SK 6/23

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 5 czerwca 2024 r. Pozycja 53 POSTANOWIENIE z dnia 8 maja 202 4 r. Sygn. akt SK 6/23 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Stanisław Piotrowicz – przewodniczący Justyn Piskorski Julia Przyłębska Bartłomiej Sochański Bogdan Święczkowski – sprawozdawca, po rozpoznaniu, na posie dzeniu niejawnym w dniu 8 maja 202 4 r., skargi konstytucyjnej K . W . o zbadanie zgodności: art. 42 § 4 w związku z art. 459 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 534) w zakresie, w jakim „przepisy te nie przewidują możliwości złożenia zażalenia na postanowienie [s] ą du w przedmiocie nieuwzględnienia wniosku o wyłączenie sędziego od udziału w sprawie” , z art. 176 ust. 1 w związku z art. 78 w związku z art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolit ej Polskiej , p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło większością głosów . UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej z 1 1 czerwca 20 21 r. K .W. (dalej: skarżący) – reprezen- towany przez pełnomocnika z urzędu – wystąpił do Trybunału Konstytucyjnego z żądaniem przytoczonym w komparycji niniejszego postanowienia. 1.1. Skarga k onstytucyjna została wniesiona w związku z następującą sprawą: Postanowieniem z 3 listopada 2017 r. (sygn. akt […] ) Sąd Rejonowy w P . nie uwzględnił wniosku skarżącego o wyłączenie sędziego od udziału w sprawie karnej prowa- dzonej przed tym sądem przeciwko skarżącemu. OTK ZU A/2024 SK 6/23 poz. 53 2 1.2. Zdaniem skarżącego kwestionowan a regulacja jest niezgodn a z powołanymi wzorcami kontroli „przez to, że (…) pozbawiono [go] prawa do zaskarżenia orzeczenia wy- danego w pierwszej instancji związanego z zasadą dwuinstancyjności postępowania sądowe- go oraz prawa do rozpatrzenia jego sprawy przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawi- sły sąd – co nastąpiło z naruszeniem zasad proceduralnych, których respektowania wymaga ustawa zasadnicza – w zakresie, w jakim nie przewiduje zażalenia na postanowienie w przedmiocie nie uwzględnienia wniosku o wyłączenie sędziego od udziału w rozpoznawa- nej przez niego sprawie” (skarga konstytucyjna, s. 10) . 2. Postanowieniem z 1 czerwca 2022 r. (sygn. Ts 185/21, OTK ZU B/2023, poz. 32) Trybunał Konstytucyjny odmówił – na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopa- da 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) – nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej . 3. Postanowieniem z 20 grudnia 2022 r. (sygn. Ts 185/21, OTK ZU B/2023, poz. 33) Trybunał Konstytucyjny uwzględnił zażalenie skarżącego wniesione na postanowienie z 1 czer wca 2022 r . i nadał skardze konstytucyjnej dalszy bieg . 4. W piśmie procesowym z 15 lutego 2023 r. Rzecznik Praw Obywatelskich poinfor- mował, że nie zgłasza udziału w niniejszym postępowaniu. 