SK 78/23

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 24 października 2025 r. Pozycja 99 POSTANOWIENIE z dnia 14 października 20 2 5 r. Sygn. akt SK 7 8 / 2 3 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Jarosław Wyrembak – przewodniczący Krystyna Pawłowicz Stanisław Piotrowicz – sprawozdawca , po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 14 października 202 5 r., skargi konstytu- cyjnej A .H. o zbadanie zgodności: § 4 ust. 1 w związku z § 17 ust. 2 pkt 2 oraz § 4 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwoka- ta z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 18), w brzmieniu obowiązującym od 2 listopa- da 2016 r. , w zakresie, w jakim powyższe przepisy: – ustalają stawki za działanie z urzędu, w tym za obronę obwinionego przed Są- dem Rejonowym, jako znacznie niższe niż stawki ustalone dla działania z wyboru, wedle rozporządzenia MS w sprawie opłat za czynności adwokac- kie, przy tych samych czynnościach i nakładzie pracy oraz odpowiedzialności – dają możliwość podwyższenia stawki dla obrońcy/pełnomocnika z urzędu do wysokości maksymalnej tylko 150% stawki minimalnej, podczas gdy przy takich samych kryteriach dla pełnomocnika/obrońcy z wyboru maksymalne podwyższenie wynosi 600% – nie przewidują, przy ocenie wymiaru wynagrodzenia, oprócz adekwatności nakładu pracy adwokata oraz wkładu w końcowe rozstrzygnięcie, jak i uwzglę dnienia czasu trwania postępowania – także zmian wartości siły na- bywczej pieniądza”, z: 1) art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie , art. 32 ust. 2 oraz art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze i w związku z art. 2 oraz art. 7 Kon- stytucji , 2) art. 30 w związku z art. 2 i art. 7 Konstytucji , 3) art. 64 ust. 2 i art. 30 w związku z art. 190 ust. 1 i art. 2 oraz art. 7 Konstytu- cji, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie . OTK ZU A/2025 SK 78/23 poz. 99 2 UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej złożonej do Trybunału Konstytucyjnego 3 października 2022 r. (data nadania) A .H. (dalej: skarżąca), reprezentowana przez pełnomocnika z wyboru, wystąpiła z żądaniem przytoczonym w komparycji niniejszego postanowienia na tle następu- jącego stanu faktycznego. Skarżąca – wykonująca zawód adwokata – została wyznaczona obrońcą z urzędu w spra wie prowadzonej przed s ądem r ejonowym. W toku postępowania wniosła o zasądzenie na jej rzecz kosztów nieopłaconej pomocy prawnej z urzędu, obliczonych według stawek jak dla obrońcy z wyboru , z uwzględnieniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego o sygn. SK 66/19. Postanowieniem z maja 2022 r. s ąd r ejonowy ustalił i przyznał na rzecz skarżącej kwotę 354, 2 4 złotych brutto tytułem nieopłaconej obrony udzielonej z urzędu w postępowa- niu i nie uwzględnił wniosku w pozostałym zakresie. Na powyższe rozstrzygnięcie skarżąca wniosła zażalenie. Postanowieniem z lipca 2022 r. s ąd o kręgow y utrzymał w mocy zaskarżone postano- wienie. 2. Zdaniem skarżącej zakwestionowane przepisy nie zapewniają pełnomocnikom i obrońcom działającym z urzędu prawa do należytej ochrony ich prawa majątkowego. Powo- dują nierówne traktowanie przez władze publiczne podmiotów, które należy zaliczyć do jed- nej, podobnej grupy adresatów norm prawa. Skarżąca wskaz ała również na nieuzasadnione różnicowanie wynagrodzenia za tę samą pracę, przy tej samej odpowiedzialności oraz wymo- gach staranności, na podstawie rozporządzenia przekraczającego delegację ustawową, co też – jej zdaniem – stanowi naruszenie prawa do poszanowania godności pełnomocników i obrońców działających z urzędu. Jej zdaniem władze publiczne ograniczyły prawo do należytego wynagrodzenia mimo braku przesłanek wskazanych w art. 31 ust. 3 Konstytucji, uderzając w jego istotę, co jest wprost zakazane (adekwatność stawki do wykonanej pracy i związanej z tym odpowiedzial- ności), dodatkowo w akcie rangi podustawowej (rozporządzenie). Wskazała także na naru- szenie prawa do poszanowania i ochrony jej godności, przez niczym nieuzasadnione depre- cjonowanie zlecanej jej przez władze publiczne pomocy prawnej z urzędu, z racji znacznego pogorszenia warunków ustalania wynagrodzenia względem działania z wyboru. 