kontroli art. 379 ust. 3 oraz ust. 6 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska (Dz. U. z 2013 r. poz. 1232, ze zm.; dalej: p. o.ś.). Przepisy te mają następującą treść: Art. 379 ust. 3: „Kontrolujący, wykonując kontrolę, jest uprawniony do: 1) wstępu wraz z rzeczoznawcami i niezbędnym sprzętem przez całą dobę na teren nie- ruchomości, obiektu lub ich części, na których prowadzona jest działalność g ospodar- cza, a w godzinach od 6 do 22 – na pozostały teren; 2) przeprowadza nia badań lub wykonywania innych niezbędnych czynności ko ntrol- nych; 3) żądania pisemnych lub ustnych informacji oraz wzywania i przesłuchiwania osób w zakresie niez będnym do ustalenia stanu faktycznego; OTK ZU A/2016 SK 26/15 poz. 48 8 4) żądania okazania dokumentów i udostępnienia wszelkich danych mających związek z problematyką kontroli” . Art. 379 ust. 6: „ Kierownik kontrolowanego podmiotu oraz kontrolowana osoba fizyczna obowi ą za- ni są umożliwić przeprowadza nie kontroli, a w szczególności dokonanie czynności, o których mo wa w ust. 3”. Jako wzorce kontroli konstytucyjności przywołanych przepisów skarżący wskazał : art. 41 ust. 1 Konstytucji (wolność osobista), art. 47 Konstytucji (prawo do ochrony prywat- nośc i), art. 50 Konstytucji (prawo do zachowania nienaruszalności mieszkania ) . Jako związ- kowe wzorce kontroli skar żący wskazał art. 31 ust. 3 Konstytucji wyrażający zasad ę propor- cjonalności, art. 32 ust. 1 statuujący zasadę równości wobec prawa i art. 2 Konstytucji wyra- żający zasadę poprawnej legislacji i zasadę zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa. Skarżący nie podważył dopuszczalności prowadzenia przez organy państwa kontroli utrzymania czystości i porządku na terenie nieruchomości, w tym kontroli dokumentów po- twierdza jących wywiązywanie się ustawowych obowiązków. Stwierdził natomiast, że zakwe- stionowany przepis nieprecyzyjnie reguluje wykonywanie kontroli, prowadząc do nadmiernej, nieuzasadnionej legitymowanym konstytucyjnie celem, ing erencji w wolności i prawa konsty- tucyjne. Sformułował on w istocie trzy zarzuty. Po pierwsze, w ocenie skarżącego uprawnie- nie do realizowania kontroli w zakresie ochrony śr o dowiska, zwłaszcza kontroli dokumentów w postaci umów na wywóz śmieci, bez wcześni ejszej zapowiedzi jest nadmierną ingerencją w wolność osobistą, nienaruszalność mieszkania oraz prawo do ochrony życia prywatnego i rodzinnego. Jego zdaniem organy przeprowadzające tę kontrolę powinny generalnie infor- mować jednostkę o plan owa nych działania ch . Niezapowiedziane kontrole powinny być nato- miast wyjątkiem uzasadnionym ok o licznościami niecierpiącymi zwłoki, a przesłanki ich pod- jęcia po winny być precyzyjnie określone w przepisach prawa. Pominięcie w zakwestionowa- nych przepisach poinformowania właśc iciela nieru chomości o kontroli powoduje nierówne traktowanie osób fizycznych nieprowadzących na terenie nieruchomości działalności gospo- darczej i os ób prowadzący ch taką działalność, ponieważ osoby prowadzące działalność go- spodarczą – w przeciwieństwie do osób fizycznych nieprowadzących t a kiej działalności – muszą być informowane o każdej kontroli, jaka ma być w ich nieruchomości przeprowadzo- na. Po drugie, nadmierne ma być również to, że organy państwa mają prawo podjąć kon- trolę w każdym czasie, bez względ u na to czy występuje jakieś prawdopodobieństwo n aru- szenia przepisów prawa przez kontrolowany podmiot. P rzepisy prawa nie precyzują przesła- nek, których zaistnienie uz asadnia łoby kontrolę konkretnej osoby . Z zasady demokratycznego państwa prawa wynikać ma domniemanie, że obywatele przestrzegają prawa. Ustawa wpro- wadza zaś domniemanie odwrotne – o bywatele naruszają prawo. Po trzecie, zakwestionowane przepisy mają umożliwiać organom kontrolującym przestrzeganie przepisów w zakr e sie ochrony środowiska realizow anie czynności zbliżonych w swej istocie do przeszukania; obydwa rodzaje czynności ingerują w zbliżonym stopniu w te same wartości konstyt ucyjnie chronione, jak imi są nienaruszalność mieszkania oraz prawo do ochrony życia prywatnego i rodzinnego. W ocenie skarżącego n ie jest konstytucyjnie uzasad- nione wymaganie od obywateli, aby w sytuacji, gdy nie podejmują żadnych nied ozwolonych działań przeciwko środowisku naturalnemu, musieli w każdym czasie liczyć się z niezapo- wiedzianą kontrolą, a w razie jej wszczęci a mieli wykonywać czynności, których żąda organ kon trolujący. OTK ZU A/2016 SK 26/15 poz. 48 9 3. Kontekst normatywny. 