5. W piśmie procesowym (z 5 października 2022 r. – tak w piśmie) Prokurator Gene- ralny zajął stanowisko w sprawie , wnosząc o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK, z uwagi na niedopuszczalność wydania wyroku. II Trybunał Konstytucyjny zważył , co następuje: 1. Uwagi ogólne. Wykorzystanie skargi ko nstytucyjnej , będącej instrumentem ochrony konstytucyjnych praw i wolności przysługujących jednostce, warunkowane jest spełni eniem wymogów okre- ślonych w art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz w ustawie z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). Analiza formalnoprawna skargi konstytucyjnej nie kończy się na etapie tzw. po- stępowania wstępnego, w którym Trybunał Konstytucyjny ocenia , czy wniesiona skarga kon- stytucyjna spełnia wymogi formalne oraz czy nie jest oczywiście bezzasadna. Zgodnie z utrwalonym poglądem , Trybunał Konstytucyjny zobligowany jest do oceny – w każdym stadium postępowania – czy w rozpatrywanej sprawie nie wystąpiła ujemna przesłanka proce- sowa implikująca konieczność umorzenia postępowania ( zob . postanowienie TK z 18 grudnia 2019 r., sygn. SK 71/19, OTK ZU A/2020, poz. 2). Nadto Trybunał Konstytucyjny , orzekając w składzie wyznaczonym do merytorycz- nego rozpoznania sprawy, nie jest związany postanowieniami wydanymi w fazie kontroli wstępnej ( zob . postanowienie TK z 27 października 2021 r., sygn. SK 6/20, OTK ZU A/2021, poz. 59). 2. Przedmiot i wzorce kontroli. 2.1. Zgodnie z art. 42 § 4 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 37; dalej: k.p.k. albo kodeks postępowania karnego) : „[p]oza OTK ZU A/2024 SK 6/23 poz. 53 3 wypadkiem określonym w § 2 o wyłączeniu orzeka sąd, przed którym toczy się postępowa- nie; w składzie orzekającym w kwestii wyłączenia nie może brać udziału sędzia, którego do- tyczy wyłączenie. W razie niemożności utworzenia takiego składu sądu, w kwestii wyłączenia orzeka sąd wyższego rzędu”. W myśl art. 42 § 2 k.p.k., jeżeli sędzia uznaje, że zachodzi przy- czyna wyłączająca go z mocy art. 40 k.p.k. ( iudex inhabilis ), wówczas wyłącza się, składając oświadczenie na piśmie do akt, a na jego miejsce wstępuje inny sędzia. Stosownie zaś do art. 459 § 2 k.p.k. : „[z]ażalenie przysługuje także na postanowienia co do środka zabezpieczającego oraz na inne postanowienia w wypadkach przewi dzianych w ustawie”. Z petitum oraz uzasadnienia skargi konstytucyjnej wynika, że przedmiotem kontroli uczyniono a rt. 42 § 4 w związku z art. 459 § 2 k.p.k. w zakresie , w jakim „nie przewidują możliwości złożenia zażalenia na postanowienie [s]ądu w przedmiocie nieuwzględnienia wniosku o wyłączenie sędziego od udziału w sprawie”. 2.2. W śród wzorców kontroli skarżący wskazał następujące przepisy Konstytucji: – art. 176 ust. 1: „[p]ostępowanie sądowe jest co najmniej dwuinstancyjne”, – art. 78: „[k]ażda ze stron ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierw- szej instancji. Wyjątki od tej zasady oraz tryb zaskarżania określa ustawa”, – art. 45 ust. 1: „[k]ażdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd”, – art. 2: „Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniają- cym zasady sprawiedliwości społecznej” . 3 . Analiza formalna . 3 .1. Stosownie do art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK Trybunał Konstytucyjny wydaje na posiedzeniu niejawnym postanowienie o umorzeniu postępowania, jeżeli wydanie wyroku w sprawie jest niedopuszczalne. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji : „ [k] ażdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybuna- łu Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywne- go, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji”. Należy zwrócić uwagę, że „[d]o zasadniczych przesłanek dopuszczalności występo- wania ze skargą konstytucyjną należy uczynienie jej przedmiotem przepisów (ustawy lub in- nego aktu normatywnego) wykazujących podwójną kwalifikację. Będąc podstawą prawną ostatecznego orzeczenia wydanego w sprawie skarżącego przez sąd lub organ administracji publicznej, muszą one prowadzić jednocześnie do naruszenia wskazywanych przez skarżące- go konstytucyjnych wolności lub praw. Skarżący jest przy tym zobligowany nie tylko do wskazania, które przepisy kwestionowanego aktu normatywnego wykazują taką kwalifikację, ale również do sprecyzowania konstytucyjnego wzorca ich kontroli, a więc wskazania, jakie konstytucyjne wolności i w jaki sposób – jego zdaniem – zostały naruszone przez zaskarżone unormowanie” (postanowienie TK z 19 października 2004 r., sygn. SK 13/03, OTK ZU nr 9/A/2004, poz. 101). W postanowieniu z 26 sierpnia 2020 r., sygn. SK 44/20 (OTK ZU A/2020, poz. 44), Trybunał również przypomniał, że: „[p]rzedmiotem skargi konstytucyjnej może być wyłącznie ten przepis prawa, który stanowił podstawę wydania przez organ władzy publicznej orzeczenia naruszającego prawa lub wolności konstytucyjne skarżącego. Przesądza to o konieczności istnienia merytorycznego związku pomiędzy treścią zakwestionowanego przepisu a podjętym na [jego] podstawie rozstrzygnięciem oraz zarzucanym temu rozstrzy- gnięciu naruszeniem praw lub wolności konstytucyjnych. Regulacja prawna stanowiąca OTK ZU A/2024 SK 6/23 poz. 53 4 przedmiot skargi konstytucyjnej musi więc w ten sposób determinować w sensie normatyw- nym treść wydanego orzeczenia, że prowadzi to do wskazanego w skardze naruszenia praw lub wolności konstytucyjnych przysługujących skarżącemu”. 3. 2 . Postanowieniem z 3 listo pada 2017 r. (sygn. akt […] ) Sąd Rejonowy w P . (dalej: Sąd Rejonowy) nie uwzględnił wniosku skarżącego o wyłączenie sędziego od udziału w spra - wie karnej , prowadzonej przeciwko niemu przed tym sądem . W toku analizy formalnoprawnej Trybunał uznał, że zakwestionowana przez skarżą- cego regulacja kodeksu postępowania karnego nie stanowiła podstawy prawnej tego orzecze- nia . 3. 2 .1. Analiza powyższego postanowienia – wskazanego przez skarżącego jako osta- teczne orzeczenie sądu w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji – prowadzi do wniosku, że jego podstaw ą prawną był art. 42 § 1 w związku z art. 41 § 1 k.p.k . ( verba legis odpowiednio: „[w]yłączenie następuje na żądanie sędziego, z urzędu albo na wniosek strony” oraz „[s]ędzia ulega wyłączeniu, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie”) . Zacytowane przepisy kodeksu postę- powania karnego zostały wprost wskazane w sentencji postanowieni a Sądu Rejonowego z 3 listopada 2017 r. oraz jego uzasadnieniu, jako podstawa nieuwzględnienia wniosku skar- żącego o wyłączenie sędziego. Jednocześnie lektura skargi konstytucyjnej jasno wskaz ała , że skarżący nie kwestionował konstytucyjnoś ci t ych przepisów kodeksu postępowania karnego , lecz wystąpił o przeprowadzenie kontroli innej regulacji, która w ocenie Trybunału nie była podstaw ą prawn ą wskazanego postanowienia, a tym samym nie mogła stanowić przedmiotu niniejszego postępowania. W tym kontekście Trybunał zauważył, że i stota zarzutów podniesionych w skardze konstytucyjnej dotyczy ła braku możliwości zaskarżenia postanowienia sądu o nieuwzględnie- niu wniosku o wyłączenie sędziego z udziału w rozpoznawaniu sprawy