SK 31/18

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 1 kwietnia 2022 r. Pozycja 20 POSTANOWIENIE z dnia 22 marca 2022 r. Sygn. akt SK 31/18 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Piotr Pszczółkowski – przewodniczący Krystyna Pawłowicz Stanisław Piotrowicz Wojciech Sych Rafał Wojciechowski – sprawozdawca, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 marca 2022 r., skargi konstytucyjnej spółki [ … ] sp. z o.o. z siedzibą w Z . o zbadanie zgodności : art. 17 ust. 2 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2014 r. poz. 1446, ze zm.) w zakresie, w jakim przepis ten r óż nicuje zakres kompensacji w przypadku gdy do ograniczenia praw, to ż sa- mych przedmiotowo dochodzi w r óż ny sposób, z art. 32 w związku z art. 21 w zwi ą zku z art. 64 i w związku z art. 2 Konstytucji, p o s t a n a w i a: umor zyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie . UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej z 30 czerwca 2016 r. skarżąc a [ … ] sp. z o.o. (dalej: skar- żąca) wniosła o zbadani e zgodności art. 17 ust. 2 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (ówcześnie: Dz. U. z 2014 r. poz. 1446, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2021 r. poz. 710, ze zm.; dalej: u.o.z.) w zakresie, w jakim przepis ten r óż nicuje za- kres kompensacji w przypadku gdy do ograniczenia praw, to ż samych przedmiotowo dochodzi w r óż ny sposób, z art. 32 w związku z art. 21 w związku z art. 64 i w związku z art. 2 Konsty- tucji. Skarga została wniesiona w związku z następującym stanem faktycznym i prawnym: Skarżąca, będąca de w eloperem, na była 19 sierpnia 2004 r. działkę w Z . , w celu budo- wy budynków mieszkalnych wielorodzinnych i obiektów towarzyszących. Nieruchomość t a nie była o bjęta plan em zagospodarowania przestrzennego, w związku z ty m s karż ąca OTK ZU A/2022 SK 31/18 poz. 20 2 w 2006 r. w ystąpiła o ustal eni e warunków za budowy. Decyzja nie została wydana do dnia utworzenia Parku Kulturowego [ … ] (dalej: park kulturowy). Uchwała z 2 8 września 2 006 r. , na mocy której utworzono park kulturowy, wprowadziła l iczne ograniczenia d yspo nowani a nieruc h omościami, w zwi ązk u z czym ska rżąca wniosła o odszkodowanie za zmnie jszenie wartości nieruchomości, ale decyzją z 30 maja 2008 r. Starosta [ … ] o dmówił ust alenia od- szkodowania. W tej sytuacji w pozwie z 18 stycznia 2009 r. s k iero wanym przeciwko g minie m iastu Z . i Skarbowi Państwa – Staroście [ … ] skarżąca zażądała zasądzeni a na jej rzecz 3 776 000,00 zł z ustawowymi odse tk ami z tytu łu odszkodowania za obniżenie wartości nie- ruchomości oraz 8 7 6 3 000,00 zł z o ds e tkam i z tytułu odsz ko dowania za utr aco n e korzyści, tj. utracony zysk z planowanej sprzedaży mieszkań deweloperskich w budynkach, które za- mierzała wybudować na tej n ie ruchomości . Wyrokiem z 30 listopada 2011 r. Sąd Okręgowy w N . ( dalej: s ąd o kręgowy) z as ą dził na rzecz skarż ącej 3 549 776,0 0 zł . W pozosta łym zakresie oddalił powództwo. Zdaniem s ądu o kręgowego , od 1 styczn ia 2004 r., na podstawie warunków zabu do wy, z uwzg lędnieni em zasady tzw. dobrego sąsiedztwa, możliwe było wybud o wanie na działce budy nk u wie loro- dzinneg o de weloperskiego. W arun ki zabudowy mogły zostać wydane, ponieważ działka skarżącej nie jest położona w o bszarze zasługującym na szczególną oc hr onę z uwa gi na dzie- dzictwo kulturowe bądź też ochronę przyrody. Działk a zlokalizowana jest s to s unko wo blisko c entr um Z . , a w b ezpośrednim jej sąsiedztwie znajduje się wiele budynków wielomieszka- niowych, także typu dew eloperskiego. Sąd stwierdził , że w mome ncie zakup u nieruchomości skarżąca miała podstawy do przyjęci a , iż nierucho mość będzie mogł a b yć w yk orzystana w celach budowlany ch, zwłaszcza że jej nabycie miało miejsce przed utworzeniem parku kul- turowego. Zdaniem s ądu o kręgowego, dopiero t en fakt po zbawił ska rżącą możliwości wyko- rzystania działki w zakładanym celu. Od powyższego wyroku ape la c je w yw iodły obie st rony. Wyrokiem z 17 kwietnia 2014 r. Sąd Apelacyjny w K . (dalej: s ąd a pelacyjny) oddalił apelację skarżącej oraz uwzględ- nił ap elację str ony pozwanej, zmieniając zaskarżony wyrok przez oddalenie pow ó dztwa. Sąd a pelacyjny – powoł aw s zy s ię na dodatkow ą opinię biegłeg o – p rzyjął, że od 19 sierpnia 2004 r. do 28 września 2006 r. ustalenie warunków zabudowy nie było możliwe dla inw es ty- cji wska zanych we wniosku skarżącej z uwagi na niewystarczające uzbro j enie terenu. W związku z tym p r ojek t de cyzji o war unkach zabudowy nie u zyskałby zgody zarządcy drogi gminnej. Ponadto planowana zabudowa nie mieściła się w parametrach , cechach i ws ka źni- kach za budowy ora z zagospodarowania terenu działek sąsiednich, dost ę pnych z tej samej drogi pub li c znej . Z t ych względ ów sąd uznał, że żad n e z zamier zeń skarżącej nie spełniało wymogów wydania pozytywnej decyzji o warunkach zabudowy. Sąd a pelacyjny w s kazał po- na dto, że w ydanie takiej decyzji nie gwarantowałoby uzyskania p ozwolenia na budowę, gdyż realizacja in wes ty c ji b yła uzależniona od wyników ko niec znych badań geologiczno - gruntowych (które mogły wykluczyć posadowienie jakichkolwiek budyn ków), pow od zenia posz ukiwania wody dla zaopatrzenia inwestycji oraz od możliwości p rzebudowy zjazdu z drogi publicznej w d ro gę wewn ętrzną. Od wyro ku s ąd u a pel acyj nego skarżąca wn iosła skargę kasacyjną. Wyrokiem z 27 sier pnia 2015 r. Sąd Najwyższy (dalej: S N) uchyli ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę s ądowi a pelacyjnemu do ponownego r o zpoznania. Wskazał, że powołanie przez są d d rugi ej instancji ja ko pod stawy rozs trzy gnięcia art. 131 ust. 1 w związku z art. 129 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochr ony środ ow iska (Dz. U. z 2018 r. poz. 799, ze zm.; dalej: p.o.