3.1. Zakwestionowany przepis reguluje kontrolę wypełniania przez właściciela nie- ruchomości obowiązków dotyczących utrzymania czystości i porządku na terenie nierucho- mo ści. Obowiązki te określa art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 13 września 1996 r. o utrzymaniu czy- stości i porządku w gm inach (Dz. U. z 2016 r. poz. 250, ze zm., dalej: ustawa o utrzymaniu czystości). Zgodnie z tym prz e pisem właściciel ma obowiązek wyposażenia nieruchomości w pojemniki służące do zbierania odp a dów komunalnych i utrzymywanie tych pojemników w odpowiednim stanie sanitarnym, porządk owym i technicznym (pkt 1). Na właścicielu ciąży obowiązek przyłączenia nieruchomości do istniej ą cej sieci kanalizacyjnej lub gdy budowa sieci kanalizacyjnej jest technicznie bądź ekonomicznie nieuzasa d niona istnieje obowiązek wyposażenia nieruchomości w zbiornik bezodpływowy nieczystości ciekłych lub w przydo- mową oczys z czalnię ścieków bytowych, spełniające wymagania określo ne w przepisach od- rębnych. Przyłącz e nie nieruchomości do sieci kanalizacyjnej nie jest obowiązkowe, jeżeli nieruchomość jest wyposażona w przydomową oczyszczalnię ścieków spełniającą wymagania określone w przepisach odrębnych (pkt 2). Ponadto właściciel jest zobowiązany m.in. do zbierania powsta łych na terenie nieruchomości odpadów komunalnych zgodnie z wymaga- niami określonymi w regulaminie i przepisach wydan ych na podstawie art. 4a ustawy o utrzymaniu czystości (pkt 3), gro madzenia nieczystości ciekłych w zbiornikach bezodpły- wowych (pkt 3a) oraz pozbywania się zebr anych na terenie nieruchomości odpadów komu- nalnych oraz nieczystości ciekłych w sposób zgodny z przepisami usta wy i przepisami odręb- nymi (pkt 3b). Właściciel nieruchomości, wykonując ustawowy obowiązek pozbywania się odpa- dów kom u nalnych i nieczystości ciekłych z terenu nieruchomości, jest obowiązany udoku- mentować wywiąz y wanie się z nałożonego ciężaru przez okazanie organom kontrolującym umowy potwierdzającej k o rzystanie z usług wykonywanych przez gminną jednostkę organi- zacyjną lub przedsiębiorcę posiadającego z e zwolenie na prowadzenie działalności w zakresie opróżniania zbiorników bezodpływowych i transportu nieczystości ciekłych albo gminną jed- nostkę organizacyjną lub przedsiębiorcę odbierającego odpady komunalne od właścicieli nie- ruchomości, wpisanego do rejestru działalności regulow a nej, a także dowodów uiszczania opłat za te usługi (art. 6 ust. 1 ustawy o utrzyma niu czystości). Jak się przyjmuje, skoro w świetle art. 6 ust. 1 ustawy o utrzymaniu czystości właśc i ciel nieruchomości musi dyspo- nować dowodem wypełniania obowiązków wynikających z ustawy o utrzymaniu czyst o ści w postaci umowy, to umowę taką należy sporządzić w formie pisemnej. Rada gminy możne ró w nież określić, w drodze uchwały, w zależności od lokalnych uwarunkowań inne sposoby udokumen towania wykonania obowiązków pozbywania się przez właścicieli nieruchomości zebranych na terenie nieruchomo ści odpadów komunalnych oraz nieczystości ciekłych (art. 6 ust. 1a). W ustawie nie został określony okres przechowywania umów i rachunk ów. Kwestię tę rozstrzygają organy stanowiące gmin w regulaminach utrzymania czystości i porządku na terenie gminy. Ko mpetencję do uchwalenia takiego regulaminu przyznaje art. 4 ustawy o utrzymaniu czysto ści. Na nieruchomości skarżącego w dniu kontroli obowiązywała uchwała Nr LXIII/917/12 Rady Miasta K. z 19 grudnia 2012 r. w sprawie Regulaminu utrzymania czystości i porządku na terenie Gminy Miejskiej K . (dalej: regulamin). Art. 10 ust. 3 pkt 2 in medio regulaminu sta nowi, że właściciel nieruchomości ma obowiązek przechowywania przez okres 2 lat umowy z przed siębiorcą oraz dowodów uiszczenia opłaty za świadczone usługi, a także – w wypadku przydomowej oczyszczalni ścieków – posiadania do kumentów wymaganych przepisami prawa, uprawniających do eksploatacji przydomowej oczyszczalni ścieków. OTK ZU A/2016 SK 26/15 poz. 48 10 3.2. Normę prawną formułującą kompetencj e właściwego organu do kontroli prze- strzega nia i stosowania przepisów o ochronie środowiska i uprawnienia podmiotu wykonują- cego kontrolę wyraża zakwestionowany art. 379 p.o.ś. Kontrola ta dotyczy realizacji wszyst- kich obowiązków nałoż o nych na podmiot kontrolowany na mocy przepisów prawa, nie ogra- ni czając się wyłącznie do okr e ślonych w p.o.ś. Organ kontrolujący ma zatem, na podstawie art. 379 p.o.ś., możliwość weryfikacji obowiązków ciążących na właścicielu nieruchomości wynikających z ustawy o utrzymaniu czyst o ści, w tym kontroli nieruchomości i jej części oraz innego terenu, a także żądania okazania stoso w nych dokumentów. A rt. 379 ust. 2 p.o.