prowadzonej na pod- stawie kodeksu postępowania karnego . W petitum skargi konstytucyjnej skarżący wprost wskazał, że występuje o zbadanie zgodności art. 42 § 4 w związku z art. 459 § 2 k.p.k. w za- kresie, w jakim „przepisy te nie przewidują możliwości złożenia zażalenia na postanowienie [s]ądu w przedmiocie nieuwzględnienia wniosku o wyłączenie sędziego od udziału w spra- wie” . Uczynił tak, mimo że regulacja ta nie stanowiła podstawy prawnej orzeczenia , z którym skarżący powiązał zarzut niekonstytucyjności . Orzeczenie Sądu Rejonowego nie doty czy ło bowiem problematyki zaskarżalności określonej kategorii postanowień wydawanych w postę- powaniu karnym (tj. postanowień w przedmiocie wyłączenia) , lecz rozstrzyga ło co do istoty wniosek skarżącego o wyłączenie sędziego. Trybunał nie podzielił także zarzutu skarżącego , że w przedstawionej sprawie doszło do naruszenia jego konstytucyjnego prawa do zaskarżenia orzeczenia sądowego. Zdaniem Trybunału postanowienie Sądu Rejonowego nieuwzględniające wniosku o wyłączenie sę- dziego, wydane na podstawie art. 42 § 1 w związku z art. 41 § 1 k.p.k. , w żadnej mierze nie doprowadziło do naruszenia wskazanego prawa . Ingerencja taka nie mogła nastąpić, ponie- waż postanowienie Sądu Rejonowego nie dotyczyło zaskarż alności postanowienia wydanego w przedmiocie wyłączenia sędziego, lecz merytorycznie rozstrzygało złożony przez skarżące- go wniosek , tj. oceniało, czy w sprawie wystąpiły okoliczności uzasadniające wyłączenie sę- dziego . W konsekwencji jako błędną należało zakwalifikować ocenę skarżącego , że „[z]akwe - stionowane w niniejszej (…) skardze regulacje praw n e stanowiły podstawę wydania orzecze- nia, o którym mowa powyżej” (skarga konstytucyjna, s. 2). Skarżący w adliwie uznał także, że „[p]rzedmiotowym orzeczeniem, opartym na wspomnianych przepisach, naruszone zostały przepisy art. 176 ust. 1 Konstytucji w zw. z art. 78 Konstytucji w zw. z art. 45 ust. 1 Konsty- tucji i w zw. z art. 2 Konstytucji (…)” ( ibidem ). OTK ZU A/2024 SK 6/23 poz. 53 5 3. 2 .2. Nadto Trybunał przypomniał , że „w swoim orzecznictwie wyjaśniał warunki, od spełnienia których uzależnia dopuszczalność merytorycznego rozpoznania sformułowanego w skardze konstytucyjnej zarzutu niezgodności przepisów regulujących postępowania przed sądami z konstytucyjnymi wzorcami gwarantującymi prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji oraz dwuinstancyjność postępowania sądowego. W świetle art. 79 ust. 1 Konstytucji, materialnym warunkiem skutecznego wniesienia skargi konstytu- cyjnej jest doznanie naruszenia określonego prawa lub określonej wolności, które Konstytucja gwarantuje. Naruszenie to musi mieć charakter realny (rzeczywisty), a nie tylko potencjalny . W związku z tym Trybunał przyjmuje, że «[w] przypadku gdy przedmiotem skargi konstytu- cyjnej jest przepis przewidujący, że w danym przypadku środek odwoławczy nie przysługuje, należy mimo to wnieść środek zaskarżenia, aby uzyskać rozstrzygnięcie wydane w oparciu o normę prawną, która wyłącza możliwość zaskarżenia orzeczenia» (…) ” ( postanowienie z 12 maja 2021 r., sygn. SK 115/20, OTK ZU A/2021, poz. 27 ; analogiczny pogląd wyrażono w postanowieniach z 12 maja 2021 r. : sygn. SK 114/20, OTK ZU A/2021, poz. 26 oraz sygn. SK 116/20, OTK ZU A/2021, poz. 28 ). Tożsamy pogląd był