ś.) jest błędne, a zdarzenie sprawcze będące podstawą powó dz tw a ska rżącej ma swoje umoco wanie w a rt. 17 u.o.z. Wyrokiem z 25 lutego 2016 r. s ąd a pelacyjny zmienił zaskarżony wyrok s ądu o krę- gowe go m. in . w ten spos ób, że oddalił powództwo skarżącej co do kwoty 3 549 77 6 ,00 zł OTK ZU A/2022 SK 31/18 poz. 20 3 wraz z odsetkami oraz oddalił je j ap e lacj ę. S ąd s twierdził, że „art. 17 [ u.o . z. ] s amodzielnie wskazuje zakres odpowiedzialności , a zakres jego unormowania, w tym brak odesłan ia do art. 1 29 ust. 1 i 2 p.o.ś. nakazują przyjąć, ż e ustawodawca wyklucz y ł przewidziane w tym przepisie odszkodo wanie za « u niem ożliwienie korzys tania w sposób zgo dny z dotychczaso- wym korzystaniem » oraz kom pensację szkody polegającej na « obniżeniu » jej wa r tości. (… ) przepis ten nie może stanowić podstawy zasądzenia odszko d owania właściciela nieruchomo- ści za obn iżenie j ej wart ości ”. Odpis wyroku s ądu a p elac yjnego z 25 lute go 2016 r., wskazany przez sk arżącą jako ostateczne orzeczenie w rozumieniu art. 79 ust . 1 Ko nstytucji, został doręczony jej pełno- mocniko wi 4 kwietnia 201 6 r. W skardze konstytucyjnej skarżąca p oinf or m ował a, że od powyższe go orzeczenia wnio sła skargę kasacyjną. W związku z tym Trybuna ł Konstytucyjny postanowieniem z 11 sierpnia 2016 r. z awie sił po stępowanie do czasu zakończenia postępowania przed SN. Posta n owieniem z 27 kwietnia 2017 r. SN odmów ił pr z yjęc ia skargi kasacyj nej do rozpozn ania , a kopię tego orzeczenia sekretariat SN dor ęczył Trybunałowi 9 czerwca 2017 r. Zarządzeniem z 5 wr ześni a 201 7 r. (dor ęczonym pełnomocnikowi skarżącej 1 3 wrze- śnia 2017 r. ) sędzia Trybunału Konstytucyjnego wezwa ł s ka r żącą do uzupełnienia braków formaln ych skargi konstytucyjnej przez dokładne wskazani e, jakie wolności lub prawa skar- żącej, wyrażone w art . 32 w zwią zku z art. 21, w związk u z art. 64 i w związku z art. 2 Kon- st y tucji, zostały naruszone przez zakwesti ono wa n y w skardze art. 17 u st. 2 u.o.z. i w j aki spo- sób. W piśmie procesowym z 19 września 2017 r. (data nadania) skarżąca odniosła się do zarz ąd zenia. Stw ierdziła, że zakwestionowany w skardze art. 1 7 ust. 2 u.o.z., przez brak ode- słania do art. 129 p.o.ś. (a j e dyni e do art. 131 - 134 p.o.ś), uniem ożli wił jej ubieganie się o od- szkodowanie za pozb awienie prawa do korzystania z nieruchomości zgodnie z jej do tyc hcza- sowym przeznaczeniem oraz o kompensację s zkody wynikające j z obniżenia wartości nieru- chomości. W te n s posó b naruszył jej pr awa do własno ści, słu sznego odszkodowania oraz równego traktow ania przez władze publiczne. Skarżąca wnosi o stwierd ze nie, że ar t. 17 ust. 2 u.o .z. w zakresie, w jakim „ różnicuje zakres kom p ensacji w przypadku gdy do ograniczenia pr a w tożsamych przedmiot owo docho- dzi w róż ny sposób, a to poprzez brak bezpośredn iego odesłania z tego przepisu do art. 129 ustawy prawo ochro ny środowi sk a, co powo duje wyłączenie prawa domagania się pokrycia szkody za «uniemożliwienie korzystania w sposó b z g odny z dotychczasowym przeznacze- nie m ni eruchomości» oraz kompensację szkody obejmującej «obniżenie (zmniejszenie) jej wartości» będących sk ut kiem utw or zenia parku kulturowego w rozumi eniu tej ustawy, jest niezgod n y z art. 32 (wskazującym że wszyscy są w ob e c prawa równi) w zw. z art. 21 ust. 1 i 2 (przewidującym prawo ochrony własności oraz prawo do słusznego odszkodowania w przypadku wywłaszc ze nia) w z w. z art. 64 (przewidującym ochronę pr awa własności) w zw. z ar t . 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polski e j ( gwarantującym, iż Rze czpospolita je st d emokratycznym państwem prawnym) ” (skarg a, s. 2). Skarżąca z arzuc a kwestionowanemu przepisowi, że nar us zył jej ko nstytucyjn e prawo własnośc i określone w art. 64 Konstytucji o r az prawo do słusznego odszkodowania w w ypadku wy wł aszczenia lub og raniczenia wła- snoś ci, które na mocy art. 21 ust. 1 i 2 podlega konstytucyjnej ochro nie , a także prawo do równego tra kt owania p rz ez władze publiczne, z agwarantowane w art. 32 Konstytucji . Z d a- niem skarżącej , „ pozbawienie właściciel a nierucho mośc i mo żliwości k orzystania z prawa własności , dokonane czynnościami organów administracji publicznej jest faktycznie odjęciem lub o gr aniczeni em prawa rozporządzania nieruchomością, mając ym wszelkie cec hy j ej wy- właszczenia, któremu powinno jedna k – zgodnie z a rt. 21 oraz ar t. 64 Konstytucji Rzeczpo- spo litej Polskie j – towarzyszyć słuszne odszkodowanie ” (uzupełnienie skargi, s. 3). W oce ni e skarżą ce j, wynikaj ący z art. 17 u.o.z. mechanizm mający zapewnić odsz k o do wanie dla wła- OTK ZU A/2022 SK 31/18 poz. 20 4 ścicieli nieruchomości objętych rygorami utwo rzenia pa rku kulturowego – poprzez brak ode- słania do art. 129 p.o.