ś. stwarza możliwość powierzenia wykonania ustawowego obo- wiązku kontroli m.in. funkcjonariuszom straży gminnych, co znalazło odzwierciedlenie w stanie faktycznym sprawy będącej podstaw ą skargi konstytucyjnej. Kontrolujący – w myśl art. 379 ust. 3 p.o.ś. – w trakcie kontroli jest uprawniony do: 1) wstępu wraz z rzeczoznawcami i niezbędnym sprzętem przez całą dobę na teren nieruchomości, obiektu lub ich części, na których prowadzona jest działalność gospodarcza, a w godzinach od 6 do 22 – na pozostały teren; 2) przeprowadzania badań lub wyk o nywania innych niezbędnych czyn- ności kontrolnych; 3) żądania pisemnych lub ustnych informacji oraz wzywania i przesłuchi- wania o sób w zakresie niezbędnym do ustalenia stanu faktyc z nego; 4) żądania okazania do- kumentów i udostępnienia wszelkich danych mających związek z problema tyką kontroli. Uzupełnieniem powyższego rozwiązania jest ust. 6 art. 379 , który wprowadza wobec po dmio- tu ko ntrolowanego obowiązek współdziałania z podmiotem przeprowadzającym kontrolę, w szczególności poprzez takie zachowanie, które umożliwi prawidłową realizację czynności określ onych w ust. 3. 3.3. Naruszenie obowiązków wynikających z art. 379 ust. 3 i 6 p.o .ś. jest obwarowa- ne sankcją karną określoną w art. 225 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553, ze zm.; dalej: k.k.). Zgodnie z tym przepisem „ Kto osobie uprawnio- nej do przeprowadza nia kontroli w zakresie ochrony środowis ka lub osobie przybranej jej do pomocy udaremnia lub utrudnia wykonanie czynności służbowej, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3”. Ten typ czynu z a bronionego stosuje się w przypadku każdej kontroli, któ- ra dotyczy badania zgodności stanu rzeczywiste go ze stanem prawnym w zakresie ochrony środowiska, w tym m.in. określonej przep i sami p.o.ś. 3.4. Zasadniczą funkcją zaskarżonych przepisów jest zapewnienie prawidłowego st o- sowania i przestrzegania przepisów o ochronie środowiska w zakresie należącym do kompetencji organów wskazanych w art. 379 p.o.ś. Należy przyjąć, że intencją ustawo- dawcy było stworzenie warunków, w których działalność organów kontrolujących jest w peł- ni skuteczna, a nie iluzoryczna. Gwarancję prawidłowego przebiegu czynności kontrolnyc h stwarza art. 379 ust. 6 p.o.ś., nakładający na podmiot kontrolowany pozytywny obowiązek współdziałania w kontroli z funkcjonariuszami public znymi. 4. Dopuszczalność orzekania. 4.1. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolnoś ci lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść do Trybunału Konstytucy jnego skargę w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podsta wie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł osta- tecznie o jego wolnościach lub pr a wach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. Skuteczne zainicjowanie kontroli aktów normatywnych w trybie skargi konstytucyjnej zależy od spełnienia trzech podstawowych przesł a nek, które zostały przewidzia ne w art. 79 ust. 1 OTK ZU A/2016 SK 26/15 poz. 48 11 Konstytucji, a skonkretyzowane w mającym zast osowanie w niniejszej sprawie art. 47 ustawy o TK z 1997 r. Pierwszą przesłanką jest naruszenie określonych w Konstytucji wolności lub praw skarżąc ego . Druga przesłanka to uzyskanie ostateczn ego orzeczenia sądu lub organu admini- stracji pu blicznej rozstrzygającego o tych wolnościach lub prawach. Trzecia jest konieczność wykazania, że to ustawa lub inny akt normatywny, które były podstawę ostatecznego orze- czenia wydane go w sprawie skarżą cego, st anowią źródło naruszenia wolności lub praw (zob. m.in. postanowienia TK z: 3 sierpnia 2011 r., sygn. SK 13/09, OTK ZU nr 6/A/2011, poz. 68, cz. II, pkt 1; 5 listopada 2013 r., sygn. SK 15/12, OTK ZU nr 8/A/2013, poz. 127, cz. II, pkt 1; 30 listopada 2015 r., sygn. SK 30/14, OTK ZU nr 10/A/2015, poz. 184, cz. II, pkt 1). Formułując zarzut niezgodności z Konstytucją, skarżący ma obowiązek wykazać, że jest podmiotem konkretnych konstytucyj nych wolności lub praw. Ciąży na nim ciężar uprawdopodobnienia, że ta wolność lub prawo zostały naruszone, a naruszenie to w ynika z treści za kwestionowanych przepisów, na podstawie których sąd lub organ administracji p u- blicznej ostatecznie ukształtował sytuację prawną skarżącego (art. 47 ust. 1 ustawy o TK z 1997 r.). Nie jest na tomiast dopuszczalne kwestionowanie takich naruszeń konstytucyjnych wolności lub praw, które są