SK 53/19

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 20 października 2022 r. Pozycja 59 POSTANOWIENIE z dnia 11 października 2022 r. Sygn. akt SK 53/19 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Julia Przyłębska – przewodniczący Zbigniew Jędrzejewski Justyn Piskorski Wojciech Sych – sprawozdawca Bogdan Święc zkowski, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 października 20 2 2 r., skargi konstytu- cyjnej M . D . o zbadanie zgodności : art. 1 31 § 3 i 5 ustawy z dnia 2 7 lipca 2001 r . – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 2062, ze zm.) z art. 45 ust. 1 w związku z art. 78 i art. 2 Konstytucji, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie . UZASADNIENIE I 1. S twierdzając uchybienie w zakresie sprawności postępowania sądowego, Prezes Sądu Rejonowego w W . , w pi śmie z 7 kwietnia 2016 r. , zwrócił M . D . (dalej: skarżąca) uwagę na piśmie w trybie art. 37 § 4 ustawy z dn i a 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów po- wszechnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 133, ze zm.; dalej: p.u.s .p. ) i za żąda ł natychmiastowego usunięcia skutków tego uchybi enia. Skarżąca złożyła pisemne zastrzeżeni e do uwagi p rezesa s ądu . Uchwałą z 1 września 20 1 6 r., sygn. akt [ … ] , Sąd Apelacyjny w W . – Sąd Dyscyplinar- ny odmówił uwzględnienia zastrzeż enia. Po rozpoznaniu zażalenia skarżącej, Sąd Apelacyjny w W . – Sąd Dyscyplinarny, uchwałą z 27 października 2016 r., sygn. akt [ … ] , utrzy m ał za- skarż oną uchwałę w mocy. W skardze konstytucyjnej z 6 kwietnia 2017 r. skarżąc a wni osła o stwierdze nie nie- zgodności : 1) art. 37 § 4 p.u.s.p. w zakresie, w jakim umożliwia prezesowi sądu złożenie na pi- śmie uwagi dotyczącej uchybieni a w zakresie spraw nośc i postępowania sądowe go i żądanie OTK ZU A/2022 SK 53/19 poz. 59 2 usunięcia skutków tego uchybienia w sytuacji, gdy – przed zwrócenie m uwagi – sędzia podjął czynności zmierzające do usunięcia skutków uchybienia lub skutki uchybienia usunął, z art. 45 ust. 1 w związku z art. 178 ust. 1 Ko ns tytucji, 2) art. 131 § 3 i 5 p.u.s.p. z art. 45 ust. 1 w związku z art. 78 i art. 2 Konstytucji. Uz asadniając podniesione w skardze zar zuty , skarżąca zauważyła , że instytucja zwró- cenia uwagi sędziemu, uregulowana w art. 37 § 4 p.u.s.p., obejmuje dwa instru m enty : nad- zorczy i dyscyplinujący. O ile bowiem żądanie usunięcia skutków stwierdzonego uchybienia zmierza bezpośrednio do zmiany biegu postępowania sądowego, o ty le konsekwencje, jakie dla sędziego powoduje zwrócenie mu uwagi, sprowadzają się do uje mnego w pływu na ocenę przy ubiega niu się o awans oraz wydłużenia okresu wymaganego do zwiększenia wynagro- dzenia. Rozważana instytucja pełni zatem podwójną rolę, umożliwiając sprawowanie nadzoru nad postępowaniem sądowym oraz dyscyplinowanie sędziego, co ma zapob i egać powtarzaniu przez niego błędó w w przyszłości. Instrument dyscyplinujący ma przy tym jedynie c harakter wtórny i pomocniczy, gwarantując, że kontrolowany sędzia niezwłocznie zastosuje się do dyspozycji usunięcia skutków naruszenia. Skarżąca stwi erdzi ł a , że art. 37 § 4 p.u.s.p. znajdu je zastosowanie w dwóch sytua- cjach. Prezes sądu może zwrócić uwagę sędziemu zarówno wówczas, gdy ten nie dostrzegł samodzielnie uchybienia i nie usunął jego skutków, jak i wówczas, gdy sędzia – w