3. Trybunał Konstytucyjny postanowieniem z 20 lipca 202 3 r. , sygn. Ts 225/22, nadał skardze konstytucyjnej dalszy bieg. 4 . W piśmie z 13 października 202 3 r. Minister Sprawiedliwości ( dalej: Minister) zajął stanowisko w sprawie. W jego ocenie § 4 ust. 1 w zw iązku z § 17 ust. 2 pkt 2 oraz § 4 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 18; dalej: rozporządzenie) jest zgodny z art. 64 ust. 2 w zw iązku z art. 31 ust. 3 , w zw iązku z art. 32 ust. 1 zdanie drugie , w zw iązku z art. 32 ust. 2 oraz w zw iązku z art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze , w zw iązku z art. 2 i art. 7 Konstytucji , art. 30 w zw iązku z art. 2 i art. 7 Konstytucji oraz art. 64 ust. 2 i art. 30 w zw iązku z art. 190 ust. 1 i art. 2 oraz art. 7 Konstytucji. W ocenie Ministra zaskarżone regulacje nie dyskryminują żadnego z występujących w konkretnej sprawie pełnomocników. Zróżnicowanie dotyczące wysokości i zasad ustalania OTK ZU A/2025 SK 78/23 poz. 99 3 ponoszonych przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu oraz opłat za czynności adwokackie nie jest bowiem podyktowane wzglę- dami podmiotowymi, ale wynikiem procesu, charakterem pomocy prawnej udzielanej z urzę- du i faktem, że koszty tej pomocy ponosi Skarb Państwa. Zdaniem Ministra określone w roz- porządzeniu zasady ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu, sposób określania tych kosztów oraz maksymalna wysokość opłat za udzieloną pomoc starają się uwzględniać zarówno interes osób wykonujących zawód adwokata, jak i obywateli. W edług Ministra r egulacje przewidzia- ne w rozporządzeniu gwarantują adwokatowi z urzędu w postępowaniu cywilnym wynagro- dzenie ze Skarbu Państwa w razie przegrania sprawy, na zwrot którego ani od Skarbu Pań- stwa , ani od przeciwnika procesowego nie mógłby liczyć w analogicznej sytuacji procesowej adwokat z wyboru. Dodatkowo wskaz ał , że opłaty za udzieloną pomoc prawną z urzędu są tylko jednym z elementów wynagrodzenia adwokata. Podstawą ustalania opłat adwokackich pozostaje umowa z klientem . Ponadto, w związku z orzeczeniami Trybunału Konstytucyjnego w Ministerstwie Sprawiedliwości zostały przygotowane projekty rozporządzeń regulujących ponoszenie przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata i radcę prawnego z urzędu, które przewidują podwyższenie i zrównanie stawek dla adwokatów oraz radców prawnych świadczących pomoc prawną z urzędu ze stawkami w tych samych spra- wach dla adwokatów i radców prawnych ustanowionych pełnomocnikami z wyboru. 5 . W piśmie z 1 0 kwietnia 2024 r. Prokurator Generalny poinformował, że „brak jest uzasadnienia do przedstawienia przez Prokuratora Generalnego stanowiska”. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Przedmiot kontroli . W skardze konstytucyjnej z 3 października 2022 r. (data nadania) A .H. (dalej: skarżą- ca) wni osła o zbadanie zgodności § 4 ust. 1 w związku z § 17 ust. 2 pkt 2 oraz § 4 ust. 2 roz- porządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 18; dalej: rozporządzenie) w „ brzmieniu obowiązującym od 2 listopada 2016 r. ” , „ w zakresie, w jakim powyższe przepisy: – ustalają stawki za działanie z urzędu, w tym za obronę obwinionego przed Sądem Rejonowym, jako znacznie niższe niż stawki ustalone dla działania z wyboru, wedle rozpo- rządzenia MS w sprawie opłat za czynności adwokackie, przy tych samych czynnościach i nakładzie pracy oraz odpowiedzialności – dają możliwość podwyższenia stawki dla obrońcy/pełnomocnika z urzędu do wyso- kości maksymalnej tylko 150% stawki minimalnej, podczas gdy przy takich samych kryte- riach dla pełnomocnika/obrońcy z wyboru maksymalne podwyższenie wynosi 600% – nie przewidują, przy ocenie wymiaru wynagrodzenia, oprócz adekwatności nakładu pracy adwokata oraz wkładu