konsekwencją za stosowania prawa przez powołane do tego orga- ny. Jak w dotychczasowym orzecznictwie wskazywał TK , istotą p rzyjęt ego modelu skargi konstytucyjnej jest to , że zwraca się ona wyłącznie przeciwko ustawie lub innemu aktowi normatywnemu naruszającemu konstytucyjne wolności lub prawa skarżącego. Skarżący nie może kwestionować ostatecznego orzecz e nia sądu czy też decyzji organu administracji pu- blicznej. Skarga konstytucyjna nie jest zatem ani wprost, ani po średnio, nadzwyczajnym środkiem kontroli ostatecznych orzeczeń sądowych , czy też ostatecznych rozstrzygnięć org a- nów administracji publicznej. Skarga konstytucyjna jest bowiem „zawsze «skargą na przepis», a nie na jego konkretne, wadliwe zastosowanie, nawet jeśli to prowadziłoby do niekonstytucyjnego skutku. Kontrola stosowania prawa przez sądy – choćby nawet błędnego – pozostaje poza kognicją Trybun a łu Konstytucyjnego” (postanowienie TK z 2 grudnia 2010 r., sygn. SK 11/10, OTK ZU nr 10/A/2010, poz. 131). Art. 79 ust. 1 Konstytucji zakłada zarazem , że podmiot wnoszący skargę konstytu- cyjną działa nie w obronie prawa w ogóle, ale w obronie swojego indywidualnego prawa człowieka lub obywat e la określonego w Ko nstytucji. Skarga konstytucyjna nie stanowi bo- wiem swoistej actio popularis . S karżący ma zatem obowiązek wykazać osobisty (subiektyw- ny) i aktualny interes prawny w merytorycznym rozpoznaniu skargi. Rozstrzygnięcie wydane w postępowaniu zainicjowanym skargą kon stytucyjną wywiera wprawdzie skutki erga omnes , ale w szczególności dotyczy podmiotu, który p o stępowanie zainicjował (zob. postanowienia TK z: 3 lipca 2007 r., sygn. SK 4/07, OTK ZU nr 7/A/2007, poz. 83, cz. II, pkt 1; 30 maja 2012 r., sygn. SK 17/10, OTK ZU nr 5/A/2012, poz. 62, cz. II, pkt 2.2). Dopiero kumulacyjne spełnienie wszystkich pozytywnych przesłanek dopuszczalno- ści skargi konstytucyjnej oraz brak ujemnych przesłanek procesowych, stwarzają możliwość merytorycznego rozpatrzenia skargi przez Try bunał. Trybunał zwraca uwagę, że w świetle systemowej wykładni art. 79 ust. 1 Konstytucji skarga konstytucyjna jest przede wszystkim środkiem ochrony wolności i praw konstytucyj- nych. Wydane w jej następstwie rozstrzygnięcie o niekonstytucyjności aktu nor matywnego, na podstawie którego ostatecznie orzeczono o wolnościach, prawach lub obowiązkach skarżą- cego, powinno umożliwiać skuteczną ochronę naruszonych przez zaskarżony przepis wolno- ści lub praw. 4.2. Skarżący podstawowy zarzut wiąże z ingerencją przez art. 379 ust. 3 i 6 p.o.ś. w wol ność osobistą (art. 41 ust. 1), prawo do ochrony życia prywatnego i rodzinnego (art. 47 Konstytu cji), i nienaruszalność mieszkania (art. 50 Konstytucji). Skarżący może być uznany OTK ZU A/2016 SK 26/15 poz. 48 12 za podmiot każde j z wolności lub praw wyrażo nych w tych przepisach w niniejszej sprawie. W ocenie TK prowadzenie kon troli przestrzegania przepisów dotyczących gospodarowania odpadami na nieruchomości, a w szczególności upoważnienie organów kontrolujących do wstępu na teren nieruchomości i dokonywania na niej stosownych badań oraz uprawnienie do żądania od kontrolowanego info rmacji lub wyjaśnień i okazania stosownych dokumentów oraz skorelowanie z tymi uprawnieniami obowiązki jednostki, co do zasady, może być uznane za ograniczenie wskazanych wyżej wolności lub praw. W związku z tym należy stwierdzić , że pierwsza z przesłanek dopuszczalności skargi konstytucyjnej jest spełni ona. 4.3. Drugą z przesłanek jest to, aby przepis wskazany jako przedmiot kontroli był podstawą ostatecznego orzeczenia w sprawie skarżącego. Ostatecznym orzeczeniem w sprawie skarżącego był wyrok Sądu Okręgowego w K. z sierpnia 2014 r., uznający apelację skarżącego od wyroku Sądu Rejonowego w K. z kwietnia 2014 r. za oczywi ście bezzasadną i utrzymujący w mocy wyrok sądu pierwszej instancji, uznającego skarżącego wi n nym przestępstwa z art. 225 § 1 k.k. Orzeczenia te zapa- dły w sprawie karnej, w której skarżący występ o wał w charakterze oskarżonego o przestęp- stwo z art. 225 § 1 k.k. Przepis ten penalizuje czyn poleg a jący na udaremnianiu lub utrudnia- niu wykonania czynności służbowej osobie uprawnionej do przeprowadzania kontroli w za- kresie ochrony środowiska lub osobie przybr anej jej do pomocy. Trybunał Konstytucyjny podziela stanowisko skarżącego, zgodnie z którym art. 379 ust. 3 i 6 p. o.ś. stanowiły w sprawie karnej zakończonej wyrokiem Sądu Okręgowego w K . z sierp nia 2014 r. „materialnoprawną podstawę ostatecznego orzeczenia”, chociaż nieco ina- czej od skarżącego ocenia wzajemną relację wskazanego w sentencji orzeczenia art. 225 § 1 k.k. i zakwestionowanych w skardze konstytucyjnej art. 379 ust. 3 i 6 p.o.