momencie stwierdzenia uchy b ienia przez prezesa sądu – zdążył je już zauważyć i podjął czynności zmie- rzające do usunięcia jego skutków albo skutki te ustały (w obu wypadkach zwróceniu uwagi powinno jednak towarzyszyć żądanie usunięcia skutków uchybienia ) . Podkreślenia wymaga je dnak, że jeżeli przed zwróceniem u wagi sędzia podjął niezbędne czynności zmierzające do usunięcia skutków uchybienia albo skutki te zostały usunięte, zwrócenie uwagi nie realizuje już funkcji nadzorczej, a żądanie usunięcia skutków uchybienia staje się bez przed m iotowe. W takim wypadku aktualizu je się jedynie element dyscyplinujący omawianej instytucji, a zwró cenie uwagi realizuje wyłącznie funkcję penalną (represyjną) i prewencyjną, będące funkcjami postępowania dyscyplinarnego. W postępowaniu służącym wery fikac j i zasadności zwrócenia uwagi n ie stosuje się jednak przepisów regulujących postępowani e dyscyplinar ne, które zapewniałyby sędziemu odpowiednie gwarancje procesowe, w tym w szczególności przepisów dotyczących przesłanek odpowiedzialności dyscyplinarne j ora z postępowania do- wodowego . W oceni e skarżącej , art. 37 § 4 p.u.s.p. narusza art. 45 ust. 1 Konstytuc ji, który gwa- rantuje każdemu prawo do sądu właściwego, czyli sądu najbardziej odpowiedniego ze wzglę- du na charakter sprawy do przeprowadzenia postępowa nia i wydania rozstrzygnięcia. Jeżeli w momencie zwrócenia przez prezesa sądu uwagi sędziemu skutki uchyb ienia ustały lub pod- jęto wymagane czynności w celu ich usunięcia, zachowanie sędziego może być oceniane je- dynie przez sąd dyscyplinarny w dyscyplinarny m try b ie postępowania. Skoro skorzystan ie z rozważanej instytucji nie służy wówczas realizacji funkcji na dzorczej, zastosowanie przez prezesa sądu w takiej sytuacji swoistej kary administracyjnej nie daje się uzasadnić . Jedno- cześnie za niedopuszczalne nale ży uz n ać przekazanie decyzji o dyscypli narnym ukaraniu sędziego podmiotowi innemu niż niezawisły sąd. Co więcej, takie ukaranie s tanowi zarazem ingerencję w sytuację zawodową sędziego , gdyż negatywnie oddziałuje na możliwość jego awansu oraz podwyższenia m u upo s ażenia. Odnosząc się do art. 131 § 3 i 5 p.u.s.p., skarżąca zauważyła , że przyznaje on sędzie- mu pr awo złożenia zażalenia n a uchwałę odmawiającą uwzględniania zastrzeżenia , o którym mowa w art. 37 § 4a p.u.s.p., wskazując jako właściwy do jego ro zpoz nania ten sam sąd dys- cyplinarny w innym równorzędnym składzie. Jednocześnie podkreśliła, że art. 37 § 4a p.u.s.p. jest przepisem nieistniejącym. Wadliwe przywołanie go w zakwestionowanej regulacji powo- duje, że prawo zł ożenia zażalenia ma charakter pust y, a rozst rzygnięcie o prawach i o bowiąz- kach sędziego zostaje wydane na podstawie – niezawierającego treści n ormatywnej – art. 131 OTK ZU A/2022 SK 53/19 poz. 59 3 § 3 i 5 p.u.s.p. W konsekwencji p rawo sędziego do rozpoznania jego sprawy przez sąd oraz do zaskarżenia orzeczenia wydanego w pie rwszej instancji nie może zost ać prawidłowo zrea- lizowane. Omawian ą regulacj ę należy uznać za niezgodną z Konstytucją, gdyż jest sprze czna z zasadami przyzwoitej legislacji (art. 2 Konstytucji). 