Ts 1/16

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 18 stycznia 2019 r. Pozycja 1 POSTANOWIENIE z dnia 14 listopada 2018 r. Sygn. akt Ts 1/16 Tryb unał Konstytucyjny w składzie: Zbigniew Jędrzejewski , po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej ALBA w B. w sprawie zgodności: art. 8 ust. 2a in fine w związku z art. 4 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 13 paź dzier- nika 1998 r. o systemie ubezpi eczeń społecznych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1442, ze zm.) z 1) art. 64 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 i w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, 2) art. 64 ust. 2 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: nadać skardze konstytucyjnej dalszy bieg . UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej, wniesionej do Tryb unału Konstytucyjnego 30 grudnia 2015 r. (data nadania), ALBA w B. (dalej: skarżąca) wystąpiła o zbadanie zgodności art. 8 ust. 2a in fine w związku z art. 4 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpi eczeń społecznych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1442, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2017 r. poz. 1778, ze zm.; dalej: u.s.u.s.) w zakresie, w jakim: 1) nakłada na pracodawcę publicznoprawny obowiązek obliczenia i uiszczenia składek na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne od wynagrodzeń, które pracownik otrzymał z tytułu realizacji umowy zlecenia zawartej z podmiotem trzecim – z art. 64 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 i w związku z art. 2 Konstytucji; 2) różnicuje sytuację prawną pracodawców i zlecenio dawców, którzy w podobnym zakresie korzystają z pracy wykonywanej przez pracownika będącego jednocześnie zleceniobiorcą oraz uprzywilejowuje zleceniodawców, którzy zawierają umowy zlecenia z pracownikami swojego kontrahenta – z art. 64 ust. 2 w zw iązku z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Skargę konstytucyjną wniesiono w związku z następującą sprawą. Skarżąca prowadzi sprzedaż hurtową mięsa i wyrobów z mięsa. S karżąca zawarła 1 grudnia 2003 r. umowę agencyjną z Agencją Handlową (dalej: agencja). Na mocy tej umowy agencja zobowiązała się do wykonywania na rzecz i w imieniu skarżącej czynności obejmujących prowadzenie OTK ZU B/2019 Ts 1/16 poz. 1 2 hurtowni mięsa, drobiu i wędlin, a także dbanie o estetyczny i zgodny z przepisami prawa wygląd hali, biur i otoczenia. W celu prawid łowego realizowania przez agencję postanowień umowy otrzymał a ona prawo zatrudniania osób – na podstawie umowy o pracę lub umowy zlecenia – do wykonywania czynności z zakresu obsługi technicznej lub innej. Od 1 sierpnia do 31 października 2007 r. skarżąca zatr udniała M .T. na okres próbny na stanowisku pomocnika magazyniera, a następnie – na podstawie umowy o pracę na czas określony od 1 listopada 2007 r. – na stanowisku magazyniera. Od 1 maja 2008 r. został on zatrudniony na stanowisku kierowcy na podstawie um owy o pracę na czas określony. 1 sierpnia 2007 r. a gencja zawarła z nim umowę zlecenia (na czas nieokreślony) . Umowa ta była realizowana do końca sierpnia 2008 r. Na jej mocy zleceniodawca (agent) powierzył zleceniobiorcy (pracownikowi spółki) pracę na stanowisku wskazanym ustnie, a zlece- niobiorca zobowiązał się do jej wykonywania. W okresie od 20 września do 21 października 2012 r. Wydział Kontroli Płatników Składek Zakładu Ubezpieczeń Społecznych – Oddział w B . (dalej: ZUS) prz eprowadził u skarżącej kontrolę przestrzegania przez płatnika obowiązków i zadań z zakresu ubezpieczeń społecznych. Wcześniej taka kontrola została przeprowadzona w agencji. W wyniku tych kontroli ZUS decyzją nr […] z 22 marca 2013 r. (znak: […]) stwierdził, że spółka – za okres od wr ześnia 2007 r. do marca 2008 r. oraz od maja do września 2008 r. – jest płatnikiem składek na ubezpieczenia społeczne oraz na ubezpieczenie zdrowotne z tytułu umowy zlecenia zawartej między M .T . i agencją, a wykonywanej przez zleceniobiorcę na rzecz własne go pracodawcy, czyli skarżącej. W decyzji określono także podstawy wymiaru składek na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne i zdrowotne za M .T. jako pracownika, w mi esiącach, w których osiągnął on przychód z tytułu umowy zlecenia . ZUS wskazał, że w