ś. A rt. 225 § 1 k.k. określa znamiona czynu zabronionego („udaremnia lub utrudnia wy konanie czynności służbowej”), nie wskazując jednakże konkretnych rodzajów czynności realizowanej prz ez uprawniony podmiot. Czynności te precyzuje natomiast zakwestionowany przez skarżąc e go art. 379 ust. 3 p.o.ś. Z kolei art. 379 ust. 6 p.o.ś. jest przepisem określającym obowiązki podmiotu poddanego kontroli. Obowiązki te polegają nie tylko na znoszeniu k on- troli, lecz również wymagają „umożl i wienia” przeprowadzenia kontroli, w tym zrealizowania czynności wymienionych w art. 379 ust. 3 p.o.ś. Jak należy rozumieć, z art. 379 ust. 6 p.o.ś. wynika obowiązek współdziałania podmiotu ko n trolowanego z osobą prowadzącą kontrolę (np. w zakresie dostarczenia dokumentów, okazania okr e ślonych miejsc itp.). Aby ustalić zachowanie zakazane przez normę wynikającą z art. 225 § 1 k.k. konieczne jest odwołanie się do przepisu określającego nie tylko to, jakie czynności kontro l ne mogą podejmować upraw- nione podmioty, to jest art. 379 ust. 3 p.o.ś., ale również to, na czym może polegać „utrudnie- nie” lub „udaremnienie” kontroli, co w tym wypadku determinuje treść normaty wna art. 379 ust. 6 p.o.ś. Istotą orzeczenia ostatecznego w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji jest jego związek z wolnością lub prawem konstytucyjnie chronionym. Jak przyjmował TK w dotychczasowym orzecznictwie: „związek ten nie kształtuje się jednak identycznie we wszystkich wypadkach skargi konstytucyjnej. Zw iązek między normą, której zarzuca się niekonstytucyjność, a ostatecznym rozstrzygnięciem jest najściślejszy, gdy zarzut niekonsty- tucyjności dotyczy ustawy albo innego aktu normatywnego lub ich jednostki redakcyjnej wprost powo łanych w sentencji ostateczne go orzeczenia. Tego rodzaju sytuacje są typowe i należą do najczęs t szych na tle praktyki Trybunału” (wyrok TK z 24 października 2007 r., sygn. SK 7/06, OTK ZU nr 9/A/2007, poz. 108). Niemniej jednak występują przypadki, kiedy organ wykorzystuje daną normę, dekodując ją z innego przepisu, choć nie jest ona przywoła- na w sentencji ostatecznego rozstrzygnięcia. W takim wypadku Trybunał przyjm u je, że istnie- je wymagany przez art. 79 ust. 1 Konstytucji związek pomiędzy orzeczeniem i przedmiotem OTK ZU A/2016 SK 26/15 poz. 48 13 kontroli konstytucy jności, jakkolwiek nie jest on wprost ujawniony (zob. np. wyroki TK z: 24 pa ź dziernika 2007 r., sygn. SK 7/06; 9 czerwca 2015 r., sygn. SK 47/13, OTK ZU nr 6/A/2015, poz. 81; oraz postanowienie TK z 14 stycznia 2014 r., sygn. SK 54/12, OTK ZU nr 1/A/2014, poz. 7). Mając powyższe na uwadze, Trybunał uznaje, że art. 379 ust. 3 i 6 p.o.ś. by- ły podstawą ost a tecznego orzeczenia w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji. Określały bo- wiem zachowania zakaza ne przez normę prawną, które sankcjonuje art. 225 § 1 k.k. Nie ma tym samym przeszkód formaln o prawnych do oceny konstytucyjności art. 379 ust. 3 i 6 p.o.ś. 4.4. Trybunał stwierdza jednak nie spełnieni e trzeciej z wymaganych przez art. 79 ust. 1 Konstytucji przesłanek dopuszczalności skargi konstytucyjnej. Zarzuty s karżącego sprowadza ją się bowiem do zakwestionowania uprawnienia organów wykonujących kontrolę w zakresie ochrony środowiska polegającego na żądani u okazania umów lub innych doku- mentów – potwierdzających w y wiązywanie się z obowiązków dotyczących gospodarowania odpadami – bezpośrednio na terenie ni e ruchomości podczas niezapowiedzianej kontroli. Zda- niem TK ingerencja w wolność osobistą, życie prywatne i mir domowy – w świetle tak sfor- mułowanego zarzutu oraz argumentacji w skardze konstytucyjnej – jest następs twem różnego rodzaju okol iczności faktycznych i prawnych w sprawie skarżącego. Nie można natomiast ich powiązać wyłącznie z treścią normatywną przepisów wskazanych w niniejszej sprawie jako przedmiot kontroli. Trybunał Konstytucyjny przypomina, że nie jest organem powołanym do weryfikacji orze czeń sądowych ani do dokonywania ustaleń faktycznych. Ustalenia sądów wydane w sprawie skarżącego przyjmuje jako wł asne na potrzeby rozpoznania sprawy. Tak też rzecz się ma na tle niniejszej skargi konstytucyjnej. 4.4.1. W ocenie Trybunału ewentualne naruszenie wolności i praw skarżącego – tak jak to postrzega skarżący – wynika nie tyle z przepisu określając ego zakres czynno ści kon- trolnych przewidzianych, tj. art. 379 ust. 3 p.o.