2. Postanowieniem z 1 3 września 201 8 r., sygn. Ts 76 /1 7 , Try bunał Konsty tucyjny odmówił nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej . Skarżąc a złożyła zażalenie na to r ozstrzygnięcie. Postanowieniem z 20 sierpnia 2019 r., sygn. Ts 76/17, Trybunał uwzględ nił je wyłącznie w zakresie dotycząc ym badania zgodności art. 131 § 3 i 5 p.u.s.p. z art. 45 ust. 1 w związku z art. 78 i art. 2 Konstytucji. 3 . W pi śmie z 17 grudni a 2019 r. stanowisko w sprawie zajął Prokurator Generalny, wnosząc o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listo- pad a 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2 393 ; dalej: u .o.t.p.TK) ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. Prokurator Generalny zauważył, że zarzut podniesiony w skardze konstyt ucyjnej wo- b ec art . 131 § 3 i 5 p.u.s.p. skierowany został w stosunku do treści zawartej w nim regulacji w brzmieniu obowiązującym przed wejści em w życie ustawy z dnia 11 maja 2017 r. o zmia- nie ustawy o Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury, ustawy – Pr awo o ustro ju sąd ów pow szechnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1139, ze zm. ; dalej : ustawa zmie- niająca ). Skarżąca zwróciła przy tym uwagę, że art. 131 § 3 p.u.s.p. odwoływał się do nieist- niejącego art. 37 § 4a p.u.s.p. , derogowanego 28 marca 20 12 r. przez art. 1 pkt 30 ustawy z dnia 18 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych or az niektórych innych u staw (Dz. U. Nr 203, poz. 1192), konstatując, iż skoro pierwszy wymie- niony przepis konstruował puste prawo do zażaleni a, to równi eż art . 131 § 5 p.u.s.p. nie za- wierał treści normatywnej. J ak zauważył uczestnik po stępowania , należy jed nak uwzględnić , że 21 czerwca 2017 r. w szedł w życie art. 2 pkt 49 u staw y zmieniającej , który usu nął man- kamenty legislacyjne zaskarżonych pr zepisów. Ja ko że u stawa zmieniająca nie zawierała przepisów przejściowych, zakwestionowane regulacje utraciły moc ob owiązującą. Prokurator Generalny wskazał zarazem, że o ile skarżąca może mieć rację co do nie- zgodności zakwestionowanych przepisów z Konsty tucją, o ty le nie jest podmiotem leg ity- mowanym do wniesienia skargi konstytucyjnej. Nie doznała bowiem naruszenia swoich wol- ności i praw określonych w Konstytucji. Niezależnie od tego, czy określony przepis prawny generuje wątpliwości co do zgodności z konstytucyjnymi uregulowaniami wolnośc i i praw jednostki, znaczenie ma jedynie to, czy in concreto ingeruje on negaty wnie w sytuację skar- żącej. Zapadłe wobec niej rozs trzygnięcie miało charakt er merytoryczny , żadną miarą nie odnosząc się do przysługującego jej prawa do sądu lub prawa do zaskar żenia orzeczenia za- padłego w pierwszej instancji. T oteż skarżąca nie była w sta nie wykazać, że w treści zakwe- stionowanych przepis ów tkwiła przyczyna narus zenia jej praw konstytucyjnych określonych w art. 45 ust. 1 i art. 78 Konstytucji. 4. W piśmie z 25 maja 2020 r. w imieniu Sejmu stanowisko w sprawie zajął jego Mar- szałek, wnosząc o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK ze wz ględu na niedopuszczalność wydania wyroku. Uzasadniając wniosek o umorzenie postępowania, Marszałek Sejmu stwierdził, że skarżąc a nie była legitymowana do wniesienia skargi konstytu cyjnej, gdyż w jej sprawie, w wyniku złożenia przez nią zażalenia, podjęta została uchwała Sądu Apelacyjnego w W . – Sądu Dyscyplinarnego z 27 października 20 16 r., sygn. akt [ … ] . Stanowiła ona orzeczenie merytoryczne, rozstrzygające o odpowied zialności skarżącej, a nie