stosunku do pracownika płatnikiem składek jest pracodawca. Zgodnie zaś z art. 8 ust. 2a u.s.u.s. za pracownika uważa się także osobę wykonującą pracę na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub inne j umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z ustawą – Kodeks cywilny stosuje się przepisy dotyczące umowy zlecenia albo umowy o dzie ło, jeżeli umowę taką zawarła z pracodawcą, z któ rym pozostaje w stosunku pracy lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pr acy. Innymi słowy, art. 8 ust. 2a u.s.u.s. rozszerzył definicję pracownika na jego dalszą aktywność w ramach umowy cywilnoprawnej, jeżeli w jej ramach świadczy on pracę na rzecz swojego pracodawcy. ZUS, powoławszy się na uchwałę Sądu Najwyższego z 2 wrze śnia 2009 r. (sygn. akt II UZP 6/09), zaznaczył, że obowiązki płatnika powinny obciążać podmiot, na rzecz którego praca w ramach umowy cywilnoprawnej jest faktycznie świadczona i który w związku z tym uzyskuje jej rezultaty, unikając obciążeń i obowiązków wy nikających z przepisów prawa pracy. Pracodawca, ustalając podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne z tytułu stosunku pracy, powinien zsumować wynagrodzenie osiągane na podstawie umowy cywilnoprawnej z wynagrodzeniem otrzymywanym na podstawie sto sunku pracy. Takie rozwiązanie wydaje się uzasadnione również w sytuacji, w której umowa cywilnoprawna została zawarta z innym podmiotem (osobą trzecią), lecz praca w jej ramach jest wykonywana na rzecz pracodawcy. Wziąwszy pod uwagę stan prawny oraz ustal e nia dokonane podczas kontroli a także materiały uzyskane w jej wyniku, organ rentowy uznał, że M.T. wykonywał umowę zlecenia zawartą z agencją na rzecz skarżącej. Dlatego też, w ocenie ZUS, to ona jako pracodawca ubezpieczonego, jest płatnikiem składek z tytułu umowy zlecenia. Od powyższej decyzji skarżąca złożyła odwołanie, które Sąd Okręgowy w B. Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oddalił wyrokiem z 5 grudnia 2014 r. (sygn. akt […] ). Apelacja skarżącej została także oddalona przez Sąd Apelacyjny w B. Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 16 września 2015 r. (sygn. akt […] ). OTK ZU B/2019 Ts 1/16 poz. 1 3 W skardze konstytucyjnej zarzucono , że art. 8 ust. 2a u.s.u.s. w zakresie, w jakim nakłada na pracodawcę obowiąz ek publicznoprawny obliczania i uiszczania skła dek na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne od wynagrodz eń, które pracownik otrzymał na podstawie umowy cywilnoprawnej zawartej z podmiotem trzecim, narusza prawo do ochrony własności (art. 64 ust. 1 Konstytucji) w związku z zasadą wprowadzania ograniczeń p raw konstytucyjnych jedynie w drodze ustawy (art. 31 ust. 3 Konstytucji), a także w związku z zasadami dostatecznej określoności przepisów prawa oraz ochrony zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa (art. 2 Konstytucji). Nałożenie na pracodawcę , w drodze dokonanej przez Sąd Najwyższy wykładni zaskarżonej normy , obowiązku zapłacenia składek n a ubezpieczenie społeczne od wynagro- dzeń, które pracownik otrzymał na podstawie umowy cywilnoprawnej zawartej z podmiotem trzecim, prowadzi – zdaniem skarżącej – do uszczuplenia majątku pracoda wcy. T reść tej regulacji została przy tym sformułowana w sposób naruszający zasadę dostatecznej określoności przepisów prawa (art. 2 Konstytucji). Skarżąca zarzuciła, że zakwestionowana regulacja jest przede wszystkim niep recyzyjna, o czym świadczy to, że na jej podstawie organy wyinterpretowują pojęcie płatnika, podczas gdy zostało ono określone w art. 4 pkt 2 u.s.u.s. Ponadto, w jej przekonaniu, art. 8 ust. 2a przywołanej ustawy narusza także obowiązek formułowani a przepi sów w sposób logiczny i konsekwentny, z poszanowaniem zasad ogólnosystemowych oraz z zachowaniem standardów aksjologicznych. Przyjęta wykładnia zaskarżonej regulacji całkowicie pomija bowiem definicj ę przychodu zawartą w ustawie z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych ( obecnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 1509, ze zm.), przy jednoczesnym powoływaniu się na to pojęcie w art. 18 ust. 1 u.s.u.s . Skarżąca zwróciła również uwagę na to, że w doktrynie podkreśla się brak możliwości realizacji obowiązku, jaki miałby dla pracodawcy wynikać z zakwestionowanego przepisu. Krytycznie