ś. i z przepisu nakładając ego na kontrolowanego obowiązek współdziałania w toku kontroli z organem ją wykonują cym, tj. art. 379 ust. 6 p.o.ś. , ile wiąże się z prze słankami ewentualnej odpowiedzialności prawnej, w szczególności odpowiedzialności karnej . Skar żący nie zakwestionował jednakże art. 225 § 1 k.k., który określa przesłanki odpowiedzialności ka rnej za utrudnienie lub udaremnienie kontroli w zakresie ochrony środowiska, w szczególności interpretowanego przez sądy w jed- nolity i utrwalony sposób, umożl i wiający pociągnięcie osob y kontrolowanej do odpowie- dzialności karnej wyłącznie za s am fakt niemożliwości okazania w danym momencie umów lub innych dokumentów w toku niezapowiedzianej kontroli nieruchomości należącej do oso- by kontrolowanej. Prawidłowa gospodarka odpadami, przeciwdziałająca w ypadkom ich samowolnej utylizacji, porzucania lub podrzucania oraz zapewniająca ich przetworzenie, wpisuje się w konstytucyjną zas a dę ochrony środowiska naturalnego, o której mowa w art. 5 Konstytucji. Może być zarazem widzi a na jako konsekwencja ciążącego na wł adzach publicznych obo- wiązku prowadzenia polityki zape w niającej bezpieczeństwo ekologiczne współczesnym i przyszłym pokoleniom (art. 74 ust. 1 Konstytucji ) oraz obowiązku ochrony środowiska (art. 74 ust. 2 Konstytucji ), a także powszechnego, ciążą cego na k ażdym podmiocie, obo- wiązku dbałości o stan środowiska naturalnego oraz odpowiedzial ności każdego podmiotu za spowodowane pogorszenie tego stanu (art. 86 Konstytucji) (zob. np. wyroki TK z: 28 listopa- da 2013 r., sygn. K 17/12, OTK ZU nr 8/A/2013, poz. 125; 15 października 2013 r ., sygn. P 26/11, OTK ZU nr 7/A/2013, poz. 99; 9 lipca 2012 r., sygn. P 8/10, OTK ZU nr 7/A/2012, poz. 75; 6 czerwca 2006 r., sygn. K 23/05, OTK ZU nr 6/A/2006, poz. 62). Trybunał wska- zywał równocześnie na istnienie istotnego interesu publicznego w ustanowieniu regulacji słu- żących utrzymywaniu czystości i porządku w gminach, dla którego właściciele nieruch o mości OTK ZU A/2016 SK 26/15 poz. 48 14 mogą być zobowiązani do ponoszenia pewnych ciężarów publicznych związanych z gospodarowaniem i utylizacją odpadów wytwarzanyc h na należących do nich nieruchomo- ściach. Zaskarżone przepisy powinny być uznane za współtworzące jeden mechanizm praw- ny ukierunkowany na ochronę środowiska. Stanowią one bowiem proceduralne dopełnienie materialno prawnych przepisów określających obowiązki właścicieli nieruchomości dotyczące sposobu gospo darowania odpadami na ich terenie, służące w ostatecznym rozrachunku ochronie środowiska nat u ralnego. Istnienie prawnych podstaw kontroli nieruchomości w za- kresie gospodarowania odpadami musi być postrzegane również w perspektywie zapewnienia efektywnej ochrony realizacji obowią z ku konstytucyjnego, o którym mowa w art. 86 Konsty- tucji. Zaskarżony art. 379 ust. 3 i 6 p.o.ś. ma charakter ogólny. Znajduje zastosowanie nie tylko w procedurze kontroli wywiązywania się właścicieli nieruchomości z obowiązków na- łożonych ust a wą o utrzymaniu czystości. Jest również podstawą prawną kontroli wypełniania obowiązków wynikają cych z innych aktów normatywnych . Zdaniem T rybunału przepis regu- lujący dopuszczalne czynności kontroln e z zakresu ochrony środowiska, jakie mogą podej- mować organy władzy publicznej , jest sfor mułowany w sposób jasny, a katalog wymienio- nych w nim czynności kontrolnych ma charakter zamknięty. Ustawodawca nie określił wprawdzie przesł a nek, po spełnieniu których podjęcie kontroli może nastąpić , ale – z uwagi na specyfikę naruszeń przepisów o ochronie środowiska i charakter powinności właścicieli nieruchomości związanych z gospodarowaniem odpadami – przyjęte rozwi ą zanie należy uznać za uzasadnione. Zasady kontroli przestrzegania przepisów o g ospodarowaniu odpada- mi, w tym prawo wejścia na teren nieruchomości, kontrola posiadania stosownych pojemn i- ków na odpady, sposobu składowania odpadów i możliwość żądan ia od kontrolowanego podmiotu przedstawienia dokumentów potwierdzających odbiór odpadów z terenu nierucho- mości przez odp o wiednie przedsiębiorstwa , mogą być uznane za środki przyczyniające się do wywiązywania się wł a ścicieli nieruchomości z ich obowiązków określonych w ustawie o utrzymaniu czystości. Możliwość niezapowiedzianych kontroli zobowiązanego podmiotu ma wymiar prewencyjny. Stwarza prawdopodobieństwo, że większość właścicieli ni erucho- mości, w obawie przed g rożącymi im sankcjami , podporządkuje się nałożonym obowiązkom. Minimalizuje również ryzyko ukrywania przed organa mi kontrolującymi dowodów narusze- nia prawa lub usunięcia stanu niezgodnego z pr awem na czas realizowanej kontroli. Oczywi- stym jest, że w razie wszczęcia kontroli dopiero po poinformowaniu kontrolowanego mogło- by dojść do prób podejmowania przez os oby kontrolowane działań mających stworzyć pozory przestrzegania przepisów regulujących obowiązki właścicieli nieruchomości w z akresie ochrony środowiska. 