o przysługującym je j pra- wie do sądu i prawie do zaskarżania orzeczeń wydanych w pierwszej instancji. Okolicznością OTK ZU A/2022 SK 53/19 poz. 59 4 przemawiającą za narus zeniem tych praw byłoby wydanie postanowienia o odrzuceniu zaża- lenia ze względu na brak po d s taw prawnych jego rozpoznania. Mimo że art. 1 31 § 3 p.u.s.p. zawierał odwoł anie do przepisu uchylonego, Sąd Apelacyjny w W . – Sąd Dyscyplinarny nie uznał, ż e zakwestionowane przepisy były pozbawione treści normatywnej; w drodze wykład- ni ustalił taki e ich znaczenie, które umożliwiło skarżącej s korzystanie z prawa złożenia z aża- lenia. Co istotne , wady legislacyjne art. 131 § 3 i 5 p.u.s.p. zostały usunięte przez ustawę zmieniającą, która weszła w życie 21 czerwca 2017 r. Mając na uwadze, że ustawa ta ni e zawierała przepisów intertemporalnych, zaskarżone regulacje utraciły moc obowiązującą. 5 . Rzecznik Praw Obywatelskich, zawiadomiony o toczącym się postępowaniu w sprawie niniejszej skargi konstytucyjnej, nie zgł o s ił w nim swojego udziału. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji , każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie , wnieść skargę do Trybuna- łu Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywne- go, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orz ekł ostatecznie o jego wolnościach lu b prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. Skarga kon- stytucyjna powinna przy tym spełniać warunki określone w ustawie z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i t rybie postępowania przed Trybunałem Ko nstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). 2. Skarga konstytucyjna inicjująca postępowanie w niniejszej sprawie nie spełnia wy- mogów warunkujących jej merytoryczne rozpoznanie, co pociągnęło za sobą konieczność umorzenia postępowania w całości na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. Przedmiotem skargi może być bow iem jedynie zarzut niezgodności określonej regulacji prawnej z Konstytucją , jeżeli na podstawie takiej regulacji podjęto rozstrzygnięcie negatywnie ingerujące w k onstytucyjne wolności lub prawa jednostki. Potwierdz ając trafność argumentacji przedstawionej w pismach Sejmu i Prokuratora General- nego, Trybunał Konstytucyjny uznał, że w wypadku s karżącej – pomimo przedstawienia przez nią zastrzeżeń co do zgodności zakwe stionowanych regulacji z Konstytucją – nie doszło do naruszenia przysługując ego jej prawa do s ądu lub prawa do zaskarżania orzeczeń wyda- nych w pierwszej instancji. 3. Podniesiony w skardze zarzut niezgodności z Konstytucją został sformułowany wo- bec art. 131 § 3 i 5 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 2072, ze zm.; dalej: p.u.s.p.) w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 31 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów pows zechnych, ustawy o prokuraturze, ustawy – Prawo o ustroju sądów wojskowych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 228, poz. 2256). Przepisy te miały następującą treść: „Na uchwałę odma- wiającą uwzględnienia zastrzeżenia, o którym mowa w art. 37 § 4a, sędzi emu pr zysługuje zażalenie” ( art. 131 § 3); „Zażalenie rozpoznaje sąd dyscyplinarny drugiej instancji, a w przy- padkach, o których mowa w § 3, ten sam sąd dyscyplinarny w innym równorzędnym skła- dzie ” ( art. 131 § 5). Należało jednak podkreślić, że