ś. – zawęził obowiązek odszkodowawczy wyłącznie do stan ów , w któ- r yc h wprowadzone ograniczenia limitują dotychc zasowy sposób korz y s ta nia z nieruchomości. W ocenie skarżą cej, przepisem tym wył ączono zat em możliwo ść domagania się r ekompensa- ty za obniżenie wartości nieruchomości i za uniemożliwienie korzystania z ni eruchomo śc i w sposób zgodny z dotychczasowym przeznaczeniem, które prze w i dz ian o właśnie w art. 129 p.o.ś. , jak również w art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zag ospoda- row aniu przestrzennym (Dz. U. z 2018 r. poz. 1945; dalej: u.p.z .p .). Zate m z uwagi na brzmienie art. 17 ust. 2 u.o.z. obowiązek naprawie n ia szkody na skutek us ta n owienia zaka- zó w i ograniczeń, o których mowa w art. 17 ust. 1 u.o.z. , ma się odnosić wyłącznie do uda- remnienia dotychczasowego sposobu korzystania z nierucho mo ści i ni e obejmuje r ekompen- saty za uniemożliwienie korzystania w sposób zgody z dotychczasowym pr z eznaczeniem n ieruchomości oraz nie daje podstaw do komp ensa cji szkody obejmującą obniżenie (zmni ej- szenie ) jej wartości . Skarżąca podnosi, że taki sposób uks zt ałtowani a praw (a ra czej sposób ich ogr aniczenia) jest sprzeczny z Kons t ytucją i narusza prawo wł a sności oraz p rawo do uzy- sk ania słusznego odszkodowania za w ywłaszczen ie lub ograniczenie prawa własności. Skar- żąca bowiem została pozbawiona szansy uzyskani a pozwolen ia na budowę, tj. uniemożliwio- no jej wzniesieni e na nabyty m gru n cie budynków, co było jed yn y m celem kor zystania z po- siadanego prawa własności . Pona dto ska rżąca ws kazuje, że wynikający z art. 17 ust. 2 u.o.z. mechanizm odszkodowawczy, który nie ob ej muje rek om pensaty za uniemożliwienie korzy- stania w sposób zgody z dotyc h czasowym przeznaczeniem n ie r uchomości o raz nie daj e pod- staw do kompensacji szkody o bejm ują cej obni żenie (zmniejszenie jej wartości) godzi w pra- wo do równego traktowania przez władze pu bliczne. P orównuje sytuację właścicieli nieru- chomości, z której korzyst a nie zostało ograniczone n a s kutek innyc h przepisów. Jak wskazu- je, zgodnie z art. 36 ust . 1 u.p.z.p . jeżeli, w związku z uchwaleniem planu miejscowego albo jego zmianą, korzystanie z ni eruchomo śc i lub jej części w dotychczasowy sposób lub zgodny z dotychcz a sowym przeznaczeniem stał o s ię niemożli we bądź ist otnie ograniczone, właściciel moż e żą dać odszkod owania za poniesioną rzeczywistą szkodę. Tymczasem w w ypadku ogra- niczenia korzystani a z nieruc ho mości w sposób zgodny z dotychczasowym przeznaczeniem będąceg o skutkiem wprowadzenia pa r ku kulturoweg o w oparciu o ustawę o ochronie zabyt- ków i opi ece nad zab ytkami, właścicielowi nieruchomości rekompensata nie przysługuje. „ Powyższe zróżnicowa ni e ochron y prawnej oby wateli w de facto identycznych sytuacjach biorąc p o d uwagę wywołane skutki , a które różnią się jedynie podstawą prawną zdarzenia sta nowi ąc ego u nic h uszczerbek majątkowy, godzi w konstytucyjne prawo do równego trak- towania przez władz e publiczn ą ” . 2. Prokurator Gen eralny w piśmie z 18 lutego 2019 r. wniós ł o umorzenie postępowa- nia na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunał em Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) z e względ u na niedopuszczalność wydania orzeczenia. W uzasadnieniu swojego stanowiska Prokurator Generalny, z uwagi na zakres i sposób zaskar żenia, omówił najpierw różnicę między zan iechaniem i po minięciem ustawodawczym oraz wska zał na w ymagania, jakie powi nny spełniać zarzuty podnoszone w tym zakresie. Od- nosząc poczynione ustalenia do uz asadnienia skargi, wskazał, że jeśli chodzi o wnioski co do wykł adni prze pisów, które znalazły zastosowanie w jej sprawie, skarżąca „poprzestał a na fragmentarycznym ujęciu zagadnienia, co ( … ) d oprowadziło ją do fałs zy wego sądu o wystą- pieniu pominięcia pra wodawczego, a w konsekwencji błędnych wniosków co [do] konfronta- cji zaskarżonych n orm z wzorcami konstytucyjnymi ” (s. 18 pisma). Rozważając ta k zrekonstruowany zarzut, Prokurator Generaln y podkreślił, że ustano- wienie zakazów lub ograniczeń przewidzianych w u.o.z. rodzi dwojakiego rodzaju konse- OTK ZU A/2022 SK 31/18 poz. 20 5 kwencje. Po pierwsze, uchwała rady gminy o utworz eniu parku kulturowego , nakładająca zakazy i ograniczenia w sposób bezzasadny lub nadmiernie naruszaj ący prawo własności pod- lega zaskarżeniu do sądu administracyjnego. Po wtóre, jeżeli ustanow ione zakazy powodują ograniczenie spos obu korzystania z nieruchomości, odpowiednie stosowanie znajduje proce- dura przewidziana w art. 131-134 p.o. ś . Prokurator General ny podkreśla przy tym, że r ozwią- zania te mają charakte r proceduralny i brak w nich (tak samo jak w art. 17 u.o.z.) regulacji ma