odniosła się przy tym do polemicznego stanowi ska przyjętego w tym zakresie w orzecznictwie. Zdaniem skarżącej art. 8 ust. 2a u.s.u.s. narusza zasadę zaufania do państwa i stano- wionego przez nie prawa. Jako pracodawca, zatrudniała ona swoich pracowników z prze świa - dczeniem , że wywiązuje się z wszelkich ciążących na niej zobowiązań publicznoprawnych w zakresie odprowadzania należnych składek na ubezpieczenia społeczne z tytułu umów o pracę. Jak twierdzi, nie miała obowiązku uzyskiwania od pracowników oświadczeń w zakresie wiążących ich z podmiotami trzecimi umów cywilnoprawnych. Co więcej – nie miała możliwości kształtowania treści tych umów, w szczególności w zakresie wysokości uzyskiwanego na ich podstawie wynagrodzenia. Wykładnia zakwestionowanej r egulacji powoduje natomiast, że spółka jest zobowiązana do zwiększenia kosztów, na których wysokość nie miała realnego wpływu. Stawia tezę, że prawo własności zostaje de facto ograniczone nie w drodze ustawy , a w drodze działań podmiotów trzecich (zleceniodawców zawierających bez wiedzy pracodawcy umowy zlecenia z jego pracownikami). W przekonaniu skarżącej, zaskarżona regulacja – „a w zasadzie przyjęta jej wykładnia zapoczątkowana uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 2 września 2009 r., sygn. akt II UZP 6/09” – nie spełnia ponadto również wymogu nieroz mijania się skutków regulacji z inten- cjami prawodawcy. Ani w treści uzasadnienia projektu zmian, ani w uchwalonej ustawie nie wskazano bowie m, że celem ustawodawcy było nałożenie na pracodawcę dodatkowych zobowiązań z tytułu opłacania składek na ubezpieczenia społeczne od przychodów, jakie jego pracownicy uzyskują poza stosunkiem pracy. Zdaniem skarżącej ustawodawca niewątpliwie nie zamierzał rozszerzać definicji płatnika zawartej w art. 4 pkt 2 u.s.u.s. , a taka wykładnia została przyjęta w zaskarżonym orzeczeniu. S karżąca sformułowała również zarzut naruszenia art. 64 ust. 2 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie, w jakim kwestionow ana regulacja różnicuje sytuację prawną pracodawcy or az zleceniodawcy, nakładając na pracodawcę zobowiązanie, na którego OTK ZU B/2019 Ts 1/16 poz. 1 4 powstanie ani wysokość nie ma realnego wpływu. Tymczasem zleceniodawca, mimo że odnosi korzyści z wykonywania pracy przez zleceniobiorc ów (będących jednocześnie pracownikami pracodawcy), nie jest zobowiązany – jak podkreśla skarżąca – do poniesienia kosztów związanych z tymi korzyściami. Co więcej, w myśl art. 9 ust. 1 u.s.u.s., zleceniodawca nie jest zobowiązany do odprowa dzania obowiązkowych składek na ubezpieczenia społeczne, ponieważ jego zleceniobiorca poz ostaje w stosunku pracy z innym podmiotem. Z daniem skarżącej zróżnicowanie sytuacji prawnej pr acodawców oraz zleceniodawców i de facto uprzywilejowanie zleceniodawców ze względu na formę prawną umów, na podstawie których uzyskują oni efekty pracy swoich pracowników lub zleceniobiorców, nie jest konstytucyjnie uzasadnione. Unormowanie to jest ponadto sprzeczne z treścią art. 18 ust. 1 u.s.u.s. Zdaniem skarżącej nałożenie na pracodawcę obowiązku uiszczania składek na ubezpieczenie społeczne od wynagrodzenia wynikając ego z umowy zlecenia zawartej z podmiotem trzecim jest rozwiązaniem nadmiernie obciążającym. Zaskarżona regulacja może doprowadzić bowiem do destabilizacji sytuacji finansowe j pracodawcy, który korzysta z usług świadczonych przez podmioty trzecie. Skarżąca zaznaczyła przy tym, że „obowiązek uiszczania składek przez pracodawcę w sytuacji »trójkąta umów« jest de facto uzależniony od woli podmiotu trzeciego, któremu zawarcie umów zlecenia z pracownikami swojego kontrahenta opłaca się (…) z uwagi na regulację art. 9” [u.s.u.s.]