4.4.2. Trybunał zwraca uwagę, że każda z ustawowo dopuszczalnych czynności kon- trolnych została wymieniona w osobnym punkcie art. 379 ust. 3 p.o.ś . U stawodawca odrębnie wymienił przesłankę wstępu na teren nieruchomości (pkt 1), a odrębnie – żądanie okazania umów i innych dok u mentów (pkt 4). Wykładnia językowa i systemowa tego przepisu wska- zują, że wyrażone w art. 379 ust. 3 pkt 1 p.o.ś. uprawnienie do wstępu na teren nieruchomości wraz z rzeczoznawcami i niezbędnym sprzę tem dotyczy kontroli stanu faktycznego nieru- chomości, a w szczególności wyposażenia nieruchomości w odpowiednie pojemniki, nieskła- dowania n a nieruchomości substancji niebezpiecznych, odp o wiedniego zabezpieczenia skła- dowanych odpadów itp. Ustawodawca upoważniając do żądania okazania dokumentów lub innych umów, nie określił sposobu w jaki to żądanie ma być zre alizowane. W ocenie Trybu- nału nie j est wykluczone, by uprawnione organy występowały o dokumenty związan e z wy- konywaniem obowiązków gospodarowania odpadami przez pisemne wezwania do okazania do kumentów w siedzibie organu albo przesłanie ich kopii pocztą lub drogą elektroniczną, jak również – co wystąpiło w sprawie będącej podstaw ą skargi konstytucyjnej – osobiście , przy- OTK ZU A/2016 SK 26/15 poz. 48 15 cho dząc do właściciela nieruchomości, również bez uprzedniej zapowiedzi. W wielu wypad- kach kontrola doku mentów na terenie nieruchomości może być dla podmiotów kontrolowa- nych mn iej dolegliwa niż wzywanie do ich udostępnienia w określon ym terminie w siedzibie organu. Istotne jest natomiast, by w razie niemożliwości okazania żądanych dokumentów lub udzielenia informacji na miejscu, w momencie niezapowiedzianej kontroli osoba kontro- lowana nie ponosiła automatycznie odpowie dzialności karnej. Istnieją bowiem okoliczności, które mogą uniemożliwić wywiązanie się z tego obowiązku. Problem konstytucyjny leży za- tem nie w przepisie określającym zakres czynności ko ntrolnych, lecz może wynikać ze spo- sobu stosowania art. 379 ust. 3 p.o.ś. przez organy państwa albo może potencjalnie tkwić w niezapewnieniu stosownych gwarancji na etapie postępowania zmierzają cego do realizacji odpowiedzialności karnej osoby, która nie okazała organom kontrolującym dokumen tów w toku niezapowiedzianej kontroli. Jak wskazano, s karżący nie zakwestionował jednak art. 225 § 1 k.k. Z treści dołączonych do skargi pism procesowych i orzeczeń sądowych nie wynika też , by w toku postępowania stawiał on tego rodzaju zarzuty. W świetle art. 379 ust. 3 p.o.ś. nie jest wykluczone żądanie okazania przez właścicie- la nieru chomości umów i innych dokumentów przy okazji kontroli stanu faktycznego, w tym wywiązywania się właściciela z innych ustawowych obowiązków. Z punktu widzenia spraw- n ości działania organów władzy publicznej w pełni uzasadnione jest weryfikowanie doku- mentów przy okazji wykonywania w stosunku do kontrolowanego innych czynności kontrol- nych (np. oględzin nieruchomości). Kontr o la taka nie może być jednak arbitralna ani stanowić nękania obywatela. W niniejszej sprawie realizacja czynności kontrolnych, w tym zasadność uchylenia się od o b owiązków określonych w ustawie, podlegała kontroli sądu orzekającego o odpowie- dzialności karnej. Na podstawie okoliczności faktycznych i pism procesowych przedłożonych T rybunałowi w niniej szej sprawie nie można potwierdzić, że kontrola ta była nieuzasadniona , ani że miała arbitralny charakter lub stanowiła przejaw nękania obywatela przez organy wła- dzy publicznej. Skarżący nie kw e stionował tego także przed sądem, poprzestając w zasadzie na przedstawianiu argumentów o niekonstytucyjności przepisu określającego dopus zczalne czynności kontrolne. Zaistnienie ujemnej przesłanki procesowej powoduje konieczność umorzenia postę- powania przez Trybunał Konstytucyjny. Nie oznacza to, że Trybunał nie dostrzega problemu, który ma w y miar konstytucyjny. Z perspektywy zasady proporcjonalności nie bez znaczenia jest kwestia braku wyodrębnienia odmiennych sytuacji. Chodzi mianowicie o sposób inicjo- wania i realizacji mechani zmów kontroli