terialnoprawnej determinującej kształt ros zcz enia wynikającego z „ ograniczenia sposobu korzystania z nier uchomości” , j ednakże nie jest to równoznaczne z wys tąpieniem pominięcia prawodawczego. Na dowód tej tezy Prokurator Generalny przeprowadz ił szczegółowe bada- nie otoczenia normatywnego zaskarżon ej re gulacji oraz jej powiązania systemow e. Z przyto- czonych przez Prokuratora Generalnego przepisów ustaw o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, prawa ochrony środowiska i innych oraz ich analizy, wynika, jego zdaniem, wyraźnie, że nie można stwierdzić, ż e ustawodawca zawsze uwzględnia przeznaczenie nieru- chomoś ci dla aktualizacji roszczenia ora z utratę wartośc i nieruchomości ja ko przedmiot żąda- nia. Oznacza to, że rozwiązania prz yjęte w art. 12 9 ust. 1 p.o.ś. oraz art. 36 ust. 1 u.p.z.p. nie są r ozwiązani ami modelowymi i ustawodawca celowo od stąpił od uregulowania kw estii bę- dącej przedmiotem zaskarżenia w sposób , jaki czyni to we wskazanych przepisach. W ocenie Prokuratora Generaln ego, kwestia objęta zaskarżeniem dot yczy wi ęc zaniechania ustawodaw- czego, które nie podlega kognicji TK. Pr okura to r G en eral n y, odnosząc się do drugiej kwestii poruszonej w skardze, czyl i wyłą czenia prawa skarżącej do domagan i a się pokrycia szkody, w do chod zonym przez nią zakresie , wskazał, ż e s karżąca nie podjęła próby zdekodowania c a łej normy , której jedynie części ą jest art . 17 ust. 2 u. o.z . Dlatego t eż w dalsz ej części uzas adnienia sw o jego stanowiska Prokurator Generalny do konał analizy poglądów przedstawicieli dokt ryny prawa oraz orzecz- nictwa Sądu Najwyż szego , by ustalić, czy w istocie doszło d o w yłączenia przez us tawodawcę prawa do d omagania się odszk odow ania w dochodzonym przez s kar ż ącą zakresie. Powyższa analiza skłoniła Prokurato ra Generalnego do wniosku, że art . 17 u.o.z. nie wyklucza docho- dzenia ros zczeń w trybie art . 36 i n. u.p.z.p. ora z ż e ni e zostało spe łn ione kryt e rium tożsamo- ści jakościowej mat erii uregulowanej w art . 129 p . o.ś. oraz pominiętej w art . 17 ust. 2 p .o.z. Ponadto Prokurator Generalny wskazał , że zgo dnie z treścią uchwały będącej p rzyczyną po- stępowani a od szkodowawczego w sp r awie skarżącej , p ie rwszeństw o przed jej regulacjami ma m iejs cowy plan zagospodarowania prz e strzennego , a s karżąca nie dysponuje ża dną decyzją lub o rzeczeniem stwierdzającym , na podstawie jakiego aktu prawnego ( uch w ały, czy p lanu miejscowego ) niemożliwe j es t zrealizowanie z ap lanowanej przez nią inwestycji . Ponadt o Pr okurator Generalny podkreślił przy tym, że zarówno w skardze konstytu cyjnej jak i w prze - dłożonych przez s karżącą dok ument ach bra k jest informacji , cz y skarżąca w oparciu o miej- scowy plan zagospo da r owania przestrz en nego wyst ą piła z wni oskiem o pozwolenie na budo- wę lub odszkod owanie w t r ybie art . 36 i n. u. p.z.p. , pomimo że j ej wn iosek o wypłatę od- szkodowania w trybie art . 17 ust. 2 u .o.z. został oddal o n y przez właściwego s tarostę właśnie z p owodu, ż e o przeznacz eni u n ieruchom o ści ostatecznie rozstrzygnąć miał mie jscowy plan zagospodarow a nia przestrzennego. W takim wypadku, zd aniem Prokuratora Generalnego, „ nie sposób r ozst rzygną ć, czy po pierwsze, ograni czenie prawa własności nie ruchomości s karżące j j est – zgodnie z j ej twier d z eniem – skutkiem utworzenia p arku kulturowego , a po drugie, c z y uzyskałaby ona wnioskowane odszkodowa nie , gdyby uruchomiła procedurę przewidzianą w a rt . 36 i n. u.p . z.p. ” (s . 33 pisma ) . 3. Marszałek Sejm u w piśmie z 17 października 2017 r. za jął stanow is ko, że postępo- wanie powinno zostać umorzone ze względu na nie d opuszczalność wyd ania wyroku, na pod- stawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK. OTK ZU A/2022 SK 31/18 poz. 20 6 Marszałek Sejmu dokonał najpierw formalnoprawnej analizy wniosku. Podkreślił, że w świetle realiów niniejs zej sprawy, dla kwalifi kacji dopuszczalnoś ci merytorycznego orze- kania w ni ej Trybunał u relewantne znaczenie ma oc ena realizacji przesłanki istnienia osobi- stego interesu. Zdaniem Ma rszałk a Sejmu, brak jest podstaw, aby twierdzić, że orzeczenie przez Trybuna ł Konstytucyjny ewentual nej sprzeczności ar t. 17 ust. 2 u.o.z. z Konstytuc ją doprowadzi do ochrony konstytucyjnie gwarantowanych praw i wolności skarżącej. Nawet w w ypadku uwzględnienia skargi konstytucyjnej, stwierdzenia przez Trybunał niekonstytu- cyjności z askarżone go przepisu oraz wznowienia post ępowania na zasadach określony ch w art. 190 ust. 4 K onstytucji, sąd orzekający (rozstrzygający sprawę w granicach wznowienia) w sprawie ewentu alnego odszkodowania będzie musiał wziąć pod uwagę okoliczności praw- ne warunkujące przeznaczenie oraz sposób korzystania z nieruchomości prze d wejściem w ż ycie uchwały ustanawiającej p ark kulturowy, a z których wyraźnie wynika brak możliwo- ści realizowania zamierzonej przez skarżącą inwestycji, istniejący jeszcze przed wydaniem uchwały o utworzeniu parku kulturowego. Na przeszkodzie uwzględnienia roszczeń skarżącej stoj ą bowiem istniejąc e wówczas postanowienia miejscowego planu ogólnego zagospodaro- wania przestrzennego, a po ustaniu jego obowiązywania studium uwarunkowań kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy oraz okoliczności faktyczne do tyczące właściwości terenu inwestycji, wyk luczające możliwość uzyskania pozwolenia na budowę . W opinii Sejmu, trud no mówić o istnieniu osobistego interesu prawnego skarżącej w rozstrzygnięciu merytorycznym s prawy. Nawet ewentu alne stwierdzenie niezgodności art. 17 ust. 2 u.o.z. z Konstytucją nie doprowadziłoby, w o dni esieniu do skarżącej, do unicestwienia skutków prawnych, jak ie wywołało ostateczne rozstrzygnięcie zapadłe w jej sprawie. 