. S karżąca zaznaczyła, że u.s.u.s. nie wymaga stosowania przyjętej w jej sprawie wykładni zaskarżonej regulacji. Według niej , treść art. 8 ust. 2a tej ustawy wskazuje jedynie na konieczność objęcia zleceniobiorcy takim zakresem ubezpieczeń, jaki przysługuje pracownikowi. Płatnikiem składek w takim przypadku powinien być jednak ten podmiot, który ma realną możliwość spełnienia powyższego obowiązku, tj. zleceniodawca. Znając wysokość wynagrodzenia swojego zleceniobiorcy, może on w myśl art. 17 i art. 18 ust. 1 u.s.u.s. ustalić przychód zleceniobiorcy oraz należne składki, a następnie odprowadzić je jako płatnik. Postanowieniem z 7 kwietnia 2016 r. Trybunał Konstytucyjny, działając na podstawie art. 67 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 293 ), zawiesił postępowanie w sprawie rozpatrywanej skargi konstytucyjnej do czasu zakończenia postępowania kasacyjnego przed Sądem Najwyższym. W uzasadnieniu wskazał, że do czasu wydania orzeczenia przez Sąd Najwyższy nie można badać naruszenia konstytucyjnych wolności lub praw skarżącej ze względu na jego potencjalność. W posta- nowieniu z 14 listop ada 2016 r. (sygn. akt […]) Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia wniesionej przez skarżącą skargi kasacyjnej do rozpoznania. W związku z powyższym, Trybunał Konstytucyjny postanowieniem z 28 czerwca 2018 r. podjął zawieszone postępowanie, a zarządzeniem sędziego Trybunału wezwał skarżącą do uzupełnienia braków w zakresie, w jakim skarga dotyczy art. 31 ust. 3 i art. 64 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji. Pismem z 1 lipca 2018 r. (data nadania) pełnomocnik skarżącej uzupełnił braki we wskazanym zakresie, poprzez określenie, że naruszone zostały : wolność prowadzenia działalności gospodarczej, prawo do ochrony własności z poszanowaniem zasad prawidłowej legislacji oraz zasad dostatecznej określoności i stabilności unormowań prawnych. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie kt órego sąd lub inny organ administracji publicznej orzekł OTK ZU B/2019 Ts 1/16 poz. 1 5 ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Kon- stytucji. Skarga konstytucyjna jest nadzwyczajnym środkiem ochrony konstytucyjnych wolności lub praw, którego meryt oryczne rozpoznanie uwarunkowane zostało spełnieniem wielu przesłanek wynikających zarówno z art. 79 ust. 1 Konstytucji , jak i z przepisów ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem K onstytucyjnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 2072; dalej : u.o.t.p. TK). Zgodnie z art. 61 ust. 1 u.o.t.p. TK skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpo- znaniu na posiedzeniu niejawnym, podczas którego Trybunał bada, czy odpowiada ona okre- ślonym przez prawo wymaganiom, a także czy nie zachodzą przesłanki, o których mowa w art. 59 ust. 1 u.o.t.p. TK. W ocenie Trybunału analizowana skarga konstytucyjna spełnia wymagania formalne wynikające z art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz art. 53 i art. 77 ust. 1 u .o.t.p. TK. Skarżąca wyczerpała przy sługującą jej drogę prawną, ponieważ wyrok Sądu Apela- cyjnego w B. Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 16 września 2 015 r. (sygn. akt […] ) jest ostateczny i nie przysługują od niego żadne zwyczajne środki zaskarżenia. Skargę konstytucyjną wniesioną przez skarżącą sporządził i wniósł pełnomocnik bę- dący radcą prawnym, który załączył do skargi stosowne pełnomocnictwo udzielone przez skarżącą (art. 53 ust. 2 pkt 3 u.o.t.p. TK). Zachowany został trzymiesięczny termin wniesienia skargi, zastrzeżon y w art. 77 ust. 1 u.o.t.p. TK. Wyrok został doręczony pełnomocnikowi skarżącej 1 października 2015 r. Skarga konstytucyjna została natomiast wniesiona przez pełnomocnika skarżącej 30 grudnia 2015 r. (data nadania). Do skargi konstytucyjnej, zgodnie z art. 53 ust. 2 pkt 2 u.o.t.p. TK, zostały dołączone także rozstrzygnięcia potwierdzające wyczerpanie drogi prawnej, o której mowa w art. 77 ust. 1 u.o.t.p. TK. W skardze konstytucyjnej s karżąca przedstawiła stan faktyczny sprawy (art. 53 ust. 1 pkt 4 u.o.t.p. TK), a w zakresie analizowan ego zarzutu prawidłowo określiła przedmiot kon- troli (art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p. TK ), wskazała, które przysługujące jej konstytucyjne prawa i w jaki sposób zostały – jej zdaniem – naruszone (art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p. TK), a także na- le życie uzasadniła sformułowane w skardze zarzuty (art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p. TK). W ocenie Trybunału s koro wniesiona przez skarżącą skarga konstytucyjna spełnia wy - magania przewidziane w u.o.t.p. TK , a nie zachodzą okoliczności określone w art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p. TK, to – na podstawie art. 61 ust. 2 tej ustawy – zasadne było nadanie jej dalsze- go biegu. Mając na uwadze powyższe, Trybunał postanowił jak w sentencji.