w końcowe rozstrzygnięcie, jak i uwzględnienia czasu trwania postępowania – także zmian wartości siły nabywczej pieniądza”, z: 1) art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie , art. 32 ust. 2 oraz art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze i w związku z art. 2 oraz art. 7 Konstytucji; 2) art. 30 w związku z art. 2 i art. 7 Konstytucji; 3) art. 64 ust. 2 i art. 30 w związku z art. 190 ust. 1 i art. 2 oraz art. 7 Konstytucji. Trybunał stwierdz ił , że zaskarżone rozporządzenie zostało uchylone 5 czerwca 2024 r. rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia OTK ZU A/2025 SK 78/23 poz. 99 4 przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. poz. 763 ; dalej: rozporządzenie 2024 r. ). 2. Ocena dopuszczalności merytorycznego rozpoznania skargi. 2.1. Według utrwalonej linii orzeczniczej Trybunał Konstytucyjny n a każdym etapie postępowania jest obowiązany do badania , czy nie zachodzi ujemna przesłanka wydania wy- roku, nakazująca umorzenie postępowania . Kontrola ta dotyczy zatem także etapu rozpozna- nia merytorycznego, następującego po zakończeniu wstępnego rozpoznania skargi konstytu- cyjnej ( por. postanowieni a z : 26 sierpnia 2020 r., sygn. SK 44/20, OTK ZU A/2020, poz. 44 ; 27 października 2021 r., sygn. SK 40/20, OTK ZU A/2022, poz. 8). 2.2. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolności lub pra- wa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Try- bunału w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na pod- stawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji . Dopuszczalność skutecz- nego wniesienia, a następnie merytorycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej uzależniona jest t akże od spełnienia przesłanek , które zostały wymienione w art. 53 ustawy z dnia 30 li- stopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) . 2.3. Art. 53 u.o.t.p.TK wymienia przesłanki skargi konstytucyjnej: określ enie kwestio- nowanego przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub or- gan administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach albo obowiązkach skarżącego określonych w Konstytucji i w stosunku do którego skarżący domaga się stwier- dzenia niezgodności z Konstytucją; wskazanie, któr e konstytucyjn e wolnoś ć lub prawo skar- żącego i w jaki sposób został y naruszone; uzasadnienie zarzutu niezgodności kwestionowa- nego przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego ze wskazaną konstytucyjną wolnością lub prawem skarżącego, z powołaniem argumentów lub dowodów na jego poparcie; przed- stawienie stanu faktycznego; udokumentowanie daty doręczenia wyroku, decyzji lub innego rozstrzygnięcia, o który ch mowa w art. 77 ust . 1 u.o.t.p.TK ; informację , czy od wyroku decy- zji lub innego rozstrzygnięcia, o który ch mowa w art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK , został wniesiony nadzwyczajny środek zaskarżenia. 2.4. Utrata mocy obowiązującej zaskarżonego aktu prawnego przed wydaniem orze- czenia przez Trybunał jest podstawą umorzenia postępowania w myśl art. 59 ust. 1 pkt 4 u.o.t.p.TK. J ednak zgodnie z art. 59 ust. 3 u.o.t.p.TK Trybunał nie umarza postępowania z powodu utraty mocy obowiązującej zaskarżonego aktu prawnego, jeżeli wydanie orzeczenia w postępowaniu zainicjowanym skarg ą konstytucyjną jest konieczne dla ochrony konstytu- cyjnych praw i wolności. Trybunał przed przystąpieniem do merytorycznej oceny zaskarżo- nych przepisów rozważył, czy w niniejszej sprawie zachodzi taka okoliczność . 