zastrzeżeni a skar żącej dotyczyły jedynie pewnego okresu obowiązywania zakwestionowanych regulacji, a mianowicie od 28 marca 2012 r. do 20 czerwca 2017 r. Konieczne było bowiem wzięcie pod uwagę, że: OTK ZU A/2022 SK 53/19 poz. 59 5 1) 28 marca 2012 r. wszedł w ż ycie art. 1 pkt 30 ustawy z dnia 18 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 203, poz. 1192), na mocy którego art. 37 p.u.s.p. nadano nowe brzmienie i redak- cję, usuwając z niego § 4a („ W razie złożenia zastrzeżenia, organ, o którym mowa w § 4, uchyla uwagę albo przekazuje sprawę do rozpoznania sądowi dyscyplinarnemu”), a odpowia- dającą mu treść zamieszczając w § 5; spowodowało to, iż zawarte w art. 131 § 3 p.u.s.p. od- wołanie stało się pust e, 2) 21 czerwca 2017 r. wszedł w życ ie art. 2 pkt 49 lit. b i c ustawy z dnia 11 maja 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury, ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych i nnych ustaw (Dz. U. poz. 1139, ze zm.), na mocy którego znoweli zowano treść zaskarżonych regulacji, usuwając w art. 131 § 3 p.u.s.p. błędne odwołanie do art. 37 § 4a p.u.s.p. i eliminując w ten sposób powstałą wcześniej wadę legislacyjną. 4. Trybunał Konstytucyjny przypomniał, że zgodnie z jego jednolitym orzecznictwem, zasada poprawnej legislacji, wywodzona z art. 2 Konstytucji, nie jest samodzielnym wzorcem kontroli w postępowaniu zainicjowanym wniesieniem skargi konstytucyjnej, gdyż nie usta- nawia ona dl a jednostek żadnych praw lub wolności. Może natomiast zostać powiązana z in- nymi postanowieniami konstytucyjnymi, które takie prawa lub wolności przewidują. Rozwa- żane powiązanie jest jednak uzasadnione wyłącznie wówczas, gdy mankamenty legislacyjne zakwestionowanej regulacji prawnej, a w za sadzie powstałe w ich wyniku wątpliwości inter- pretacyjne negatywnie oddziałują na możliwość korzystania przez jednostki z przysługują- cych im praw lub wolności konstytucyjnych, co znajduje potwierdzenie w zapadłych w ich sp rawach rozstrzygnięciach. Odnoszą c poczynione ustalenia do niniejszej spra wy, Trybunał Konstytucyjny zauwa- żył, że w skar dze konstytucyjn ej nie podniesiono w rzeczywistości innego zarzutu niezgodno- ści z Konstytucją niż dotyczący naruszenia zasady poprawnej legislacji. Skarżąca n ie przed- st awiła bowiem żadny ch materialnych zastrzeżeń wobec treści art. 131 § 3 i 5 p.u.s.p. rele- wantnych z punktu widzenia art. 45 ust. 1 i art. 78 Konstytucji. Jej zdaniem, wada legislacyj- na obarczająca zakwestionowane regulacje miałaby per se przesądzać o narusz eniu prawa do sądu oraz prawa do zaskarżania orzeczeń wydanych w pierwszej instancji. Nie wykazała jed- nak, by błędne odwołanie w treści zaskarżonego uregulowania do uchylonego art. 37 § 4a p.u.s.p. negatywnie wpłynęło na możliwość wniesienia przez nią zażalenia na uchwałę od- mawiającą uwzględnienia zastrzeżenia do uwagi prezesa sądu; wręcz przeciwnie, Sąd Apela- cyjny w W. – Sąd Dyscyplinarny, dokonując interpretacji naprawczej art. 131 § 3 i 5 p.u.s.p., mającej w tym wy padku właśnie charakter wykładni prokonstytucyjnej, złożone przez skarżą- cą zażalenie rozpoznał, podejmując odpowiednie rozstrzygnięcie merytoryczne. W tej sytuacji Trybunał uznał, że w sprawie skarżącej nie doszło do naruszenia przysługujących jej wolności lub praw konstytucyjnych, wobec czego miał obowiązek umorzyć postępowanie.