przestrzegania przepisów o ochronie środowiska. Racjonalnie działający ustawodawca p o winien rozważyć konsekwencję istnienia dwóch try- bów inicjowania postępowania kontrolnego – kontroli rutynowych, których wszczęci e stano- wi zw ykły i normalny sposób oceny przestrzega nia ustawowych obowiązków, kiedy to uprzednie poinformowanie podmiotu kontrolowanego o terminie i zakresie kontroli wydaje się być w pełni uzasadnione, oraz kontroli inte r wencyjnych, które mają służyć potwierdzeniu ujawniony ch już szkód w środowisk u naturalnym , których inicjowanie z nat ury rzeczy musi być niezapowiedziane. Na marginesie Trybunał zwraca uwagę na jeszcze jedną okoliczność. Jak wynika z uzasad nienia orzeczeń sądów , skarżący został skazany za udaremnienie wykonan ia czynno- ści określonych w art. 379 ust. 3 p.o.ś., zaś weryfikacja posiadania wymaganych przez prawo dokumentów nie była jedynym celem kontroli i wejścia na teren nieruchomości skarżącego. Nawet gdyby uznać z a rzut skarżącego dotyczący niedopuszczalności żądania okazania umów i innych dokumentów w toku niez apowiedzianej kontroli za uzasadniony, to – z uwagi na okoliczności sprawy i skazanie go za utrudnianie wykonania innych czynności służbowych – skarga konstytucyjna nie mogłaby spowo dować zamierzonego efektu. Orzeczenie w tej spra- OTK ZU A/2016 SK 26/15 poz. 48 16 wie nie pozwoliłoby więc na odwrócenie sku t ków, jakie wywołało skazanie skarżącego za czyn określony w art. 225 § 1 k.k. 4.4.3 . Trybunał Konstytucyjny raz jeszcze podkreśla, że jest organem kontrolującym hierar chiczną zgodność norm . W jego kompetencji nie leży weryfikacja rozstrzygnięć sądo- wych ani badanie naru szeń wolności i praw spowodowanych postępowaniem organów wła- dzy publicznej. Z uwagi na brzmienie art. 79 ust. 1 Konstytucji Trybunał może wydać orze- czenie w trybie skargi konstytucyjnej tylko wtedy, gdy naruszenie wolności i praw człowieka i obywatela bezspornie oraz jednoznacz nie wynika z treści zakwestionowanych przepisów, stanowiących podstawę prawną orzeczenia sądowego. W niniejszej spr awie tego rodzaju sy- tuacja nie wystąpiła. 4.4.4. Z uwagi na to, że naruszenie art. 41 ust. 1, art. 47 oraz art. 50 Konstytucji nie było w niniejszej sprawie spowodowane treścią zaskarżonych przepisów, należy konsekwent- nie uznać za ni edopuszczalne merytoryczne orzekanie o przepisach wskazanych jako związ- kowe wzorce kontroli, to jest art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji. Mając powyższe na uwadze, Trybunał Konstytucyjny postanowił jak na wstępie. Zdanie odrębne sędziego TK Julii Przyłębskiej do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 29 czerwca 2016 r., sygn. akt SK 26/15 Na podstawie art. 99 ust. 2 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytu- cyjnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 293) zgłaszam zdanie odrębne do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 29 czerwca 2016 r. w sprawie o sygn. akt SK 26/15. Zdanie odrębne uzasadniam następująco: 1. Skład orzekający w niniejszej sprawie jest niezgodny z przepisami ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 293; dalej: ustawa o TK), zmienionej ust awą z dnia 22 grudnia 2015 r. o zmianie ustawy o Trybunale Konstytu- cyjnym (Dz. U. poz. 2217; dalej: ustawa o zmianie ustawy o TK). 2. Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z 9 marca 2016 r. wydane w sprawie o sygn. K 47/15 nie weszło w życie, dlatego tryb postępowania przed Trybunałem nadal regu- luje ustawa o TK w kształcie określonym ustawą o zmianie ustawy o TK, która nie utraciła mocy obowiązującej. 3. Art. 190 ust. 3 in principio Konstytucji stanowi, że orzeczenie Trybunału Konstytu- cyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia. 4. Art. 190 ust. 2 zdanie pierwsze Konstytucji stanowi, że ogłoszenie orzeczenia Try- bunału Konstytucyjnego następuje w organie urzędowym, w którym będący przedmiotem orzeczenia akt normatywny był ogłoszony. Dopiero na skutek opisane j w art. 190 ust. 2 Kon- stytucji publikacji orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie ( vide: art. 190 ust. 3 in principio Konstytucji) i wywołuje skutki derogacyjne w nim przewidziane. OTK ZU A/2016 SK 26/15 poz. 48 17 5. Stosownie do treści art. 2 ust. 1 ustawy o zmianie ustaw y o TK, w niniejszej spra- wie Trybunał powinien orzekać w składzie siedmiu sędziów Trybunału (art. 2 ust. 1 zdanie drugie ustawy o zmianie ustawy o TK w związku z art. 44 ust. 1 pkt 2 lit. a ustawy o TK w brzmieniu nadanym ustawą o zmianie ustawy o TK).