2.5. W kontekście art. 59 ust. 3 u.o.t.p.TK podkreślenia wymaga, że zgodnie z orzecz- nictwem Trybunału przesłanką uzasadniającą kontrolę konstytucyjności przepisu, który utra- cił moc obowiązującą, jest ustalenie, że zachodzi związek pomiędzy kwestionowanym uregu- lowaniem a ochroną konstytucyjnych praw i wolności. Związek ten występuje wówczas, gdy spełnione są trzy przesłanki: po pierwsze – przepis będący przedmiotem oceny zawiera treści normatywne odnoszące się do sfery praw i wolności konstytucyjnie chronionych; po drugie – nie istnieje żaden alternatywny instrument prawny (poza ewentualnym uznaniem przepisu za OTK ZU A/2025 SK 78/23 poz. 99 5 niekonstytucyjny), który mógłby spowodować zmianę sytuacji prawnej ukształtowanej defini- tywnie, zanim ów przepis utracił moc obowiązującą; po trzecie – ewentualna eliminacja da- nego przepisu z systemu prawnego stanowić będzie skuteczny środek przywrócenia ochrony praw naruszonych obowiązywaniem kwestionowanych regulacji ( zob. wyrok TK z 21 maja 2001 r., sygn. SK 15/00, OTK ZU nr 4/2001, poz. 85). Ocena zaistnienia każdej powyżej wskazanej przesłanki musi uwzględniać treść wolności lub praw wskazanych przez skarżące- go, a nie być oderwan a od podstawy skargi konstytucyjnej, dokonana in abstracto ( zob. po- stanowienie TK z 10 lipca 2018 r., sygn. SK 5/17, OTK ZU A/2018, poz. 46). W razie wąt- pliwości co do spełnienia powyższych przesłanek „domniemanie przemawia na rzecz meryto- rycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej” (wyrok TK z 12 grudnia 2000 r., sygn. SK 9/00, OTK ZU nr 8/2000, poz. 297). 2.6. W niniejszej sprawie wątpliwości budzi , czy eliminacja zaskarżonego przepisu będzie stanowić skuteczn y środ ek dla przywrócenia ochrony praw naruszonych obowiązywa- niem kwestionowanej regulacji prawnej. Trybunał wskazał dotychczas, że istotnym jest , aby orzeczenie oddziaływało na sytuację prawną podmiotów, których prawa lub wolności regulu- je ( zob. postanowienie TK z 16 grudnia 2014 r., sygn. SK 2/12, OTK ZU nr 11/A/2014, poz. 128). Natomiast odziaływanie to nie musi oznaczać, że samo wyeliminowanie przepisów doprowadzi do powstania sytuacji, w której zapewniona zostanie skuteczna ochrona naruszo- nego prawa lub wolności. Przywrócenie ochrony może wiązać się z zastosowaniem instytucji wznowienia postępowania, ukształtowanej na podstawie art. 190 ust. 4 Konstytucji. Jeśli jed- nak nie można przywrócić takiej ochrony skarż ą cemu , to wydanie wyroku jest niedopusz- czalne ( zob. postanowienie TK z 13 czerwca 2011 r., sygn. SK 26/09, OTK ZU nr 5/A/2011, poz. 46) . 3. Umorzenie postępowania. 3.1. Trybunał w sprawach skarg konstytucyjnych dokonuje kontroli ad casum – w konkretnym w ypadku, a nie z punktu widzenia całego systemu prawnego. Wyrok Trybuna- łu musi zatem prowadzić do ochrony praw konkretnego skarżącego. W ni niejszej sprawie nie ma żadnej drogi do wzruszenia zakończonego postępowania , nawet w wypadku rozstrzygnię- cia przez Trybunał sprawy o niekonstytucyjności przepisu. 3.2. Ponadto warto podkreślić, że Trybunał 20 grudnia 2022 r. wyda ł postanowienie sygnalizacyjne o sygn. S 2/22 (OTK ZU A/2023, poz. 21), w którym zwrócił uwagę Mini- strowi Sprawiedliwości na obowiązek usunięcia uchybień w rozporządzeniu, polegających na nieuzasadnionym zróżnicowaniu zasad wynagradzania pełnomocników lub obrońców usta- nowionych z urzędu względem pełnomocników lub obrońców ustanowionych z wyboru, a w konsekwencji na konieczność podwyższenia stawek dla pełnomocników lub obrońców ustanowionych z urzędu do stawek przewidzianych dla pełnomocników lub obrońców usta- nowionych z wyboru. Zaskarżone rozporządzenie zostało uchylone a obowiązujące obecnie rozporządzenie 2024 r. , przed sądem rejonowym w postępowaniu w sprawach o wykroczenia, przewiduje już stawkę (opłatę za obronę) zrównaną ze stawką dla adwokatów ustanowionych obrońcami z wyboru w wysokości 360 zł (stawka minimalna za obronę ), zgodnie z § 11 ust. 2 pkt 2 roz- porządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964). 3.3. W związku z powyższymi okolicznościami, Trybunał nie znalazł argumentów na rzecz merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy . Trybunał umorzył postępowanie na podstawie OTK ZU A/2025 SK 78/23 poz. 99 6 art. 59 ust. 1 pkt 4 u.o.t.p.TK, gdyż akt normatywny w całości utracił moc obowiązującą przed wydaniem orzeczenia przez Trybunał. Biorąc powyższe pod uwagę, Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.