4. Rzecznik Pra w Obywatelskich w piśmi e z 21 stycznia 2019 r. poinfo rmował, że nie zgłasza udziału w niniejszym postępowaniu. 5. W piśmie z 19 listopada 2019 r. , skarżąca przedsta wiła krytyc zne uwagi dotyczące stanowisk Prokuratora Generalnego oraz Marszałka Sejmu. Rów nocześnie wniosła na pod- stawie art. 69 u.o.t.p.TK o dopuszczenie dowodu w postaci decyzji Samorządowego Kole- gium Odwoławczego w N . z dnia 23 sierpnia 2006 r., znak: [ … ], na okol iczność ustalenia, iż działka nr [ … ] posiadała dostę p do drogi publicznej w rozumieniu art. 61 ust. 1 pkt 1 u.p.z.p. pozwalający na wydanie decyzji o warunkach zabudowy, notatki służbowej z 13 czerwca 2006 r. oraz analizy do sprawy [ … ] sporządzonej przez mgr arch. J.C. – n aczelnika Wydziału Urbanistyki i Architektury Urzęd u Miasta Z., na okolic zność, iż s karżąca uzyskałaby decyzję ustalającą warunki zabudowy dla swojej inwestycji budowlanej. Zdaniem s karżącej, p omimo obszernej argumentacji przedstawionej przez Prokuratora Generalnego oraz Marszałka Sejmu , nie ma w nich odpowiedzi na pytanie dlaczego ingeren- cja w prawo własności podmiotu prywatnego dokonywana w ramach realizacji celów pu- blicznych poprzez wprowadzenie parku kulturowego następuje bez możliwoś ci uzyskania słusznego odszkodowania (art. 21 ust. 1 i 2 Konstytucji, art. 64 Konstytucji), skoro podobne w skutkach ingerencje w prawo własności w oparciu o inne podstawy prawne t akie słu szne odszkodowanie przewidują (art. 32 Konstytucji ). Zdaniem s karżąc ej, unormowania prawne będące podstawą takiego stanu i braku możliwości dochodzenia przez s karżącą słusznego odszkodowania są sprzeczne z Konstytucją. Pona dto zdaniem skarżącej , zarzut braku interesu prawnego we wniesieniu skargi, eksponowany zw łaszcza w stanowisku Marszałka Sejmu , jest bezzasadny. Skarżąca podkre- śliła, że ma interes osobisty w usunięciu naruszenia przyznanych jej praw , a w wypadku uznania skargi za zasadną i stwierdzenia n iezgodności z Konstytucj ą kwestionowanego zapisu przysługiwałaby jej możliwość wznowienia postępowania zakończonego wyrokiem Sądu OTK ZU A/2022 SK 31/18 poz. 20 7 Apelacyjnego w K., I Wydział u Cywilnego z 25 lutego 2016 r., sygn. akt [ … ], w oparciu o art. 190 ust. 4 Konstytucji w zw iązku z art. 401 1 kodeksu postępowania cywilnego. Skarżąca stanęła na sta nowisku, iż oparcie orzeczenia oddalającego jej roszczenie na przepisie, który może zostać uznany za naruszający Konstytucję , stanowiło naruszenie jej praw o charakterze osobistym , bezpośredni m i aktualnym. Skarżąca nie zgodziła się z twier- dzeniem, że nawe t w prz ypadku uwzględnienia skargi konstytucyjnej oraz wznowienia postę- pow ania na zasadach określonych w art. 190 ust. 4 Konstytucji, sąd orze kający (rozstrzy gają- cy sprawę w granicach wznowienia) w kwestii ewentualnego odszkodowania „będzie musiał wziąć pod uwagę okoliczności prawne warunkujące przeznaczenie oraz sposób korzystania z nieruchomości przed wejściem w życie uchwały ustanawiającej pa rk kulturowy, a z których – zdaniem Sejmu – ma wynikać brak możliwości realizowania zamierzonej przez skarżącego inwestycji, rzekomo istniejący jeszcze przed wydaniem uchwały o utworzeniu parku kulturo- wego ” (s. 6 pisma). II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Reżim prawny rozpoznania sprawy. Na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 13 grudnia 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym oraz ustawę o statusie sędziów Trybunału Konsty tucyjnego (Dz. U. poz. 2074, ze zm.) do postępowań przed T rybunałem Konstytucyjnym wszczętych i niezakończonych przed d niem wejścia w życie ustawy z dnia 30 listopa da 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybuna- łem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p. TK) stosuje się przepisy tej ustawy. Skoro postępowanie zainicjowane rozpatrywaną skargą nie zostało zakończone przed 3 stycznia 2017 r., tj. przed wejściem w życie u.o.t.p.TK, to zarówno wstępne, jak i meryto- ryczne rozpoznanie tej s kargi określają przepis y u.o.t.p.TK. 2. Przedmiot i z akres zaskarżenia . Skarżąc a zakwestionował a zgod ność a rt. 17 ust. 2 usta wy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opie ce nad zabytkami (ówcześnie: Dz. U. z 2014 r. poz. 1446, ze zm.; obec nie: Dz. U. z 20 21 r. poz. 710 , ze zm.; dalej: u.o.z. ) w zakresie, w jakim „różnicuje za- kres kompensacji w prz ypadk u, gdy do og ranicz enia praw, tożsamych przedmiot owo docho- dzi w różny spo s ób”, z art. 32 w związku z art. 21 , w związku z art. 64 i w związku z art. 2 Konstytucji . Zaskarżo ny przep is brzmi: „ W raz ie ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomo- ści na s kutek ustanow ienia zakazów i ograniczeń, o których mo wa w ust. 1, stosuje się odpo- wiednio przepisy art. 131 - 134 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środo wi- ska ”. W zaskarżonym pr zepisie posłuż o no się formułą odesłania do odpowiednich rozwią- za ń z ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska ( Dz. U. z 2020 r. poz. 1219, ze zm.; dalej: p.o.