prezentowany także w orzeczeniach wydanych w fazie kontroli wstępnej (zob. np. postanowienia TK z: 5 kwietnia 2017 r., sygn. Ts 222/16, OTK ZU B/2017, poz. 81; 21 czerwca 2017 r., sygn. Ts 148/16, OTK ZU B/2017, poz. 271; 20 marca 2018 r., sygn. Ts 216/17, OTK ZU B/2018, poz. 109; 8 kwietnia 2019 r., sygn. Ts 147/17, OTK ZU B/2019, poz. 136; 23 lipca 2019 r., sygn. Ts 74/19, OTK ZU B/2020, poz. 17; 16 wrze- śnia 2019 r., sygn. Ts 93/19, OTK ZU B/2020, poz. 22; 15 stycznia 2020 r., sygn. Ts 90/18, OTK ZU B/2020, poz. 261). Wskazany modus procedendi został zaprezentowany także w postanowieniu pełnego składu Trybunału Konstytucyjnego z 10 marca 2015 r. (sygn. SK 65/13, OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 35). Trybunał , orzekając w niniejszej sprawie , uzna ł się związany tym po- glądem i nie odna lazł możliwości jego zmiany. Stosownie bowiem do art. 37 ust. 1 pkt 1 lit. e in fine u.o.t.p.TK, ewentualne odstąpienie od poglądu prawnego wyrażonego w orzeczeniu wydanym w pełnym składzie także wymaga orzekania w składzie pełnym . Tymczasem do rozpoznania niniejszej sprawy wyznaczony został skład pięciu sędziów Trybunału Konstytu- cyjnego. Dlatego jako prawidłową należało ocenić konstatację Trybunału Konstytucyjnego – wyrażon ą w toku kontroli wstępnej niniejszej skargi konstytucyjnej – że „ skarżący nie uzy- skał ostatecznego orzeczenia wydanego na podstawie kwestionowanych przepisów k.p.k. Za- niechanie to wyklucza możliwość merytorycznego rozpoznania wniesionej skargi konstytu- cyjnej . (…) Dla merytorycznej oceny zarzutów skarżącego konieczne byłoby zatem wniesie- nie zażalenia na postanowienie Sądu Rejonowego (…) z 3 listopada 2017 r. (…) w terminie siedmiu dni ( argumentum ex art. 460 zdanie pierwsze k.p.k.) od daty doręczenia tego orze- czenia. Choć w analizowanym stanie faktycznym i prawnym nie budziło wątpliwości, że skarżącemu nie przysługiwało zażalenie, nie powinien był – mając w perspektywie postępo- wanie przed Trybunałem Konstytucyjnym – zrezygnować z tego środka zaskarżenia. Tylko w ten sposób mógł bowiem doprowadzić do wydania, w oparciu o kwestionowaną regulację, zarządzenia o odmowie przyjęcia zażalenia, a następnie postanowienia o nieuwzględnieniu zażalenia na to zarządzenie, czyli tym samym do « ujawnienia » przedmiotu skargi konstytu- cyjnej” (postanowienie z 1 czerwca 2022 r., sygn. Ts 185/21, OTK ZU B/2023, poz. 32). 3. 3 . Podsumowując, podstawę prawną postanowienia Sądu Rejonowego z 3 listopada 2017 r. stanowił art. 42 § 1 w związku z art. 41 § 1 k.p.k., co wynika explicite z sentencji oraz uzasadnienia tego orzeczenia. Skarżący nie uczynił jednak wskazanych przepisów przedmio- tem kontroli w niniejszej sprawie. Z akresem zaskarżeni a objął natomiast art. 42 § 4 w związ- ku z art. 459 § 2 k.p.k. w zakresie, w jakim nie przewidują możliwości złożenia zażalenia na OTK ZU A/2024 SK 6/23 poz. 53 6 orzeczenie sądu w przedmiocie nieuwzględnienia wniosku o wyłączenie sędziego w postępo- waniu karnym , mimo że regulacja ta nie stanowiła podstawy prawnej postanowienia z 3 listo- pada 2017 r., a ty m samym nie mogła zostać zbadana w niniejszym postępowaniu , które sto- sownie do art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK należało w konsekwencji umorzyć. Wobec powyższego Trybunał Konstytucyjny postanowi ł jak w sentencji.