ś. ) , dotyczących możliwości ubiegania się o odszkodowanie w zw iązku z ustanawianymi na terenie parku kulturowego ograniczeniami lub zakazami. W niniejszej sprawie ogranicze nie zwią zane jest w szc zególności z prowadzeniem działalno- ści gospodarczej. Zaskar żony p rzepis nie uprawnia jednak do stosowania odrębne go od wspomnianych przepisów art. 129 ust. 4 p.o.ś. s karżą ca w braku takiego odesłania upatruje źródł o naruszenia konstytucyjnej zasady równego traktowania oraz prawa własności i prawa do słusznego od- szkodowania. OTK ZU A/2022 SK 31/18 poz. 20 8 3. Analiza formalnoprawna – dopuszczalność rozpoznania skargi. 3.1. W świetle utrw alonej linii orzecz nictwa Trybunału Konstytucyjne go, na k ażdym eta pie postępo wania konieczne jest kontrolowanie, czy nie zachodz i któraś z ujemnych prze- słanek wydania wyroku, skutkująca obligatoryjnym umorzeniem postępowania. Obow iązek ten oznacza konieczn ość każdorazowego ustalenia w toczącym się postęp owaniu, czy skarga spełnia k onstytucyjne i ustawowe w ymagania niezbędne do je j rozpoznania . W szczególności ustalenia wymaga, czy na podstawie zaskarżonego przepisu zapadło ost ateczne orzeczenie sądu lub organu dotyczące kon st ytucyjnych wolności, praw lub o bowiązków skarżą cej. Do- puszc zalność zainicjowania po stępowania skargowego ba da się w odni esieniu do konkretnego stanu faktycznego. Przyjmuje się bowiem, że mus i wystąpić osobisty, prawny i aktualny inte- res skarżące j wystąpieni a ze skargą. 3.2. Podstawowy zarzut skargi opiera si ę na twierdzeniu o występowani u w zaskarżo- nej regulacj i tzw. pominięcia prawodawczego. Mimo że określenie to nie pada wprost w tre- ści skargi, t o sk arżąc a sama wskazuje, że „ art. 17 ust. 2 ustawy z dnia 23 lipca 2003 roku o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami w zakresie w jakim prz epis ten różnicuje zakre s kompensacji w przypadku gdy do ograniczenia praw to żsamych przedmiotowo dochodzi w różn y sposób, a to poprzez brak bezpośredniego od esłania z tego przepisu do art. 129 usta- wy prawo ochrony ś rodowiska, ( … ) jest niezgodny z art. 32 (wskazującym że wszyscy są wobec prawa równi) w zw. z art. 21 ust. 1 i 2 (przewidującym prawo ochrony własności oraz prawo do słusznego odszkod owania w przyp adku wywłaszczenia) w zw. z art. 64 (przewidu- jąc ym ochron ę prawa własności) w zw. z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (gwa- rantującym , iż Rzeczpospolita jest demokratycznym państwem prawnym)” (skarga, s. 2). Te- za o tym, iż źródłem naruszenia k onstytucyjnych praw s karżącej jest brak odesłani a do art. 129 p.o.ś . została wielokrotnie w skardze po wtórzona. Przeanalizowano również orzecz- nict wo Sądu Najwyższego w tym zakresie i na tym twierdzeniu zb udowana jest zasadnicza część argumentacji s karżące j. Dlatego Trybunał na wstępie postanowił przeana l izować, c zy w niniejszej sprawie mamy do czynienia z pominięciem ustawodawczym czy też z zaniecha- niem ustawodawczym. Odpowiedź na to pytanie determinuje dopuszczal ność wniesienia skargi i wydania orzeczenia w tej sprawie; p ozostałe wady formalne ska rgi konstytucyjnej, wobec niedopuszczalnego zarzutu zaniecha nia ustawodawczego, miał yby drugor zędne zna- czenie. 3.3. W myśl art. 188 Konstytucji, Trybunał jest właś ciwy w szcz ególności do orzeka- nia w zakresie oceny h ierarchicznej zgodności aktów normatywnyc h. W ramach tej kontroli Trybunał dopuszcza ocenę aktu norma tywnego z punktu widzenia tego, czy w jego przepisach nie brakuje unormowań, bez których, ze względu na naturę objętej dany m aktem regulacji, może on budzić wątpliwości natury konstytucyjnej – pom inięc ie prawodawcze (w orzecznic- twie TK określane też pominięciem „ustawodawczym” lu b „legislacyjnym”). Natomiast Try- bunał konsekwentnie przyjmuje, że jego kognicj i nie podlega badanie zaniechania prawodaw- czego, stąd tak istotne jest odróżnienie w orzecznictwie Trybunału pominięcia od zaniechania (zob. postanowienie z 17 lipca 2019 r., sygn. SK 6/19, OTK ZU A/2019, poz. 38 wraz z przy- toczonym w nim orzecznictwem). P ominięcie p rawodawcz e polega na tym, że ustawodawca co prawda unormował jakąś dzied zinę stosu nków społecznych, ale dokonał tego w sposób niepełny, regulując ją tylko fragmentary cznie; pominął pewien element regulacji, który powinien być „integralną, funk- cjo nalną częścią jakie j ś normy” (wyrok z 10 maja 2004 r., sygn. SK 39/03, OTK ZU nr 5/A/2004, poz. 4 0). Trybunał może więc ocenić zgodność ustawy z Konstyt ucją również pod względem tego, czy w jej przepisach nie brakuje unormowań, których brak może budzić OTK ZU A/2022 SK 31/18 poz. 20 9 wą t pliwości z punktu w idzenia zgodności z Kons tytucją (por. wyrok TK z 30 września 2014 r., sygn. SK 22/13, OTK ZU nr 8/A/2014, poz. 96 i podane tam orzecznictwo TK). W postanowieniu TK z 8 lutego 2017 r., sygn. P 44/15 (OTK ZU A/2017, poz. 3), stwierdzo- no, że „w sytua cji gdy w akcie prawnym wydanym i obowiązującym prawodawca r eguluje jaki eś za gadnienie w sposób niepełny, fragmentaryczny, mamy do czynienia z pominięci em prawodawczy m. «Zarzut niekonstytucyjności może więc dotyczyć zarówno tego, co ustawo- dawca w danym akcie unormo wał, jak i tego, co w akcie tym pominął, choć postę p ując zgod- nie z Konsty tucją powinien był unormować»”. Takie stanowisko jest ugrunt owane w orzecz- nictwie Tr ybunału (por. wyroki z: 6 maja 1998 r., sygn. K 37/97, OTK ZU nr 3/1998, poz. 3 3; 30 maja 2000 r., sygn. K 37/98, OTK ZU nr 4/2000, poz. 112; 18 grudnia 2014 r., sygn. K 50/13, OTK ZU nr 11/A/2014, poz. 121). Pomini ęc ia prawodawcze są związane na ogół z br akiem zapewnienia właściwej realizacji konkretnych praw lub wolności przysługujących podmiotom danej kategorii. Niekiedy doty czą także b raków pewnych elementów w ramach określonego rodzaju procedur, które powodują po zbawienie możliwości realizacji praw okr e- ślonej kategorii podmiotów (zob. w szczególności wyr ok z 2 lipca 2009 r., sygn. K 1/07, OTK ZU nr 7/A/2009, poz. 104). W praktyce określenie granicy między zaniechaniem a pomi ni ęciem prawodawczym może budzić wątpliwości. W orzecznictwie Trybunału wypraco wano kryteria pomocne w odróżnieniu tych przypadków. Trybunał bierze pod uwagę ratio legis kwestionowanego przepisu, które może wskazywać, czy zarzucany brak określonej regulacj i nie stanowi zamie- rzonego działania ustawodawcy, chcącego pozostawić określone zaga dnienie poza regulacją prawną (zob. postanowienie z 14 stycznia 2015 r., sygn. P 9/14, OTK ZU nr 1/A/2015, poz. 6 wraz z przytoczonym w nim orz ecznictwem oraz piśmiennictwem). Wystąpienie pominięć prawodawczych jest bardziej prawdopodobne w wypadku regulac ji sprawiających wrażenie przypadkowych (np. pozostawionych z poprzedniej wersji przepisu), absurdalnych albo oczywiście dysfunkcjonalnych (zob . np. wyrok z 13 listopada 2007 r., sygn. P 42/06, OTK ZU nr 10/A/2007, poz. 123). Ze względu na wyjątkowy charakter badania przez Trybunał pominięć prawodaw- czych , ewentualne wątpliwości co do zakw alifikowania konkretnych sytua cji należy z awsze rozstrzyga ć na korzyść zaniechań ustawo dawczych. Zatem skuteczne zakwestionowanie po- minięcia p rawodawczego wymaga od p odmiotu inicjującego postępowanie przed Trybunałem także wyjątkowej staranności i zaangażo wania, cz yli „postawione zarz u ty muszą być precy- zyjne i ni e mogą polegać na wskazaniu, że przepis nie zawiera konkretnej regulacji, której ist nienie zadowalałoby wnioskodawcę” (wyrok z 19 listopada 2001 r., sygn. K 3/00, OTK ZU nr 8/2001, poz. 251). Zasad y odróżni ania tych dwóch kateg orii były wi elokrotnie przedmiotem wypowiedzi Trybunału Konstytucyjnego. Podkreślano w nich m.in., że badanie pominięć prawodawczych nal eży traktować jako wyjątek od zasady, że p rzedmiotem oceny w postępowaniu przed Try- bunałem są treści wyrażone w obowiąz u jących norma ch prawnych (a n ie treści, których w tych normach brak – por. np. postanowienie z 2 grudnia 2014 r., sygn. SK 7/14, OTK ZU nr 11/A/2014, poz. 123, cz. III, pkt 4 uzasadnienia). Akce ntowano również, że taki sposób z askarżenia nakłada na podmiot i n icjujący postępowanie szczeg ólnie wysokie wymogi dowo- dowe (por. np. postanowienie z 9 lipca 2002 r., sygn. K 1/02, OTK ZU nr 4/A/2002, poz. 55, cz. II, pkt 1 uzasadnienia; teza powtarzana w k ilkunastu późniejszych orzeczenia ch TK), a Trybunał Konstytucyjn y zobowiązuje do wyjątkowo starannej kontroli ich spełni enia. 3 . 4 . Przenosząc powyższe rozważania na grunt nin iejszej spraw y , należ ało odpowie- dzieć na pytanie , czy spełnione zostały wymogi wyn ikające z kryterió w rozróżnienia pomi- nięc ia prawodawczego od za niecha nia le gislacyjnego. W ątp liwości Prokuratora Gener alnego budziła przede wszy stkim zgodność z przywołany m j uż kryteri um dotyczącego ratio legis OTK ZU A/2022 SK 31/18 poz. 20 10 kwestionowanego przepisu , zatem Trybunał uzna ł za stosowne rozpocząć swoją an alizę wła- śnie od tego aspektu . Argumentacja skarżącej opiera się na twierdzeniu, że k westionowany art . 17 ust. 2 u.o.z. powinien zawierać sto sowne odwołanie do art . 129 p.o.ś. Aby stwi e rd zić , czy kryterium związane z ratio legis przepisu zostało w niniejs zej spraw ie spełnione , niezbędne było zbada- nie , czy b rak takow ego odesłania jest celow ym działaniem ustawodawcy zmierzając ym do po z ostawienia ok reślonego zagadnienia poza regulacją prawną , czy te ż wynika ono z niedo- stateczne j staranności podczas konstr uowa ni a tego przepisu . Trybunał stwierd z ił , że s kar żąca nie przedstaw iła wystarczających d owodów na potwierdzenie tego, że zabieg zastosowany w a rt . 17 ust. 2 u.o.z. nie jest zabiegiem celowym i powtarzalnym w syst emie pr a wa. S karżą- ca, formułując wnioski co do wykładni przepisów, które znalazły zastosowanie w jej sprawie, p oprzestała na fragmen tarycznym ujęciu zagadnienia , ogranicz yła się jedynie d o a nalizy za- skarżonego pr zepisu oraz zestawienia j ego treści z art . 129 p.o . ś. Natomia st szczegółowa ana- liza porówn awcza poc zyniona przez Prokuratora Generalnego wskazuje wyraźnie , że system prawny prz ewiduje nie tylko zróżnicowane roszczenia, związane z s zeroko rozumianym ogranic zeniem prawa własności przez akty organów władzy p u blicznej, ale także różne pod- stawy otwi erające m ożliwość ubiegania się o odszko dowanie. W świetle argum entacji skarżą- cej nie można s twierdzić, że rozwiązanie kwestii przesłanek akt ualizacji roszczenia w sp osób, w jaki to uczyniono w art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i z ag ospo- dar ow aniu przestrzennym (Dz. U. z 20 21 r. poz. 741 ) lub w art . 1 29 ust. 1 p.o.ś. , jest rozwią- zan iem systemowym i ustawodawca jedynie w art . 17 u st. 2 u .o.z. zde c ydował się na odstą- pienie od stworzonej przez siebie reguły. Ustawodawca nie zawsze bowi e m uwzględ nia prze- znaczenie nieruchomości dla a k tualizacji ro szczenia oraz utratę warto ści nie ru chomości jako przedmiot żądania. R oszczenia od szkodowaw cze, zw i ązane z szeroko rozumianym ograni- czeniem prawa własności przez akty organów władzy publicznej, prz ewidziane są w wielu ustawach szczegółowych. J a k wskazał Pro kurator Generalny , p rzesła nka „ ograniczenia spo- sobu korzystania z nieruchomości ” jako podst awa roszczenia odszkodowawczego występuje m.in . w art. 22 ust . 1 ustawy z dnia 24 lipca 2015 r. o przygot owaniu i realizacji strategicz- nych inwestycji w zakresie s iec i przesyłowych (Dz. U. z 20 21 r. poz. 4 28, ze zm.), w art . 28 ust. 1 z dnia 29 c zerwca 201 1 r. o przygoto waniu i realizacji inwestycji w zakresie obiekt ów energetyki jądrowej oraz inwestycji towa rzyszącyc h (Dz. U. z 2021 r. poz. 1 484, ze zm.), w art. 9s ust. 9 ust awy z dnia 28 mar ca 2003 r. o transporcie kolejowym (Dz. U. z 20 20 r. po z. 1043, ze zm.), w a rt. 124 i n. ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nierucho- mościami (Dz. U. z 20 20 r. , poz. 19 90, ze zm. ), w art. 54 ust. 2 u stawy z dni a l 0 maja 2018 r. o Centralnym Porc ie Komunikacyjnym (Dz. U. z 2021 r. poz. 1 354, ze zm.) oraz w art. 35 ust. 6 us tawy z dnia 5 lipca 2018 r. o ułatwieniach w przygotowaniu i realizacji inwestycji mieszka niowych o raz inwestycji towarzyszących (Dz. U. z 2021 r. poz. 1 538, ze zm. ). Przepi- sy t e pokazują jasno, że rozwiązanie przewidziane w art . 1 29 ust. 1 p.o.ś. , do któr ego zdaniem sk arżą cej powinien odsyłać zaskarżony przepis , nie jest jedynym i wyłącznym ro związanie m stosowanym przez ustawodawcę. Skarżąca nie przedstawi ł a przekonuj ąc ych dowod ów na obalenie tej tezy, ani w skardze konstytucyjnej, ani w piśmie z 19 listop ada 2019 r . , a zatem nie dowiodła , iż w niniejszej sprawie mamy do czynienia z pominięciem prawodaw czym, którego kontrola byłaby dopuszczalna przed T r ybunałem Ko ns tytucyjnym . Na leży zatem przyjąć, iż skarżąca nie obaliła domniemani a wystąpienia zaniechania legislacyjne go , i nie można stwierdzić, że występuje tu pominięcie prawodawcze. W związku z niespe łnieniem przez skarżącą obowiązku wykazania , że w niniejszej sp rawie spełniony został wym óg zwią- zany z ratio legis kwestionowanego p rz episu, Trybunał stwierd ził brak konie czności dalszego badania zgodności z pozostałymi kryteriami odróżnienia pomi nięcia pr awodawcz ego od za- niechania le gislacyjnego. OTK ZU A/2022 SK 31/18 poz. 20 11 W świetle powyższego Trybunał uznał, że niniejsza skarga konstytucyjna nie odpo- wiada wyma ganiom wynikającym z art. 79 ust. 1 Konstytu cji. Dlatego też postano wił umo- rzyć postępowanie na podstawie art. 59 u st. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK, ze względu na niedopuszcz al- ność wydania wyroku. W związku z powyższym Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sente ncji. Zdanie odrębne sędziego TK Krystyny Pawłowicz do uzasadnienia postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 marca 2022 r. sygn. akt SK 31/18 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393), zgłaszam zdanie odrębne do uzasadnienia postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 marca 2022 r., w sprawie o sygn. akt SK 31/18. Uw ażam, że w niniejszej sprawie postępowanie powinno być umorzone z powodu braku legitymacji skargowej podmiotu skarżącego. Przyznanie legitymacji skargowej pod- miotom niemającym statusu „człowieka i obywatela” następowało i nadal następuje niemal automatyczn ie, prawem wcześniejszej praktyki orzeczniczej. Moim zdaniem, nie powinno się podtrzymywać błędnej praktyki Trybunału Konstytucyjnego w kwestii zdolności skargowej podmiotów zbiorowych. Swoje stanowisko w sprawie braku legitymacji skargowej podmiotu wnos zącego skargę konstytucyjną, który nie jest osobą fizyczną wyraziłam i uzasadniłam w zdaniu odręb- nym dotyczącym sprawy o sygn. SK 32/15. Zgłoszone przeze mnie zastrzeżenia zachowują aktualność także na przyszłość, ilekroć podmiotem wnoszącym skargę konstytucyjną nie jest osoba fizyczna. Taka sytuacja zachodzi w niniejszej sprawie. Z tych względów zgłosiłam zdanie odrębne.